Aleksander Jełowicki CR (ur. w Hubniku, zm. 15 kwietnia 1877 w Rzymie) – polski pisarz, poeta, tłumacz i wydawca, uczestnik powstania listopadowego, poseł na sejm 1830–1831 roku z ziem zabranych z powiatu hajsyńskiegoAndrzej Biernat, Ireneusz Ihnatowicz, Vademecum do badań nad historią XIX i XX wieku, Warszawa 2003, s. 482., emigrant we Francji, działacz społeczny, przełożony Polskiej Misji Katolickiej w Paryżu, zakonnik. Jełowicki wydał własnym nakładem m.in. III część Dziadów (1832), Księgi narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego (1832) i Pana Tadeusza (1834) Adama Mickiewicza. W latach 1835–1838 z Eustachym Januszkiewiczem i Stefanem Dembowskim prowadził w Paryżu Drukarnię i Księgarnię Polską – pod firmą, „Jełowicki i S-ka”.
Młodość Był drugim synem Wacława i Honoraty z Jaroszyńskich (pierwszym był Edward, trzecim Eustachy Jełowicki); bracia mieli siostrę – Hortensję za Piotrem Sobańskim.
Nauka Pierwsze nauki Aleksander odbywał w domu, pod kierunkiem ks. Skiby, bazylianina. Od trzeciej klasy uczył się z braćmi: – Edwardem i Eustachym w gimnazjum w Winnicy, które ukończył w roku 1820, a jesienią następnego roku wstąpił na Wydział Filozoficzny Akademii Krakowskiej. Już wówczas pisał rozprawki filozoficzne, które prof. J. Sołtykowicz odczytywał na wykładach.
W roku 1824, na żądanie wielkiego księcia Konstantego, przeniósł się do Warszawy i na Królewskim Uniwersytecie Warszawskim uzyskał w 1825 r. stopień magistra nauk filozoficznych. (Według R. Bieleckiego na Uniwersytecie Warszawskim studiował prawo i administrację). Jednocześnie uczęszczał na wykłady literatury polskiej Ludwika Osińskiego i Kazimierza Brodzińskiego.
Pod koniec 1825 r. wrócił do Hubnika, gdzie zajmował się gospodarką. Przełożył wówczas, pod wpływem choroby ojca, głośną książkę chirurga Le Roy: Medycyna wyleczającaLeroy, Louis. La médecine curative, ou la purgation dirigée contre la cause des maladies, reconnue et analysée dans cet ouvrage. Nicolas Vaucluse, Paris, 1821., którą wydał własnym kosztem w roku 1829 w Warszawie, przeznaczając dochód ze sprzedaży na ubogich. W następnym 1826 r. śpieszył ze skuteczną pomocą chorującym na cholerę.
Powstanie listopadowe thumb|Bracia Jełowiccy z ojcem, Wacławem W powstaniu listopadowym, z ojcem i braćmi, walczył w bitwach pod Daszowem, Tywrowem, Obodnem i Majdanem. W powstaniu miał stopień podporucznika. Pełnił też obowiązki adiutanta – sekretarza gen. B. Kołyszki, pisał dla niego odezwy, w imieniu generała przemawiał oraz odbierał przysięgę na wierność Ojczyźnie, której tekst sam ułożył. Po upadku powstania na Podolu, szukał schronienia w Galicji, lecz został uwięziony przez Austriaków. W końcu czerwca przedostał się do Warszawy. Wstąpił do Legii litewsko-ruskiej jako podporucznik. 9 lipca 1831 wszedł do Sejmu, jako poseł hajsyński. Na jednym z posiedzeń sejmowych odczytał własny opis powstania na Podolu. Był członkiem Towarzystwa Patriotycznego i Komitetu Ziem Ruskich, którego celem była agitacja polityczna za podjęciem nowej wyprawy na wschód. Wziął udział w obronie Warszawy, jako kanonier artylerii gwardii. 4 października 1831 otrzymał Krzyż Złoty Orderu Virtuti Militari nr 3706, z którego rezygnował na rzecz powstańców podolskich.
Po obronie Warszawy i upadku powstania, udał się z Sejmem do Zakroczymia, a następnie przez Prusy, wyjechał do Galicji. Po półrocznym pobycie we Lwowie, na wieść o powołaniu Sejmu na emigracji, przez Saksonię, Bawarię i Księstwo Badenii przyjechał wraz z Mickiewiczem i Domeyką do Paryża 21 lipca 1832 r. W tym czasie oficjalnie ogłoszono konfiskacje majątków rodziny Jełowickich.
Emigracja W Paryżu wziął czynny udział w pracach komisji poselskiej, powołanej dla zredagowania memoriału o prześladowaniach carskich w Polsce. Był członkiem sejmu powstańczego na emigracjiWalenty Zwierkowski, O Sejmie w Emigracji, Poitiers 1839, s. 10.. Był członkiem Towarzystwa Litewskiego i Ziem Ruskich w Paryżu w 1832 rokuDruk ulotny, odezwa Towarzystwa Litewskiego i Ziem Ruskich, Paryż 23 sierpnia 1832, niepaginowana.. Był współzałożycielem i sekretarzem Stowarzyszenia Naukowej Pomocy Młodzieży, o którym w grudniu 1832, wspólnie z Mochnackim napisał broszurę: – O Towarzystwie Wzajemnej Pomocy (Paryż 1833). Towarzystwo to przyczyniło się do otwarcia szkoły wojskowej w Paryżu, szkoły dla dzieci polskich w Batignolles, Nancy i w Orleanie oraz od 1838 r. Bibliotekę Polską w Paryżu. Był członkiem Tow. Literackiego i Komitetu Ziem Ruskich. Działał przejściowo w lelewelowskim Komitecie Narodowym Polskim, wszedł też do Komitetu Narodowego Emigracji Polskiej pod prezydencją gen. Dwernickiego (od października 1832 do marca 1834). Rozwiązujący się Komitet ustanowił w 1834 r., na wniosek Aleksandra Jełowickiego, Komisję Funduszów Emigracyjnych. Od początku był czynnym członkiem Tow. Literackiego, a 3 maja 1835 r. wybrany jego sekretarzem.
Kilka miesięcy 1833 r. spędził w Szwajcarii, zrobił wycieczkę na Mont Blanc. W roku 1834 spędził kilkanaście dni w Auxerre, gdzie widywał się z uwielbianym Mochnackim. Jeszcze w 1833, został mecenasem A. Mickiewicza. Zakupił nakład (2.000 egz.) jego Poezyi t. IV, wydanych w Paryżu w 1832 r. i wydał własnym kosztem Dziadów cz. III (1833), Pana Tadeusza (1834), Księgi Pielgrzymstwa (1834).
Działalność wydawnicza thumb|Pan Tadeusz w wydaniu A. Jełowickiego, Paryż W lipcu 1835 roku zawiązała się spółka w osobach Aleksandra Jełowickiego, Eustachego Januszkiewicza i Stefana Dembowskiego, która założyła Drukarnię i Księgarnię Polską w Paryżu pod firmą Jełowicki i S-ka. Wydarzenie to uczczono „wielkim obiadem drukarsko–autorskim”, z okolicznościową deklamacją Goreckiego. Jełowicki i Januszkiewicz, zawierając umowę na trzy lata, wnieśli kapitał zakładowy po 15 000 franków, a ponadto Jełowicki jako depozyt swoje publikacje. Wkład Dembowskiego, zaprzyjaźnionego z Jełowickim krakowianina, majora z zakładu w Auxerre – wynosił 6.000 franków. Trzeci udziałowiec zmarł zresztą wkrótce z „pomieszania zmysłów”. Obszerny lokal Księgarni na rogu ulicy de Seine i Marais Saint – Germain był miejscem spotkań z przybyszami z Polski. W pokoju biura: „na tych ławeczkach wąziutkich” zasiadali literaci, znajomi i tam formowały się sądy o nowo wydanych książkach i rozchodziły się po emigracji i kraju. W tymże samym domu na antresoli znajdowały się również gościnne mieszkania prywatne Januszkiewicza i braci Jełowickich (Aleksandra i Edwarda). Księgarnia w ciągu niespełna pięciu lat odbiła 598.044 arkuszy, w tym 32 dzieła nakładem Księgarni w ilości 408.145 ark., co czyni około 105 arkuszy rocznie. Jełowicki wydał niektóre dzieła J. Słowackiego, Z. Krasińskiego, J. U. Niemcewicza, K. Brodzińskiego, S. Witwickiego, W. Pola, A. Goreckiego, M. Mochnackiego, J. Lelewela, H. Rzewuskiego, Feliksa Wrotnowskiego, M. Czajkowskiego, K. Hoffmanowej, I. Krasickiego i innych. W swojej oraz w innych drukarniach, wydrukował szereg własnych broszur i pism ulotnych, polemicznych, nie rejestrowanych częściowo, nawet przez Estreichera. Do najważniejszych zaliczyć trzeba dwukrotne wydanie broszury pt. O powstaniu (pisanej pod wpływem M. Mochnackiego), ocenionej bardzo wysoko przez Lelewela i teoretyków wojskowości. Oprócz tego redagował i wydawał w zeszytach Rocznik Emigracji Polskiej, pismo polityce i literaturze poświęcone (Paryż 1836, numerów 42), a po jego zawieszeniu, już w następnym roku Wiadomości Krajowe i Emigracyjne, pismo historyczno-literackie (od lutego do grudnia 1837 wyszło 36 numerów).
Działacz emigracyjny W latach 1838–1840 wydawał i redagował 3 roczniki Kalendarza Pielgrzymstwa Polskiego. Był również współpracownikiem Souvenirs de la Pologne, historiques, statistiques, et litteraires (1833 – 4 wyszło w Paryżu 14 numerów tego pisma); współpracownikiem Compte-rendu de la Societe des Etudes został w 1839 r. Poza tym pisywał m.in. do Kroniki Emigracji Polskiej (Paryż 1834–1835), Nowej Polski (1837–1839), Młodej Polski (1838–1839) oraz do Trzeciego Maja (1834). W kraju publikował wyłącznie w prasie konserwatywnej, jak w Przeglądzie Poznańskim, Tygodniku Katolickim (Grodzisk 1863), Przeglądzie Lwowskim (1875) i Czasie (1876). Do jego publicystyki należą, oprócz broszur z lat 1832–1835, anonimowe artykuły polityczne pt. – Listy do rodaków przez demokratę (Paryż 1848), wyjaśniające pojęcie wolności i demokracji ze stanowiska katolickiego. W Paryżu przebywał stale wśród poetów, muzyków, aktorów, malarzy i wielu znanych ludzi. M.in. ustalał program i dobierał aktorów w Operze Włoskiej (przyjaźnił się wtedy z G.B. Rubinim). Pozostawał w bliskich stosunkach z Piotrem Michałowskim, który rysował Jełowickiemu jego ulubione konie. Po śmierci malarza wygłosił mowę pogrzebową.
22 lipca 1834 r. Aleksander Jełowicki „député polonais, demeurant Avenue de Neuilly No 23”, był świadkiem na ślubie A. Mickiewicza i Celiny Szymanowskiej.
Pojedynki W listopadzie 1834 r. wyzwany został na pojedynek przez Józefata Bolesława Ostrowskiego, paszkwilanta. ... Pojedynkiem tym zajął się cały tutejszy świat, wszystkie nasze wielkie osobistości ... i doprowadzono rzeczy po przyjacielsku. Cała ta sprawa umocniła tylko moje stanowisko ... przygotowywałem się już na śmierć, odbyłem ostatnią spowiedź, napisałem testament, myśl moja wpatrywała się już w ciemność...List do X. Chodkiewiczowej z 26 października/6 listopada 1834 r.
Na skutek polemik prasowych, dwukrotnie miał się też pojedynkować z kpt. Anastazym Duninem: w 1834 r., a następnie 31 października 1835 r: ...Dziś Jełowicki ma strzelać się z Duninem [Anastazym]. Kontynuują się zabiegi pogodzenia drugiego pojedynku między Duninem a Jełowickim, ufam, że się także skończy na niczym...Niemcewicz: – Dziennik Narodu; A. Mickiewicz: – Listy. W ramach polemik ukazuje się Jana Ledóchowskiego: „Kilka słów na słów kilka przez Aleksandra Jełowickiego”, Paryż 1834. W lutym 1835 r. wspomina, iż nie myśli o ślubie z Różą Mostowską, której jedyną wadą jest to, że kwitnie już od pewnego czasuListy do Chodkiewiczowej: 22 lutego 1835., a w listopadzie 1836.: – „... Są w Paryżu dwie panny, z którymi zdecydowałbym się ożenić, a nie żenię się ani z jedną, ani z drugą, ponieważ jest ich dwie. Panna Hortensja Małachowska i panna Róża Mostowska (córka ministra spraw wewnętrznych Księstwa Warszawskiego), dwie doskonałe istoty...”List 7 listopada 1836..
Podróże Latem 1835 r. odbył wycieczkę do Anglii, i po raz pierwszy jechał koleją, na trasie z Liverpoolu do Manchesteru. W następnym roku odbył wycieczkę w Pireneje. W roku 1837 spotkał się z matką, młodszą siostrą (Marią, późniejszą Feliksową Jukowską) i bratem poza Paryżem, przy czym odprowadził matkę i siostrę aż do granicy Czech. W 1838 spędził sześć tygodni w Bad Alexandersbad w Bawarii, gdzie pisał częściowo swe wspomnienia (Moje wspomnienia; t. 1-2 Paryż 1839); miały one 6 wydań. Dopełnieniem ich są Listy A. J-ego do K. Chodkiewiczowej, opracowane przez F. Germana, wyd. Warszawa 1964 r.
Kapłaństwo mały|Aleksander Jełowicki na litografii Theodora Mayerhofera