thumb|Jerzy Andrzejewski (pierwszy z lewej) odbierający Nagrodę Młodych PAL w 1939. Obok Kazimierz Wierzyński, Kornel Makuszyński i Wacław Sieroszewski thumb|upright|Jerzy Andrzejewski podpisujący swoje książki, lata 50. Jerzy Andrzejewski (ur. 19 sierpnia 1909 w Warszawie, zm. 19 kwietnia 1983 tamże) – polski prozaik, publicysta, felietonista, scenarzysta, działacz opozycji demokratycznej w PRL, poseł na Sejm PRL I kadencji, współzałożyciel Komitetu Obrony Robotników i Komitetu Samoobrony Społecznej „KOR”.

Życiorys Ukończył gimnazjum im. Jana Zamoyskiego w Warszawie (obecnie XVIII Liceum Ogólnokształcącego im. Jana Zamoyskiego), gdzie zdawał maturę. W 1927 rozpoczął studia polonistyczne na Uniwersytecie Warszawskim, ale porzucił je w 1931Anna Synoradzka-Demadre Jerzy Andrzejewski. Przyczynek do biografii prywatnej, wyd. Krytyki Politycznej, Warszawa 2016, s. 17. Według różnych źródeł debiutował w 1927 roku na łamach dziennika „ABC” opowiadaniem Wobec czyjegoś życia (później Kłamstwa) () lub w 1932 (). W 1936 ogłosił tom opowiadań Drogi nieuniknione w Bibliotece „Prosto z mostu”, a rozgłos przyniosła mu powieść Ład serca z 1938. Był wówczas uważany za przedstawiciela literatury nurtu chrześcijańskiego. Był związany ze środowiskiem nacjonalistycznego pisma „Prosto z Mostu”, z którym zerwał w proteście przeciwko artykułom antyżydowskim.

W latach 1940–1944 był działaczem podziemia kulturalnego. Z Janiną Cękalską przygotował w 1940 roku podziemną edycję Wierszy Czesława Miłosza, wydaną pod pseudonimem „Jan Syruć”. Zaangażowany m.in. w pomoc Żydom. Ich losom podczas wojny poświęcił pisane w konspiracji opowiadanie Wielki Tydzień, opublikowane po raz pierwszy w zbiorze Noc (1945), gdzie znalazły się wątki autobiograficzne, a postać głównej bohaterki była inspirowana przeżyciami Wandy Wertenstein – przyjaciółki pisarza. W tomie tym znalazły się też inne w czasie wojny pisał też wstrząsające opowiadania „Apel” oraz „Przed sądem”.

W roku 1948 napisał powieść „Popiół i diament”, która została sfilmowana przez Andrzeja Wajdę. Po 1945 razem z Czesławem Miłoszem napisał scenariusz do filmu Miasto nieujarzmione (1950), który był inspirowany doświadczeniami Władysława Szpilmana; gdy scenariusz zmieniono z powodów ideologicznych, Czesław Miłosz wycofał swoje nazwisko. W latach 1949–1952 mieszkał w Szczecinie, w domu przy ul. Pogodnej 34, czasowo przebywał też w Krakowie, a od 1951 w Warszawie. Był pierwszym prezesem szczecińskiego oddziału Związku Literatów Polskich. Wspólnie z Heleną Kurcyusz i Konstantym Ildefonsem Gałczyńskim założył Klub 13 Muz.

W latach 1952–1954 był redaktorem naczelnym tygodnika „Przegląd Kulturalny”, w latach 1955–1956 członkiem zespołu redakcyjnego miesięcznika „Twórczość”, zaś w latach 1972–1979 stałym współpracownikiem tygodnika „Literatura”. W latach 1952–1957 był posłem na Sejm. W okresie stalinowskim był zwolennikiem socrealizmu, pisał propagandowe teksty, popierające socrealizm i zaangażowanie ludzi sztuki po stronie władzy komunistycznej, m.in. Partia i twórczość pisarza. Z Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej wystąpił w 1957.

Czesław Miłosz sportretował go w paraboli literackiej Zniewolony umysł (1953) jako Alfę.

Od lat 60. aktywny uczestnik opozycji demokratycznej. Współautor Listu 34. W styczniu 1976 roku podpisał list protestacyjny do Komisji Nadzwyczajnej Sejmu PRL przeciwko zmianom w Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. W latach 70. współzałożyciel KOR. Szykanowany przez władze PRL. Uchodził za kandydata do literackiej Nagrody Nobla.

Zmarł w nocy z 19 na 20 kwietnia 1983. Został pochowany na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (kwatera 170-3-7). thumb|upright|Grób na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie Życie prywatne Andrzejewski był osobą biseksualną; dwukrotnie żonaty, utrzymywał jednak intymne związki z mężczyznami. Pierwsze małżeństwo zawarł w 1934 z Noną Barbarą Siekierzyńską, drugie – w 1946 z Marią Abgarowicz, z którą miał syna Marcina (ur. 25 września 1943), dla którego w latach 1943–1945 prowadził dziennik Zeszyt Marcina (1994), córkę Agnieszkę Eugenię (ur. 19 listopada 1946, zm. 7 maja 2021), redaktorkę i tłumaczkę, oraz syna Janusza Andrzejewskiego (ur. 17 listopada 1955).

W latach 60. był związany z młodszym o 37 lat tancerzem zespołu „Mazowsze” Markiem Kellerem. Za miłość swojego życia Andrzejewski uznawał Krzysztofa Kamila Baczyńskiego, którego zdjęcie do końca życia trzymał na półce. Po śmierci Baczyńskiego w powstaniu, którą Andrzejewski ciężko przeżył, zakochał się w Marku Hłasce. Temat homoseksualności od początku był w kręgu jego zainteresowań literackich. Związki homoseksualne były także jednym z tematów jego korespondencji, a także prowadzonego przez niemal całe życie intymnego dziennika, który nie ukazał się drukiem, a jego fragmenty uległy rozproszeniu. Jego ostatnia, nieukończona powieść Heliogabal opowiadać miała o związku tytułowego cesarza rzymskiego ze swoim sługą.

Andrzejewski miał poważne problemy ze swoją chorobą alkoholową, która dodatkowo komplikowała jego życie rodzinne. Bezskutecznie podejmował kilkukrotnie kuracje odwykowe.

Cenzura komunistyczna

Nazwisko Jerzego Andrzejewskiego znalazło się na specjalnej liście, na której umieszczono autorów pod szczególnym nadzorem peerelowskiej cenzury. Tomasz Strzyżewski w swojej książce o cenzurze w PRL publikuje poufną instrukcję cenzorską z 21 lutego 1976 roku Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, na której umieszczono nazwisko Andrzejewskiego i następujące wytyczne: „Wszystkie własne publikacje autorów z poniższej listy zgłaszane przez prasę i wydawnictwa książkowe oraz wszystkie przypadki wymieniania ich nazwisk należy sygnalizować kierownictwu Urzędu, w porozumieniu z którym może jedynie nastąpić zwolnienie tych materiałów. Zapis nie dotyczy radia i TV, których kierownictwo we własnym zakresie zapewnia przestrzeganie tych zasad. Treść niniejszego zapisu przeznaczona jest wyłącznie do wiadomości cenzorów”.

Twórczość Drogi nieuniknione (1936) Ład serca (1938) Apel (1945) Noc (1945) Święto Winkelrida (współautor Jerzy Zagórski) (1946) Popiół i diament (1948), wersja zmieniona (1954) Aby pokój zwyciężył (1950) O człowieku radzieckim (1951) Partia i twórczość pisarza (1952) Ludzie i zdarzenia 1951 (1952) Ludzie i zdarzenia 1952 (1953) Wojna skuteczna, czyli opis bitew i potyczek z Zadufkami (1953) Książka dla Marcina (1954) Złoty lis (1955) Ciemności kryją ziemię (1957) Niby gaj (1959) Bramy raju (1960) Idzie skacząc po górach (1963) Apelacja (1968) Prometeusz (1973) Teraz na ciebie zagłada (1976) Już prawie nic (1979) Miazga (1979) Nowe opowiadania (1980) Nikt (1983) Gra z cieniem (1987) Z dnia na dzień. Dziennik literacki 1972–1979 (1988) Zeszyt Marcina (1994) Cesarz Heliogabal (nieukończona i niepublikowana)

Filmografia Jako scenarzysta Miasto nieujarzmione (1950) Zagubione uczucia (1957) Popiół i diament (1958) Niewinni czarodzieje (1960) Bramy raju (1967) Źródło:.

Ekranizacje

Ordery i odznaczenia Order Sztandaru Pracy I klasy (22 lipca 1949) „za zasługi położone dla Narodu i Państwa w dziedzinie kultury i sztuki”. Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (pośmiertnie, 23 września 2006) – pkt 38.

Nagrody 1939 – Nagroda Młodych Polskiej Akademii Literatury za Ład serca 1939 – Nagroda czytelników „Wiadomości Literackich” za Ład serca 1946 – nagroda miasta Krakowa za Noc 1948 – nagroda tygodnika „Odrodzenie” za Popiół i diament 1968 – Nagroda Fundacji Alfreda Jurzykowskiego 1970 – nagroda kwartalnika Book Abroad (Oklahoma)

Literatura dodatkowa Irena Szymańska: Mój przyjaciel Jerzy w: „Kwartalnik Artystyczny” nr 4/1997, s. 82–101. Anna Synoradzka: Andrzejewski, Wydawnictwo Literackie, 1997. Dariusz Nowacki: „Ja” nieuniknione. O podmiocie pisarstwa Jerzego Andrzejewskiego, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2000.

Przypisy Kryptonim „Gracze”. Służba Bezpieczeństwa wobec Komitetu Obrony robotników i Komitetu Samoobrony społecznej „KOR” 1976–1981, wybór, wstęp i opracowanie Łukasz Kamiński i Grzegorz Waligóra, Warszawa 2010, s. 53. Kultura 1976/03/342 Paryż 1976, s. 30.

Esej Krzysztofa Tomasika.

Bibliografia

Nota biograficzna w Encyklopedii Solidarności

Linki zewnętrzne

Nagroda „Odrodzenie” dla Jerzego Andrzejewskiego za książkę „Popiół i Diament” – Polska Kronika Filmowa 31/48, Repozytorium Cyfrowe Filmoteki Narodowej Utwory Jerzego Andrzejewskiego w bibliotece Polona

Kategoria:Artykuły z nieprawidłowymi numerami ISBN Kategoria:Biografie kanonu polskiej Wikipedii Kategoria:Członkowie i współpracownicy Komitetu Samoobrony Społecznej „KOR” Kategoria:Członkowie i współpracownicy KOR Kategoria:Członkowie Związku Literatów Polskich (Polska Rzeczpospolita Ludowa) Kategoria:Członkowie Związku Zawodowego Literatów Polskich Kategoria:Działacze PZPR

Kategoria:Laureaci Nagrody Miasta Krakowa Kategoria:Ludzie urodzeni w Warszawie (Królestwo Kongresowe) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Orderem Sztandaru Pracy I klasy Kategoria:Pierwowzory postaci literackich Kategoria:Pisarze literatury LGBT Kategoria:Pisarze objęci zakazem publikacji w Polsce Ludowej Kategoria:Pisarze związani z Krakowem Kategoria:Pisarze związani z Warszawą Kategoria:Pisarze związani ze Szczecinem Kategoria:Pochowani na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie Kategoria:Polacy i obywatele polscy niosący pomoc Żydom w okupowanej Polsce 1939–1945 Kategoria:Polscy felietoniści Kategoria:Polscy pisarze okresu II wojny światowej Kategoria:Polscy pisarze współcześni Kategoria:Polscy prozaicy XX wieku Kategoria:Polscy scenarzyści XX wieku Kategoria:Posłowie z okręgu Szczecin (PRL) Kategoria:Sygnatariusze Listu 34 Kategoria:Sygnatariusze Memoriału 101 Kategoria:Urodzeni w 1909 Kategoria:Zmarli w 1983 Kategoria:Absolwenci XVIII Liceum Ogólnokształcącego im. Jana Zamoyskiego w Warszawie