Sonety Shakespeare’a (ang. Shakespeare’s sonnets) – zbiór 154 sonetów autorstwa Williama Szekspira, opublikowany po raz pierwszy w 1609 roku w formie quarto pod tytułem Shake-speare’s Sonnets. Sonety te eksplorują takie tematy jak miłość, piękno, zazdrość, zdrada, śmiertelność i przemijanie czasu.

Pierwszych 126 utworów jest skierowane do młodego mężczyzny, natomiast ostatnich 28 nawiązuje do tajemniczej czarnej damy.

Sonety Szekspira wyróżniają się nowatorskim podejściem do treści. Autor odszedł od tradycyjnych wzorców petrarkistycznych, wprowadzając krytyczne i ironiczne spojrzenie na tematykę miłości. Mimo początkowego niedocenienia w XVII i XVIII wieku, zyskały one uznanie krytyków, inspirując zarówno romantyków, jak i współczesnych twórców literatury, filmu i muzyki.

Pierwsze tłumaczenie Sonetów Shakespeare’a w Polsce, autorstwa Konstantego Piotrowskiego, ukazało się w 1836 roku (14 wybranych sonetów).

Forma i struktura sonetów Sonety Szekspira są niemal wszystkie zbudowane z trzech czterowierszy (strofy czterowersowe), po których następuje dystych. Są one napisane w pentametrze jambicznym, metrum używanym również w dramatach Szekspira.

Schemat rymów to ABAB CDCD EFEF GG. Sonety z takim układem rymów są znane jako sonety szekspirowskie, angielskie lub elżbietańskie. Często pod koniec trzeciego czterowiersza pojawia się „volta” („zwrot”), gdzie zmienia się nastrój utworu, a poeta wyraża nową myśl.

thumb|left|Sonet 30 jako wiersz na ścianie w Leiden; widoczny schemat rymów ABAB CDCD EFEF GG Wyjątkami są sonety 99, 126 i 145. Sonet 99 ma piętnaście wersów. Sonet 126 składa się z sześciu dystychów i dwóch pustych wierszy zaznaczonych kursywą. Sonet 145 jest napisany w , a nie w pięciostopowym. W jednej z odmian standardowej struktury, np. w sonecie 29, zmienia się schemat rymów przez powtórzenie drugiego rymu (B) z pierwszego czterowiersza jako drugiego rymu (F) w trzecim czterowierszu.

Oprócz rymów, biorąc pod uwagę jedynie układ idei oraz umiejscowienie „volty”, wiele sonetów zachowuje dwuczęściową organizację typową dla sonetu włoskiego. W takim przypadku używa się określeń „oktet” i „sekstet” na pierwsze osiem wersów, po których następuje sześć kolejnych. Istnieją także inne podziały wersów, ponieważ Szekspir wprowadzał pomysłowe zmiany w układzie treści czternastowersowych wierszy.

Szekspirolodzy zgadzają się, że autor stosował warstwę językowo-brzmieniową celowo, co widoczne jest na przykład w sonecie 145.

Chronologia powstawania Dyskusja nad chronologią powstawania sonetów Szekspira pozostaje kwestią sporną. Nie ma pewności, czy zostały one zaplanowane jako całość, czy też powstawały pojedynczo na przestrzeni lat. Choć ich pierwodruk z 1609 roku nie przedstawia jednoznacznej kolejności, badacze wskazują na istnienie powiązań tematycznych i stylistycznych, sugerujących przynajmniej częściową spójność cyklu. Już na początku XVII wieku część sonetów była znana w obiegu rękopiśmiennym, a niektóre — jak Sonety 138 i 144 — ukazały się drukiem w zbiorze The Passionate Pilgrim (1599), co potwierdza, że powstawały wcześniej i niezależnie od późniejszej edycji całości.

Świadectwa wewnętrzne i zewnętrzne sugerują, że sonety były pisane w różnych okresach twórczości Szekspira, prawdopodobnie przez wiele lat. Niektóre, zwłaszcza te odnoszące się do motywów miłosnych, mogły powstać w młodości autora, podczas gdy inne, bardziej refleksyjne, mogły pochodzić z późniejszych etapów jego kariery. Różnice stylistyczne, a także powtarzające się wątki i motywy wskazują na stopniowe powstawanie cyklu, a nie jednorazowy akt twórczy. Ostateczna publikacja z 1609 roku zebrała sonety w całość, ale układ i kolejność mogą odzwierciedlać decyzje wydawcy, a nie samego Szekspira.

Kontekst i motywy Sonety Szekspira są uważane za kontynuację tradycji sonetowej, która przetoczyła się przez renesans, począwszy od Petrarki w XIV-wiecznych Włoszech. Szekspir nie uciekał od inspiracji Petrarką i jego twórczością, ale nie stronił też od otwartego parodiowania dzieł włoskiego poety w sonecie 130. Tradycja ta ostatecznie została wprowadzona do Anglii w XVI wieku przez Thomasa Wyatta i zyskała swój schemat rymów oraz podział na czterowiersze dzięki Henrykowi Howardowi. Z nielicznymi wyjątkami sonety Szekspira zachowują stylistyczną formę sonetu angielskiego – schemat rymów, 14 wersów oraz metrum. Jednakże sonety Szekspira wprowadzają znaczące odstępstwa w treści.

Szekspirowskie sonety zyskały trwałą pozycję w kulturze literackiej dzięki uniwersalności poruszanych w nich tematów. Motywy takie jak miłość, czas, zdrada, przyjaźń czy śmierć zachowały aktualność niezależnie od zmian historycznych i społecznych, dzięki czemu utwory te nadal budzą zainteresowanie kolejnych pokoleń czytelników. Badacze podkreślają, że nawet współczesny odbiorca odnajduje w nich momenty bliskości i rozpoznania, mimo że w tle sonetów obecne są renesansowe wyobrażenia dotyczące płci, klasy społecznej czy kosmologii. Autor ten pogwałcił wiele zasad rządzących tematyką sonetu, których trzymali się inni poeci: porusza problemy polityczne, parodiuje piękno, naśmiewa się z miłości, mówi otwarcie o seksie, a nawet wprowadza pornografięShakespeare And Sex – Shakespeare’s Sonnets and Narrative Poems – Review ..

Tło epoki elżbietańskiej miało kluczowy wpływ na twórczość poety. Panowanie Elżbiety I przyniosło nie tylko rozwój handlu i ekspansję kolonialną Anglii, lecz także intensywne przeobrażenia religijne i kulturowe. Reformacja oraz prześladowania wyznaniowe odcisnęły piętno na życiu codziennym i światopoglądzie społeczeństwa, które wciąż znajdowało się pod silnym wpływem średniowiecznej wizji świata. W tym okresie nauka i sztuka stopniowo odchodziły od scholastyki, a nowe odkrycia geograficzne i astronomiczne poszerzały horyzonty poznawcze, co znajdowało odzwierciedlenie także w literaturze. Życie osobiste Szekspira, w tym małżeństwo z Anne Hathaway i śmierć syna Hamneta w 1596 roku, często bywa interpretowane jako kontekst do jego twórczości poetyckiej i dramatycznej. Poeta łączył działalność literacką z praktycznym funkcjonowaniem w londyńskim teatrze, a sukces artystyczny i finansowy pozwolił mu na powrót do Stratfordu i zakup posiadłości. Jego doświadczenia rodzinne oraz codzienne realia życia w Anglii przełomu XVI i XVII wieku współtworzą tło emocjonalne sonetów, które łączą w sobie refleksję nad losem jednostki z uniwersalnymi pytaniami o przemijanie i wartość ludzkich uczuć.

Motyw miłości Miłość jest centralnym tematem wielu sonetów Szekspira. Występuje zarówno w idealistycznej formie, jak w Sonetach 18 i 116, jak i w bardziej realistycznym, a czasem krytycznym ujęciu, jak w Sonetach 130 i 145. Szekspir ukazuje miłość jako siłę zarówno budującą, jak i niszczącą, badając jej różnorodne aspekty – od piękna i pożądania po zazdrość i ból.

Motyw czasu thumb|220px|Illustracja do sonetu 60: Jak fale morskie do skalnego brzegu / Tak do swych kresów płyną nasze chwile (tłum. J. Kasprowicz) W sonetach Szekspira czas jest nieustannym przeciwnikiem, który niszczy młodość, piękno i życie. Poeta jednak ukazuje poezję jako środek umożliwiający przetrwanie wobec upływu czasu. Na przykład w Sonetach 18 i 19 Szekspir wskazuje, że słowa mogą być wieczne, chroniąc przed zapomnieniem.

Motyw śmierci i nieśmiertelności Śmierć, podobnie jak czas, jest istotnym tematem w sonetach. Poeta z jednej strony rozważa nieuchronność śmierci, a z drugiej ukazuje sztukę jako sposób na osiągnięcie nieśmiertelności. W Sonetach 55 i 81 Szekspir wyraża przekonanie, że poezja przetrwa dłużej niż fizyczne pomniki.

Ambiwalencja uczuć Wielowymiarowość emocji, takich jak miłość, pożądanie i zazdrość, jest głęboko obecna w sonetach. Szekspir często ukazuje sprzeczne uczucia, szczególnie w kontekście relacji międzyludzkich. Na przykład Sonet 147 przedstawia miłość jako chorobę, której jednocześnie nie można się oprzeć.

Piękno i natura W sonetach takich jak Sonet 18 czy Sonet 98, piękno natury jest zarówno źródłem inspiracji, jak i punktem odniesienia dla opisów ludzkiego piękna. Jednakże Szekspir podkreśla również przemijalność naturalnego piękna w kontraście z wiecznością sztuki.

Postacie thumb|left|220px|Henry Wriothesley Większość sonetów jest adresowanych do Młodzieńca, Czarnej Damy i Konkurencyjnego poety. Autor jest wyraźnie zakochany w Młodzieńcu, podziwia jego urodę. W późniejszym okresie ma romans z Damą. Nie wiadomo, czy postaci są fikcyjne, czy też wydarzenia opisane w sonetach mają charakter autobiograficzny – jeśli tak jest, nieznana jest ich faktyczna tożsamość. Istnieją na ten temat jednak hipotezy.

Młodzieniec

Młodzieniec (Fair Youth) jest opisywany w romantycznym i pełnym pasji języku, co może świadczyć o istniejącej pomiędzy nim a autorem związkiem homoseksualnym lub platoniczną miłością do niegoLeslie Dunton-Downer, Alan Riding: Szekspir, s. 457.. W tym drugim wypadku wydaje się, iż poprzez nawoływanie go do prokreacji przez autora przemawia głos rozsądku, rodzaj uwag dojrzałego życiowo człowieka. Należy tutaj także zaznaczyć, iż stosunki homoseksualne były wówczas w Anglii surowo karane, nie były jednak obce w świecie teatralnej cyganerii, w którym niewątpliwie obracał się Shakespeare.

Według popularnej teorii, tajemniczym młodzieńcem jest Henry Wriothesley; jednocześnie nie ma na to dowodów poza poszlakami. Być może także deklarowana do niego miłość jest zabiegiem literackim, mającym zaskarbić poecie poparcie mecenasaLeslie Dunton-Downer, Alan Riding: Szekspir, str 463..

Czarna Dama

Czarna Dama (Dark Lady) jest opisywana jako osoba o czarnych włosach, z ciemną skórą. Miała romans z autorem, jednak nie pozostała mu wierna. Sonety te mają wyraźnie seksualne podłoże (zob. sonet 151), w przeciwieństwie do tych z udziałem Młodzieńca.

Fascynacja kobietą w początkowych utworach przeradza się we frustrację, spowodowaną być może zawodem miłosnym. Fragmenty 147 sonetu dają do zrozumienia, iż autor miał co do kobiety zupełnie inne oczekiwania i nadzieje, zaś inne (134) sugerują, że miała romans z Młodzieńcem, co dodatkowo rozwścieczyło autora tychże utworów.

Uważa się, że pierwowzorem Damy mogła być Emilia Lanier, która ze względu na ciemną karnację wyróżniała się spośród mieszkańców LondynuEmilia Lanier – the Dark Lady? .. Była córką muzyka o nazwisku Bassano, który przybył do Anglii z Wenecji za panowania Henryka VIII. W 1588 roku rozpoczął się jej romans z Henrykiem Carreyem, który później otrzymał tytuł Lorda Szambelana, zaś w 1594 roku objął patronatem trupę aktorską, której członkiem był Shakespeare. Właśnie wtedy mogło dojść do spotkania pisarza z dziewczynąHelsztyński, s. 82..

Jej wygląd sugeruje, że była Hiszpanką lub nawet Afrykanką. Zdaniem badaczy dzieł tego autora może ona być jednak tylko wytworem jego wyobraźniThe Dark Lady in Shakespeare’s Sonnets ..

Konkurencyjny poeta thumb|200px|Christopher Marlowe, domniemany konkurencyjny poeta Konkurencyjny poeta (The Rival Poet) jest często utożsamiany z Christopherem Marlowe’em lub George’em Chapmanem; brak jest jednak jednoznacznych dowodów na potwierdzenie tych tez. Odniesienia do niego często mają charakter sprzeczki na temat wyższości ideałów jednego nad ideałami drugiego. Można w nich także odczytać spór o podłożu ekonomicznym, mający na celu przeciągnięcie na swoją stronę możnego mecenasa (H. Wriothesley?), który, być może, jest tożsamy z wymienianym wcześniej młodzieńcem.

Postacie sonetów w świetle teorii oksfordiańskiej Oksfordianie to badacze twórczości Szekspira popierający teorię, że rzeczywistym autorem dzieł przypisywanych Williamowi Szekspirowi był Edward de Vere, 17. hrabia Oksfordu. Teoria ta jest jedną z licznych alternatywnych hipotez autorstwa Szekspira, podważających tradycyjną wersję, według której dramatopisarz ze Stratford-upon-Avon rzeczywiście napisał przypisywane mu utwory.