École normale supérieure - PSL; (znana również jako ENS, Normale sup', Ulm lub ENS Paris) - francuska uczelnia wyższa typu grande école, znajdująca się w Paryżu. Jest jedną z instytucji członkowskich Uniwersytetu Paris Sciences et Lettres (PSL). Ze względu na niezwykle rygorystyczny proces rekrutacji, rolę historyczną oraz wpływ na francuskie społeczeństwo, ENS jest powszechnie uznawana za najbardziej prestiżową spośród grandes écoles, a także za jedną z najbardziej elitarnych instytucji szkolnictwa wyższego we Francji. Studenci uczelni są tradycyjnie nazywani normaliens, natomiast jej absolwenci bywają określani mianem archicubes.
Uczelnia została założona w 1794 roku podczas rewolucji francuskiej w celu zapewnienia jednolitego kształcenia nauczycieli szkół średnich we Francji, jednak wkrótce potem została zamknięta. Następnie reaktywował ją Napoleon I, pod nazwą pensionnat normal (działała w latach 1808–1822). Szkoła została ponownie utworzona w 1826 roku, a w 1830 roku przyjęła nazwę École normale. Gdy w 1845 roku powstały inne instytuty o nazwie écoles normales, do nazwy paryskiej placówki dodano przymiotnik supérieure (wyższa), tworząc jej obecną nazwę. Od 1936 roku instytucja zapewnia kształcenie na poziomie uniwersyteckim.
Jako grande école, ENS zatrudnia kadrę akademicką, której ogromna część jest jednocześnie związana z zewnętrznymi instytucjami, takimi jak uniwersytety paryskie, CNRS (Krajowe Centrum Badań Naukowych) czy EHESS (Wyższa Szkoła Nauk Społecznych). Dzięki ogólnokształczącemu profilowi rekrutacji i struktury, ENS jest jedyną grande école we Francji posiadającą wydziały badawcze we wszystkich dziedzinach nauk przyrodniczych, społecznych i humanistycznych. Wśród absolwentów uczelni znajduje się 14 laureatów Nagrody Nobla (w tym 8 z fizyki), 12 laureatów Medalu Fieldsa, ponad połowa zdobywców Złotego Medalu CNRS, kilkuset członków Institut de France, a także wielu francuskich i zagranicznych polityków oraz mężów stanu.
Historia Utworzenie
Korzenie obecnej instytucji sięgają utworzenia w 1794 roku École normale de l'an III przez porewolucyjny Konwent Narodowy, na którego czele stał Robespierre. Szkoła została powołana na podstawie rekomendacji Josepha Lakanala i Dominique'a-Josepha Garata, którzy byli członkami komisji ds. edukacji publicznej. École normale miała stanowić trzon planowanego, scentralizowanego systemu edukacji narodowej. Projekt ten został również pomyślany jako sposób na odbudowanie zaufania między Republiką a elitami kraju, które w pewnym stopniu zraziły się do niej w okresie rządów terroru. Dekret powołujący szkołę, wydany 30 października 1794 roku (9 brumaire'a roku III), w swoim pierwszym artykule głosi, że: „W Paryżu zostanie ustanowiona école normale (dosł. szkoła normalna), do której ze wszystkich części Republiki zwołani zostaną obywatele już wykształceni w naukach użytecznych, aby uczyć się od najlepszych profesorów ze wszystkich dyscyplin sztuki nauczania”.
Wykład inauguracyjny odbył się 20 stycznia 1795 roku, a ostatni 19 maja tego samego roku w Muzeum Historii Naturalnej. Celem tych kursów było wykształcenie kadry nauczycielskiej dla wszystkich szkół średnich w kraju, a tym samym zapewnienie wszystkim jednorodnej edukacji. Zajęcia te obejmowały wszystkie ówczesne nauki ścisłe i humanistyczne, a wykładali je uczeni tej miary co: naukowcy Monge, Vandermonde, Daubenton, Berthollet oraz filozofowie Bernardin de Saint-Pierre i Volney. Szkoła została zamknięta w wyniku przejęcia władzy przez Dyrektoriat, jednak ta pierwsza école normale posłużyła za fundament, gdy w 1808 roku Napoleon I powołał szkołę do życia po raz drugi.
17 marca 1808 roku Napoleon na mocy dekretu utworzył pensionnat normal w ramach cesarskiego Uniwersytetu Francuskiego, którego zadaniem było „szkolenie w sztuce nauczania nauk ścisłych i humanistycznych”Ustawa z 10 maja 1806 r. dotycząca utworzenia Uniwersytetu Cesarskiego, art. 118.. Placówka została otwarta w 1810 roku, a jej rygorystyczny regulamin obejmował m.in. obowiązkowe umundurowanie. W międzyczasie Napoleon utworzył siostrzaną placówkę w Pizie pod nazwą Scuola Normale Superiore (SNS), która istnieje do dziś i wciąż utrzymuje bliskie relacje ze szkołą paryską. Do 1818 roku studenci byli starannie dobierani przez inspektorów akademickich na podstawie ich wyników w szkole średniej. Jednakże w okresie Restauracji utworzony przez Napoleona „pensionnat” zaczął być postrzegany jako ośrodek myśli liberalnej i w 1824 roku został zlikwidowany przez ówczesnego ministra edukacji publicznej, Denisa-Luca Frayssinousa.
Ponowne utworzenie mały|Główne wejście do ENS przy rue d'Ulm. Szkoła przeniosła się do swojej obecnej siedziby w 1847 roku.
9 marca 1826 roku na terenie Collège Louis-le-Grand utworzono szkołę przygotowawczą (école préparatoire). Datę tę można uznać za ostateczną datę powstania obecnej uczelni. Po rewolucji lipcowej szkoła odzyskała swoją pierwotną nazwę École normale, a w 1845 roku przemianowano ją na École normale supérieure. W latach 30. XIX wieku, pod kierownictwem filozofa Victora Cousina, uczelnia wzmocniła swój status jako instytucji przygotowującej do egzaminu agrégation, wydłużając czas nauki do trzech lat i dzieląc się na dwa do dziś istniejące wydziały: nauk ścisłych oraz nauk humanistycznych. W 1847 roku szkoła przeniosła się do swojej obecnej siedziby przy rue d'Ulm, w pobliżu Panteonu w 5. dzielnicy ParyżaSerge Benoît, „La rue d'Ulm”, [w:] Christian Hottin (red.), Universités et grandes écoles à Paris : les palais de la science, Paryż: Action artistique de la ville de Paris, 1999, s. 177.. Pozwoliło jej to uzyskać pewną stabilność, która została dodatkowo ugruntowana pod kierownictwem Louisa Pasteura.
Gdy instytucja okazała się sukcesem, w 1881 roku na jej wzór utworzono w Sèvres drugą szkołę – tym razem dla dziewcząt. Następnie powstały kolejne placówki w Fontenay i Saint-Cloud (obie z czasem przeniosły się do Lyonu, tworząc współczesną École normale supérieure de Lyon), a także w Cachan. Status uczelni na początku XX wieku ulegał dalszym przeobrażeniom.
W 1903 roku została ona zintegrowana z Uniwersytetem Paryskim jako odrębne kolegium. Być może było to efektem zwrócenia na siebie uwagi całego kraju podczas sprawy Dreyfusa, kiedy to bibliotekarz uczelni, Lucien Herr, oraz jego stronnicy – w tym polityk socjalistyczny Jean Jaurès oraz pisarze Charles Péguy i Romain Rolland – stanęli na czele kampanii mającej na celu uchylenie niesłusznego wyroku wydanego na kapitana Alfreda Dreyfusa. Pierwsza studentka – Marguerite Rouvière – została przyjęta w 1910 roku, co trafiło na pierwsze strony gazet we Francji i mocno spolaryzowało opinię publiczną. Wielka liczba ofiar poniesionych przez normalienów w czasie I wojny światowej została uhonorowana w 1925 roku przyznaniem im Krzyża Wojennego z cytacją na poziomie armii.
XX wiek Po II wojnie światowej, w której niektórzy studenci szkoły brali udział w ruchu oporu, uczelnia zyskała większą widoczność i coraz częściej była postrzegana jako bastion komunistycznej lewicy. Wielu jej studentów należało do Francuskiej Partii Komunistycznej. Ta lewicowa tradycja utrzymała się także w latach 60. i 70. XX wieku, kiedy to z ENS wywodziła się znacząca część francuskich maoistów. W 1953 roku szkoła została wyłączona spod zależności od Uniwersytetu Paryskiego i uzyskała autonomię„Decree of 3 February 1953”. W: Pascale Hummel, Pour une histoire de l'École normale supérieure: Source d'archives 1794-1993, Éditions Rue d'ULM via OpenEdition, 2013. Archiwum: https://web.archive.org/web/20180103012703/http://books.openedition.org/editionsulm/1218?lang=en. Dostęp: 12 października 2016.. Władze nadal patrzyły na nią niejednoznacznie jako na ośrodek protestu, zwłaszcza z powodu wykładów prowadzonych tam przez tak kontrowersyjne postacie jak filozof polityczny Louis Althusser. Obecnie ENS podlega bezpośrednio ministrowi szkolnictwa wyższego i badań naukowychDekret z 26 sierpnia 1987 r. stanowi, że minister szkolnictwa wyższego i badań naukowych sprawuje nadzór nad ENS na takich samych zasadach jak rektorzy nad uniwersytetami, co zapewnia ENS niezależność od zwykłego systemu uniwersyteckiego..
Następstwa protestów z maja 1968 roku doprowadziły do tego, że prezydent Republiki, Georges Pompidou, sam będący dawnym studentem szkoły, zmusił do rezygnacji jej dyrektora, Roberta Flacelière’a, i mianował jego następcą jego współczesnego, Jeana Bousqueta. Zarówno Flacelière, jak i Bousquet byli wybitnymi filologami klasycznymi.
Szkoła nadal się rozwijała i obejmowała nowe dziedziny, dążąc do objęcia wszystkich dyscyplin nauk przyrodniczych i społecznych. Zgodnie z tą polityką w 1982 roku otwarto nowy konkurs (concours), aby wzmocnić nauczanie nauk społecznych w szkole. Konkurs ten, określany jako B/L (konkurs A/L oznacza tradycyjny profil literacko-humanistyczny), kładzie nacisk na biegłość w matematyce i ekonomii, obok kształcenia z filozofii i literatury.
Przez długi czas większość kobiet kształciła się w odrębnej ENS, École normale supérieure de jeunes filles w Sèvres. Kobietom formalnie nie zakazano jednak wstępu aż do ustawy z 1940 roku, a niektóre studentki studiowały w Ulm jeszcze wcześniej, jak filozofka Simone Weil oraz filolożka klasyczna Jacqueline de Romilly. W 1985 roku, po gorących debatach, obie instytucje połączono w jedną, której główny kampus pozostał w historycznej siedzibie przy rue d'Ulm w ParyżuDekret z 24 lipca 1985 r. dotyczący tworzenia publicznych placówek o charakterze naukowym (EPCSCP)..
Organizacja École normale supérieure jest grande école, czyli francuską instytucją szkolnictwa wyższego, odrębną, lecz powiązaną z główną strukturą francuskiego systemu uniwersytetów publicznych. Podobnie jak Ivy League w Stanach Zjednoczonych, Russell Group w Wielkiej Brytanii czy C9 League w Chinach, grandes écoles są elitarnymi instytucjami akademickimi, do których studenci przyjmowani są w niezwykle konkurencyjnym procesie rekrutacji. Grandes écoles zazwyczaj mają znacznie mniejsze klasy i społeczność studencką niż francuskie uniwersytety publiczne, a wiele ich programów jest prowadzonych w języku angielskim. Chociaż większość tych instytucji pobiera wyższe opłaty niż francuskie uniwersytety, École normale supérieure stosuje takie same opłaty za naukę: w roku akademickim 2021/2022 wynosiły one 243 euro za rejestrację na studia magisterskie. Międzynarodowe staże, możliwość studiowania za granicą oraz bliskie związki z administracją publiczną i światem biznesu są jedną z cech charakterystycznych grandes écoles. Dyplomy École normale supérieure są akredytowane przez Conférence des grandes écoles i nadawane przez francuskie Ministerstwo Edukacji Narodowej (fr. Ministère de l'Éducation nationale). Absolwenci obejmują następnie elitarne stanowiska w administracji publicznej, rządzie oraz firmach prywatnych we Francji.
Kampusy mały|Dziedziniec głównego budynku ENS przy rue d'Ulm, znany jako Cour aux Ernests – nazwa pochodzi od złotych rybek żyjących w znajdującym się tam stawie.
École normale supérieure jest jedną z niewielu szkół wyższych, które nadal posiadają kampus położony w samym centrum Paryża. Historyczny paryski kampus ENS znajduje się wokół rue d'Ulm, a jego główny budynek mieści się pod numerem 45 przy tej ulicy, w 5. dzielnicy Paryża. Został on zaprojektowany przez architekta Alphonse’a de Gisorsa i przekazany ENS na mocy ustawy z 1841 rokuJean Leclant, „L'École normale supérieure et l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres : passé, présent et futur”, Comptes-rendus des séances de l'Académie des inscriptions et belles-lettres, 1999, 138, nr 4.. Nad wejściem znajdują się rzeźby dwóch kobiecych postaci symbolizujących odpowiednio nauki humanistyczne i nauki ścisłe. Przedstawiono je siedzące po obu stronach medalionu z Minerwą, uosabiającą mądrość. Stylizowana wersja tego motywu stanowi godło uczelni.