thumb|Grób Kazimierza i Marii Ajdukiewiczów na warszawskich Starych Powązkach thumb|Grobowiec rodziny Ajdukiewiczów na cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie
Kazimierz Ajdukiewicz (ur. 12 grudnia 1890 w Tarnopolu, zm. 12 kwietnia 1963 w Warszawie) – polski filozof i logik, reprezentant szkoły lwowsko-warszawskiej, profesor Uniwersytetu Jana Kazimierza, Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza i Uniwersytetu Warszawskiego, członek rzeczywisty Polskiej Akademii Nauk, członek Polskiej Akademii Umiejętności.
Życiorys Kazimierz Ajdukiewicz urodził się w Tarnopolu 12 grudnia 1890, w rodzinie urzędniczej – jego ojcem był wysoki urzędnik państwowy Bronisław Ajdukiewicz, matką pochodząca z Wiednia Magdalena z domu Gärtner.
Edukacja Do szkoły powszechnej uczęszczał w Krakowie, następnie rodzina przeniosła się do Lwowa. W 1908 ukończył z odznaczeniem VIII klasę i zdał egzamin dojrzałości w C. K. Gimnazjum im. Franciszka Józefa we Lwowie (w jego klasie byli m.in. Wasyl Bławacki, Adam Szediwy).
W tym samym roku podjął studia na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Lwowskiego pod kierunkiem Kazimierza Twardowskiego. Poza filozofią studiował także fizykę i matematykę, słuchał wykładów Wacława Sierpińskiego z matematyki i Mariana Smoluchowskiego z fizyki. Jego nauczycielami byli także Jan Łukasiewicz i Władysław Witwicki.
Lwów był w latach studiów Ajdukiewicza głównym ośrodkiem nowej filozofii polskiej, ściśle związanej z badaniami logicznymi, dążącej do klarowności i precyzji myślenia. Wokół Kazimierza Twardowskiego wykształciło się środowisko intelektualne, zwane później szkołą lwowsko-warszawską, w którego atmosferze Ajdukiewicz dojrzewał intelektualnie.
W 1912 uzyskał stopień doktora filozofii na podstawie rozprawy O stosunku aprioryzmu przestrzeni u Kanta do kwestii genezy wyobrażenia przestrzeni, napisanej pod kierunkiem Kazimierza Twardowskiego.
W 1913 zdał egzamin państwowy na nauczyciela matematyki w szkole średniej. Odczuwał jednak potrzebę pogłębienia wykształcenia filozoficznego, podjął więc dalsze studia na Uniwersytecie w Getyndze. Tam w latach 1913–1914 słuchał wykładów z filozofii Edmunda Husserla i Leonarda Nelsona oraz Davida Hilberta z matematyki i logiki.
Poglądy Hilberta na naturę matematyki wywarły znaczny wpływ na rozwój poglądów filozoficznych Ajdukiewicza, który fascynował się jego formalizmem matematycznym. Widoczne jest to zwłaszcza w jego pracy habilitacyjnej.
Pierwsza wojna światowa Z chwilą wybuchu I wojny światowej został powołany do cesarskiej i królewskiej Armii. W 1915 jako oficer brał udział w walkach na froncie austriacko-włoskim. Został odznaczony Srebrnym Medalem Waleczności za uratowanie żołnierzy ze schronu wypełnionego gazem bojowym.
Na stopień podporucznika rezerwy został mianowany ze starszeństwem z 1 stycznia 1916 w korpusie oficerów artylerii polowej i fortecznej. Jego oddziałem macierzystym był Batalion Artylerii Fortecznej Nr 6.
W czasie urlopu od służby w 1918 roku zdał egzamin nauczycielski dla kandydatów na nauczycieli szkół średnich, uzyskując kwalifikację do nauczania filozofii, matematyki i fizyki w szkołach średnich.
W październiku tego samego roku objął w Krakowie w imieniu Wojska Polskiego dowództwo baterii, a następnie pociągu pancernego. W walkach w okolicach Lwowa uczestniczył do września 1919.
Praca nauczycielska i małżeństwo Od 1919 do 1925 (z przerwami na służbę wojskową) uczył w macierzystym III Państwowym Gimnazjum im. Króla Stefana Batorego we Lwowie. W czasie pracy w szkole prowadził badania naukowe, których wyniki znalazły miejsce w jego pracy habilitacyjnej.
W 1920 poślubił Marię, córkę Kazimierza Twardowskiego, która była z wykształcenia filologiem klasycznym – miał z nią dwoje dzieci, syna i córkę.
Wojna polsko-bolszewicka i dalsza kariera wojskowa Od lipca do listopada 1920 brał jako ochotnik udział w wojnie polsko-bolszewickiej. 9 września 1920 został zatwierdzony z dniem 1 kwietnia 1920 w stopniu kapitana, w artylerii, w grupie oficerów byłej armii austro-węgierskiej.
W 1922 posiadał przydział w rezerwie do 12 Pułku Artylerii Polowej w Złoczowie, a później do 27 Pułku Artylerii Polowej we Włodzimierzu. 8 stycznia 1924 został zatwierdzony w stopniu kapitana ze starszeństwem z 1 czerwca 1919 i 240. lokatą w korpusie oficerów artylerii. W 1934, jako oficer pospolitego ruszenia pozostawał w ewidencji Powiatowej Komendy Uzupełnień Lwów Miasto. Posiadał przydział do Oficerskiej Kadry Okręgowej Nr VI. Był wówczas „reklamowany na 12 miesięcy”.
Ajdukiewicz do końca życia był dumny ze swoich osiągnięć wojskowych i nawiązywał do nich w prywatnych rozmowach. Mawiał, że „powinien być raczej generałem niż profesorem uniwersytetu”.
Praca dydaktyczno-naukowa we Lwowie W maju 1921 habilitował się na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Warszawskiego na podstawie rozprawy Z metodologii nauk dedukcyjnych, napisanej pod kierunkiem Kazimierza Twardowskiego.
W latach 1922 został docentem na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, gdzie do 1925 prowadził prywatne wykłady. Wykładał również w prywatnych Wyższych Kursach Ziemiańskich.
Nauczał przedmiotów pedagogicznych w Seminarium Pedagogicznym we Lwowie. W 1923 uczestniczył w Pierwszym Zjeździe Filozofii Polskiej we Lwowie. W tymże roku wydał podręcznik Główne kierunki filozofii w wyjątkach z dzieł ich klasycznych przedstawicieli (Teoria poznania – logika – metafizyka).
Profesura nadzwyczajna i wyjazd do Warszawy Pod koniec 1925 (lub w 1926) został mianowany profesorem nadzwyczajnym Uniwersytetu Warszawskiego, w 1926 rozpoczął prowadzenie tam zajęć.
Został wybrany do zarządu Warszawskiego Instytutu Filozoficznego, a po jego przekształceniu w 1926 w Warszawskie Towarzystwo Filozoficzne powierzono mu funkcję zastępcy przewodniczącego.
Powrót do Lwowa, profesura i druga wojna światowa W początkach 1928 powrócił do Lwowa, gdzie został powołany na Uniwersytecie Lwowskim na stanowisko profesora nadzwyczajnego i objął w nim ponownie obowiązki akademickie. W 1934 został profesorem zwyczajnym.
W latach 1938–1939 był przewodniczącym Polskiego Towarzystwa Filozoficznego we Lwowie. (Po wojnie zaś przewodniczącym wpierw poznańskiego, następnie warszawskiego oddziału tego towarzystwa).
W czasie II wojny światowej przebywał we Lwowie. Po wkroczeniu wojsk radzieckich Uniwersytet Jana Kazimierza przestał istnieć, a na jego miejsce powołano istniejący do dzisiaj ukraiński Uniwersytet Lwowski im. Iwana Franki. W latach 1940–1941 Ajdukiewicz wykładał psychologię w Lwowskim Państwowym Instytucie Medycznym.
W czasie okupacji niemieckiej pracował jako księgowy w Rzeźni Miejskiej, prowadząc jednocześnie tajne nauczanie dla polskiej młodzieży. W latach 1944–1945 wykładał fizykę na Uniwersytecie Iwana Franki.
Wkrótce po wojnie znalazł się przejściowo na Uniwersytecie Jagiellońskim. W 1945 objął Katedrę Teorii i Metodologii Nauk (później przemianowaną na Katedrę Logiki) w Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza. W latach 1948–1952 był rektorem tego uniwersytetu.
Powrót do Warszawy W 1954 przeniósł się do Warszawy, gdzie od 1955 wykładał logikę, a w latach 1957–1961 był kierownikiem Katedry Logiki II Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Warszawskiego. Współganizował także Zakład Logiki Instytutu Filozofii i Socjologii PAN.
Jego wpływ dla polskiej nauki był najbardziej widoczny w okresie powojennym, ponieważ wielu przedstawicieli szkoły lwowsko-warszawskiej zginęło lub emigrowało, a pozostali w kraju ograniczyli się do uprawiania wąsko pojmowanej logiki. Ajdukiewicz wraz z Tadeuszem Kotarbińskim byli jednymi z głównych badaczy semiotyki i metodologii nauk oraz wykorzystania logiki dla badań filozoficznych.
Interesowała go współpraca interdyscyplinarna. Na seminaria i konferencje, które organizował, zapraszał przedstawicieli nauk specjalistycznych, m.in. fizyki, biologii, socjologii, lingwistyki. Starał się zapewnić warunki, aby w kierowanych przez niego placówkach nawet w czasach stalinowskich, pracownicy mieli względną swobodę działania.
Na emeryturę przeszedł w 1961. Dwa lata później, 12 kwietnia 1963, zmarł nagle na serce. Pogrzeb odbył się w Warszawie. Ciało Kazimierza Ajdukiewicza spoczywa na warszawskim cmentarzu Stare Powązki w kwaterze 73-1-25 wraz z ciałem jego żony Marii, która zmarła w roku 1992.
Materiały archiwalne Kazimierza Ajdukiewicza znajdują się w PAN Archiwum w Warszawie pod sygnaturą III-141Spis inwentarzy, Polska Akademia Nauk Archiwum w Warszawie, [dostęp 2024-03-15]..
Poglądy filozoficzne i zainteresowania naukowe Szkoła lwowsko-warszawska Ajdukiewicz dzielił wiele wspólnych poglądów z innymi przedstawicielami filozoficznej szkoły lwowsko-warszawskiej. Przez wszystkie okresy rozwoju jego myśli bliski był mu racjonalizm (lub nawet bardziej antyirracjonalizm) i empiryzm, przy czym początkowo bliski był mu pozytywizm, od którego oddalał się od połowy lat 30.
Szkoła wpisywała się w nurt filozofii analitycznej, w ramach której członkowie traktowali filozofię jako działalność naukową i narzędzie służące do precyzyjnego myślenia, które pozwala zająć się problemami nauk szczegółowych. Według członków szkoły, filozofia nie powinna służyć do fantazjowania. Celem badań filozoficznych ma być klarowny język i precyzja myślenia.
Do poglądów zgodnych z resztą szkoły należały również: antypsychologizm, przekonanie o bezwzględności prawdy i dobra oraz realizm epistemologiczny.
Poznawcza rola języka Do głównych zainteresowań naukowych Ajdukiewicza należały semiotyka, filozofia języka, epistemologia i ogólna metodologia nauk. Interesowały go zagadnienia związane z rzeczywistością i przedmiotowością świata oraz możliwością ich poznania.
Rolę języka w myśli Ajdukiewicza jest znacząca. Pod wpływem formalizmu Hilberta poznanego w Getyndze, Ajdukiewicz ugruntował w sobie przekonanie, że poznanie (a zwłaszcza ścisłe poznanie w sensie naukowym) zawsze wyraża się w jakimś języku.
W związku z tym skierował swoje badania na wpływ języka na kształt poznania naukowego. Ustalenie czy język jest tylko narzędziem do zachowywania i wymiany myśli między badaczami czy sam wpływa na kształt poznania naukowego jest głównym motywem twórczości Ajdukiewicza.
Na kluczowe znaczenie problematyki jezyka w filozofii Ajdukiewicza wskazuje również tytuł Język i poznanie, jaki przyjął w czasie publikacji wyboru swoich pism z lat 1920-1939.
Radykalny konwencjonalizm