thumb|Kościół w Täby – Śmierć grająca w szachy pędzla Albertusa Pictora (1440-1507). Tym właśnie malowidłem inspirował się Ingmar Bergman kręcąc Siódmą pieczęć mały|Ingmar Bergman i Bengt Ekerot podczas kręcenia filmu Siódma pieczęć (szw. Det sjunde inseglet) – szwedzki film fabularny z 1957 roku, nominowany do Złotej Palmy w Cannes w 1957. Na tym samym festiwalu Ingmar Bergman otrzymał za Siódmą pieczęć nagrodę specjalną jury.

Polska premiera miała miejsce w roku 1959. Film ponownie został wprowadzony do polskich kin 5 stycznia 2007. Siódma pieczęć jest przekrojowym obrazem w twórczości Bergmana, splatającym wątki z jego dramatów psychologicznych, zawiera również elementy komediowe. Dzieło to, zapisując się w kanonie światowego kina, ugruntowało pozycję Ingmara Bergmana wśród największych reżyserów kina autorskiego.

W roku 1995, w stulecie narodzin kina, obraz Bergmana znalazł się na watykańskiej liście 45 filmów fabularnych, które propagują szczególne wartości religijne, moralne lub artystyczne. Fabuła Akcja filmu rozgrywa się w średniowiecznej Szwecji ogarniętej zarazą. Rycerz Antonius Block oraz jego cyniczny giermek Jöns powracają z wypraw krzyżowych i zastają swój kraj zdewastowany przez plagę i religijną histerię. Wkrótce po powrocie rycerz spotyka Śmierć, która przybywa po jego duszę. Block, chcąc odwlec swój los, rzuca jej wyzwanie – rozgrywkę szachową, wierząc, że dopóki gra trwa, dopóty pozostanie przy życiu.

W trakcie podróży przez zniszczony kraj, rycerz i jego giermek napotykają wędrowną trupę aktorów – Jofa, jego żonę Mię i ich małego syna Mikaela, a także aktora i zarządcę trupy Jonasa Skata. Jof, człowiek prostoduszny i pełen wiary, ma wizję Maryi prowadzącej małego Jezusa. Jego żona przyjmuje to z pobłażliwym uśmiechemIm Drehbuch trägt sie den Namen Tyan, im Film wird ihr Name nicht genannt. Vgl. Ingmar Bergman: Das siebente Siegel, Reihe Cinematek 7 – Ausgewählte Filmtexte, Marion von Schröder Verlag, Hamburg 1963..

W kolejnych scenach Antonius odwiedza kościół, gdzie fresk przedstawiający Taniec Śmierci (Danse Macabre) doprowadza do refleksji nad sensem życia i religijności. W konfesjonale, nieświadomy, że spowiada się samej Śmierci, Block wyznaje pragnienie dokonania choćby jednego sensownego czynu, który nada znaczenie jego istnieniu. Podczas rozmowy zdradza taktykę szachową, która ma zapewnić mu przewagę – wkrótce odkrywa, że to Śmierć podsłuchała jego plan.

Na dalszym etapie wędrówki Jöns ratuje niemą dziewczynę przed gwałtem ze strony teologa Ravalda – tego samego, który przed laty nakłonił Blocka do udziału w krucjacie, a obecnie jest złodziejem. Dziewczyna dołącza do kompanii jako służąca. Grupa trafia do miasta, gdzie odbywa się przedstawienie aktorów. W tym samym czasie Skat uwodzi żonę kowala Ploga – Lisę – i ucieka z nią do lasu. Ich spektakl zostaje przerwany przez procesję biczowników głoszących pokutę i sąd ostateczny.

W karczmie Raval podburza gości do napaści na Jofa, ale zostaje powstrzymany przez Jönsa, który tnie go w twarz. Po tych wydarzeniach do rycerza dołączają Jof, Mia, ich dziecko, Jöns i niemowa. Podczas wspólnego pikniku z Mią, Antonius przeżywa chwilę ukojenia i radości, którą zapowiada, że zapamięta do końca życia.

Block zaprasza całą grupę do swojego zamku jako schronienia przed zarazą. W lesie spotykają Skata i Lisę – kobieta wraca do Ploga, a Skat udaje samobójstwo. Gdy nocuje na drzewie, pojawia się Śmierć i ścina je, kończąc jego los.

Spotykając ponownie skazaną na spalenie dziewczynę oskarżoną o konszachty z diabłem, Antonius próbuje za jej pośrednictwem dowiedzieć się czegoś o zaświatach. Dziewczyna, ogarnięta szaleństwem i przerażeniem, nie potrafi odpowiedzieć. Rycerz podaje jej zioła, aby ulżyć w cierpieniu.

W końcowych scenach Jof widzi rycerza grającego w szachy ze Śmiercią i rozumie, że czas uciekać. Ucieka z rodziną, a Block świadomie zajmuje Śmierć rozmową, by umożliwić im ucieczkę. Mimo że rycerz przewraca szachownicę, Śmierć odtwarza układ i kończy grę, ogłaszając zwycięstwo. Pyta Blocka, czy dokonał tego jednego znaczącego czynu. Rycerz odpowiada, że tak – umożliwił ucieczkę niewinnej rodzinie.

W zamku Block spotyka swoją żonę, a cała grupa spożywa ostatnią wieczerzę. Po chwili zjawia się Śmierć. Członkowie grupy przedstawiają się po kolei, a niema dziewczyna przemawia po raz pierwszy: „To już koniec”.

Ostatnia scena ukazuje Jofa, Mię i ich syna bezpiecznych w wozie. Jof interpretuje przetaczającą się burzę jako znak, że Anioł Śmierci ich ominął. O świcie Jof ma kolejną wizję – widzi rycerza i jego towarzyszy prowadzonych przez Śmierć w tańcu na tle wzgórza – symbolicznej Danse Macabre.

Analiza Siódma pieczęć, osadzona w średniowiecznych realiach (połowa XIV wieku), oparta jest na jednoaktowej sztuce teatralnej wystawionej po raz pierwszy 18 marca 1955 pt. Malowidło na drewnie (Trämålning). Siódma pieczęć to metaforyczna opowieść o powracającym z wyprawy krzyżowej rycerzu, który staje do szachowego pojedynku ze Śmiercią – stawką w nim jest jego życie. W filmie tym Bergman daje wyraz swoim inspiracjom średniowiecznym malowidłem ściennym Śmierć grająca w szachy z kościoła w Täby w okolicach Sztokholmu.

Film oddaje atmosferę średniowiecznej Europy, przepełnionej śmiercią, stojącej w obliczu zarazy. Reżyser eksponuje rolę średniowiecznego Kościoła w kreowaniu wszechobecnego strachu społeczności przed zarazą, mającą być karą za grzechy. Siódma pieczęć jest jednocześnie traktatem filozoficznym o wymowie bliskiej egzystencjalizmowi, który wprowadza do twórczości Bergmana wątki stanowiące w przyszłości o jej wyjątkowym charakterze. Po raz pierwszy reżyser ukazuje na zasadach kontrastu Jönsa, hołdującego wartościom materialistycznym, i Blocka, rycerza poszukującego sensu swojego istnienia, nieodnajdującego Boga, pierwowzoru dylematów znanych z Trylogii pionowej.

Obsada Gunnar Björnstrand – Jöns Max von Sydow – Antonius Block Inga Landgré – Karin, żona Blocka Bibi Andersson – Mia Nils Poppe – Jof Bengt Ekerot – Śmierć Åke Fridell – Plog, kowal Inga Gill – Lisa, żona Ploga Maud Hansson – wiedźma Tyan Erik Strandmark – Jonas Skat Gunnel Lindblom – dziewczyna Gunnar Olsson – malarz Bertil Anderberg – Raval Anders Ek – mnich

Przypisy

Linki zewnętrzne

Kategoria:Szwedzkie dramaty filmowe Kategoria:Szwedzkie filmy fantasy Kategoria:Szwedzkie filmy z 1957 roku Kategoria:Szwedzkie adaptacje filmowe Kategoria:Filmy w reżyserii Ingmara Bergmana Kategoria:Filmy o tematyce szachowej Kategoria:Szwedzkie filmy czarno-białe Kategoria:Szwedzkie filmy zgłoszone do rywalizacji o Oscara w kategorii filmu nieanglojęzycznego Kategoria:Filmy o wyprawach krzyżowych Kategoria:Szwedzka fantastyka Kategoria:Filmy fantastyczne z 1957 roku Kategoria:Filmy kręcone w regionie Skania Kategoria:Filmy kręcone w regionie Sztokholmu