thumb|300px|Zasięg dialektów języka greckiego ok. 400 r. p.n.e.

Dialekt attycki – jeden z głównych dialektów klasycznego języka greckiego, w okresie klasycznym rozpowszechniony w Attyce i na północnych wybrzeżach Morza Egejskiego. Najbardziej zbliżony do dialektu jońskiego, wraz z którym tworzy grupę jońsko-attycką. Dialekt ten w swoim wczesnym stadium zaświadczony jest już w grece archaicznej okresu homeryckiego (ok. VIII wiek p.n.e.) – pojawia się sporadycznie w Iliadzie i Odysei. W dialekcie attyckim powstała większość dzieł poetów i pisarzy okresu klasycznego, jest to też język starożytnych mówców ateńskich. Na dialekcie attyckim opiera się też w znacznej mierze późniejsza greka koine, używana w okresie hellenistycznym.

Cechy charakterystyczne Do charakterystycznych cech dialektu attyckiego należą:

W zakresie wymowy:

Zachowanie pierwotnego długiego (ā) po , , (i, r, e) – tzw. purum – w pozostałych dialektach często zmienionego w (ē), np. att. (histōría), joń. (histōríē)Również: (istōríē) po utracie przydechu (zob. dialekt joński). – „historia”. Pozorne wyjątki wynikają z pośrednich zmian językowych, np. att. ← * ← * („młoda dziewczyna”); Występowanie geminaty (tt) w miejsce (ss), np. att. (glōtta), joń. (glōssa) – „język”. Utrata głoski [], zapisywanej digammą (), jeszcze w czasach przedhistorycznych, np. att. (kalós), eol. beoc. (kalwós) – „piękny”. Zmiana (t) w (s) przed oraz (i oraz y), np. eol. beoc. (Eutrētis) → att. (Eutrēsis – miasto w Beocji); dor. (tý), att. (sý) – „ty” (zaimek). Cechę tę dialekt attycki dzieli z kilkoma innymi dialektami. Dodawanie w niektórych wypadkach końcowego - do wyrazów z wygłosem samogłoskowym w pozycji poprzedzającej wyraz z samogłoską w nagłosie. Dotyczy to m.in. samogłoskowych końcówek rzeczownika w bierniku i celowniku oraz niektórych form osobowych czasownika. Przykład: (taís gynaiksí légō) – „mówię kobietom”, ale: (taís gynaiksín élegon) – „mówiłem kobietom”. Cechę tę dialekt attycki dzieli z jońskim. Konsekwentna kontrakcja samogłosek (zob. niżej).

W zakresie morfologii:

tendencja do zamiany końcówki - (-stēr) na - (-stēs) na oznaczenie wykonawcy czynności, np. (dikastēs) w miejsce (dikastēr) – „sędzia”. attycka końcówka przymiotnika - (eios) i odpowiadająca mu końcówka rzeczownika - (-eia), dwusylabowe z dyftongiem, w miejsce trójsylabowych końcówek - (ēíos), - (ēía), np. att. (politeía), dor. kret. (politēía) – „ustrój państwowy” (obydwie formy pochodzą z /politewía/ w grece archaicznej i wykształciły się po zaniku głoski [w]).

Kontrakcje W dialekcie attyckim i jońskim występuje zjawisko kontrakcji samogłosek na granicy rdzenia i końcówki fleksyjnej niektórych rzeczowników, czasowników i przymiotników. Ściągnięta samogłoska wymawiana była zawsze w tonie wznosząco-opadającym (w piśmie oznaczanym za pomocą akcentu przeciągłego) z wyjątkiem przymiotników złożonych oraz niektórych form czasowników kontrahowanych (zob. niżej). W tekstach pisanych w dialekcie attyckim kontrakcje konsekwentnie się pojawiają, podczas gdy w dialekcie jońskim używane są zarówno formy ściągnięte, jak i opisowe.

Rzeczowniki kontrahowane Deklinacja I – rzeczowniki kontrahowane (nomina contracta) deklinacji pierwszej mają temat zakończony na - (-aa) lub - (-ea). Po przyłączeniu samogłoski fleksyjnej dochodzi do kontrakcji według następującego schematu:

Przykład: (géa) → (gē) – „ziemia”;

Deklinacja II – rzeczowniki kontrahowane deklinacji drugiej mają temat zakończony na - (-oo) i - (-eo). Kontrakcje następują według podanego niżej schematu:

Przykład: (ostéon) → (ostún) – „kość”.

Przymiotniki kontrahowane W dialekcie attyckim kontrakcji ulegają przymiotniki pierwszej i drugiej deklinacji zakończone na - (-eos) / - (-ea) / - (-eon) lub - (-oos) / - (-oe) / - (-oon). Kontrahują one zasadniczo według schematu dla rzeczowników I i II deklinacji z następującymi wyjątkami:

końcówka rodzaju żeńskiego - (-ea) przechodzi w - (-a) zamiast - (-ē) w pozycji po samogłosce lub -- (-r-), np. (porfyréa) → (porfyrá) – „purpurowa”, ale regularnie: (chryséa) → (chrysē) – „złota”; zakończenia mianownika rodzaju nijakiego liczby mnogiej - (-eon) i - (-oon) ulegają kontrakcji do - (-a) z wyjątkiem przymiotników złożonych z - (-nóos), - (-plóos) i - (-róos), które zatrzymują formę opisową, np. (eúnoos) → (eúnus) – „życzliwy”, ale: (eúnoa) – „życzliwe” (mianownik l. mn. rodzaju nijakiego). Przy kontrakcjach tego typu przymiotników nie ulega zmianie miejsce i rodzaj akcentu. Wołacz zawsze jest równy mianownikowi

Czasowniki kontrahowane W dialekcie attyckim ulegają kontrakcji czasowniki (tzw. verba contracta) o temacie zakończonym na -, - lub - (-a, -e, -o). Kontrakcja przebiega według następującego schematu:

Czasowniki z tematem zakończonym na - (-a):

Przykład: (agapáō) → (agapō) – „kocham”

Czasowniki z tematem zakończonym na - (-e):

Przykład: (zētéusi) → (zētúsi) – „pragną”

Czasowniki z tematem zakończonym na - (-o):

Przykład: (eleutheróē) → (eleutheroí) – „uwalniasz się” albo „jesteś uwalniany”

Uwaga: Jeśli akcent w formie opisowej czasownika pada na spółgłoskę tematyczną, a nie spójkę, wówczas pozostaje on bez zmian, w przeciwnym razie (jak w większości kontrakcji) przechodzi on w formach kontrahowanych w akcent przeciągły (oznaczający samogłoskę wymawianą w tonie wznosząco-opadającym). Na przykład: (timáeis) → (timás), ale: (etímaes) → (etímas).

Deklinacja attycka Rzeczownik Niektóre rzeczowniki II deklinacji rodzaju męskiego i żeńskiego mają w dialekcie attyckim wydłużoną końcówkę tematu -- (-ō-) w miejsce końcówki -- (-o-), np. att. (neōs), joń. (nēós) – „świątynia”W dialekcie attyckim doszło w tym wypadku do przeniesienia długości między samogłoskami tematycznymi ← . Do rozwinięcia deklinacji attyckiej doszło w niektórych wypadkach również w wyniku historycznej kontrakcji, np. ← .. Rzeczowniki tej grupy odmieniają się według specjalnego wzorca, zwanego deklinacją attycką. Różnicę w odmianie dla rzeczowników rodzaju męskiego ilustruje poniższa tabelka. (dialekt attycki) (dialekt joński) Mianownik = wołacz lp. () () Dopełniacz lp. Celownik lp. Biernik lp. Mianownik = wołacz lm. () () Dopełniacz lm. Celownik lm. Biernik lm.

Przymiotnik Niektóre przymiotniki deklinacji II posiadają w dialekcie attyckim końcówkę - (-ōs) w miejsce - (-os) dla rodzaju męskiego i żeńskiegoTylko jeden przymiotnik tej grupy (pléōs) / (pléa) / (pléōn) – „pełny/pełna/pełne” posiada oddzielne formy dla rodzaju żeńskiego. W rodzaju żeńskim przymiotnik ten odmienia się według wzoru: . oraz - (-ōn) w miejsce - (-on) dla rodzaju nijakiego. Tworzy to charakterystyczny dla tej grupy wzorzec odmiany: Rodzaj męski i żeński Rodzaj nijaki Mianownik = wołacz lp. (híleōs) – „łaskawy”. W dialekcie jońskim wyraz ten ma postać (hílēos) albo (ílēos) (po utracie przydechu) i przyjmuje końcówki zwykłej deklinacji II. Dopełniacz lp. Celownik lp. Biernik lp. Mianownik = wołacz lm. Dopełniacz lm. Celownik lm. Biernik lm.

Zobacz też dialekt dorycki dialekt eolski dialekt joński dialekty arkadyjsko-cypryjskie

Przypisy

Bibliografia Korusowie, Agnieszka i Kazimierz, Hellenike glotta. Podręcznik do nauki języka greckiego, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa–Kraków 1998 Smyth, H. W., Greek Grammar (First Edition), Second Declension, url: http://www.ccel.org/s/smyth/grammar/html/smyth_2c_uni.htm (ostatni dostęp: 3 listopada 2006)

Kategoria:Dialekty języka greckiego Kategoria:Starożytne Ateny