Ali ibn Abi Talib (, ur. ok. roku 600/22. P.H., według tradycji 13. radżaba w Mekce, zm. w styczniu 661/ramadanie 40. A.H. w Al-Kufie) – brat stryjeczny, przybrany syn, a następnie zięć Mahometa, pierwszy imam szyitów, ostatni z czterech kalifów prawowiernych (656–661/35-40. A.H.).
Przez wielu muzułmanów, a w szczególności szyitów, Ali jest uważany za najważniejszą po Mahomecie postać wczesnego okresu islamu, chociaż w tym kontekście sunnici wymieniają też czasem Umara lub Abu Bakra. Kontrowersje wokół dziedzicznego prawa Alego do przewodnictwa nad muzułmańską ummą doprowadziły do jej trwałego podziału na charydżytów, szyitów i sunnitów. Wokół jego postaci wytworzyła się z czasem ogromna ilość różnorakich tradycji i teologicznych interpretacji, które obdarzają go często cechami mesjanistycznymi, półboskimi lub wręcz uznają za Boga. Stanowił on i stanowi punkt odniesienia dla określenia swojej tożsamości przez wiele milionów ludzi.
Życiorys Towarzysz Proroka Nie jest znana data urodzin Alego. Także przekazy dotyczące długości jego życia nie pomagają w jej ustaleniu, wykazują bowiem znaczną rozbieżność, z czego zdawali sobie sprawę już arabscy autorzy klasyczni. Jak w XIII/VII wieku pisał Jakut ibn Abdallah al-Hamawi „Nie ma zgody co do długości jego życia. Niektórzy twierdzą, że poniósł on śmierć w wieku 68 lat – uważają, że przyjął islam mając 15 lat. Inni mówią, że miał wtedy 66 lat, a przyjął islam jako trzynastoletni chłopiec. Jeszcze inni twierdzą, że (umarł) w wieku lat 63, a islam przyjął jako dziesięcioletnie dziecko. Wreszcie są i tacy, którzy uważają, że zmarł w wieku lat 59, a muzułmaninem stał się w wieku pięciu lat”Jakut ibn Abdallah al-Hamawi Mudżam al-udaba, t. XIV, Kair b.r.w., s. 44 za: . Ponieważ Ali zginął w roku 661/40., z danych podanych przez al-Hamawiego wynikałoby, że urodził się gdzieś pomiędzy rokiem 593/30. P.H. a 602/20. P.H. Szyici obchodzą święto jego urodzin 13. dnia miesiąca radżab.
thumb|left|Ali ze swoim mieczem zulfikarem w bitwie pod Badrem. Miniatura z Siyer-i Nebi, 1594/1595. Chester Beatty Library. Ali był synem Abu Taliba, stryja Mahometa i głowy rodu Haszymitów, który niegdyś zaopiekował się osieroconym Prorokiem, oraz Fatimy bint Asad. Zgodnie z późniejszymi przekazami miał urodzić się wewnątrz Al-Kaby, co szyiccy tradycjoniści zgodnie uważają za wydarzenie jedyne w swoim rodzaju i świadectwo jego duchowego wywyższenia. Także wśród wielu sunnickich uczonych ten fakt jest uważany za coś wyjątkowego, choć być może nie właściwego tylko Alemu. Kiedy Ali miał około pięć lat Mahomet zabrał go do swojego domu, by w ten sposób odciążyć swojego stryja Abu Taliba, który popadł w długi. Ali większość dzieciństwa spędził zatem w domu Proroka. Według pierwszej i najsłynniejszej biografii Mahometa, napisanej przez Ibn Ishaka, Ali był drugą po Chadidży osobą nawróconą na islam. Kiedy w noc hidżry Mahomet uciekł z Mekki do Medyny, Ali spał w łóżku Proroka, z narażeniem życia wprowadzając w ten sposób w błąd jego prześladowców. Potem miał przez pewien czas pozostać w Mekce i na polecenie Mahometa oddać właścicielom wszystkie rzeczy, które powierzyli oni Prorokowi jako kupcowi. Dopiero wtedy opuścił on Mekkę.
Ali wziął udział we wszystkich bitwach stoczonych przez muzułmanów pod przywództwem Mahometa, z wyjątkiem bitwy pod Tabukiem, kiedy Prorok kazał mu strzec jego rodziny, a jego odwaga stała się wręcz legendarna. W bitwie pod Badrem w roku 624/2. Mahomet wybrał go jako jednego z trzech wojowników do poprzedzającego bitwę pojedynku z trzema Kurajszytami. Ali szybko pokonał swojego rywala, a w trakcie bitwy miał własnoręcznie zabić jedną trzecią żołnierzy przeciwnika. Prawdopodobnie po bitwie pod Badrem Ali ożenił się z Fatimą, córką Mahometa, który powiedział Alemu, że Bóg nakazał mu oddać ją właśnie jemu. W roku 625/3. w przegranej bitwie pod Uhudem Alemu został powierzony sztandar Muhadżirów. Nie poddał się wówczas ogólnej panice i dzielnie bronił rannego Proroka. W Bitwie Rowu w roku 627/5. zabił wodza jedynej grupy jeźdźców, która przedarła się przez rów obronny wokół Medyny, tak że należący do niej żołnierze w popłochu uciekli. W trakcie ataku na Chajbar w roku 628/7., miał walnie przyczynić się do zwycięstwa, kiedy użył ciężkich żelaznych drzwi jako tarczy i tak chroniony zaatakował przeciwnika. W bitwie pod Hunajnem w roku 630/8., jako jeden z niewielu nie poddał się panice, która ogarnęła wojska muzułmańskie po tym jak wpadły w pułapkę, a według tradycji szyickiej miał zabić chorążego Banu Hawazin, co zadecydowało o zwycięstwie Mahometa.
Oprócz wojen Ali uczestniczył w innych ważnych wydarzeniach w życiu Mahometa. Kiedy po przybyciu do Medyny Prorok dokonał obrzędu zbratania się poprzez krew pomiędzy Muhadżirami a Ansarami, wybrał właśnie Alego jako swojego brata. Ali był jednym z jego sekretarzy i w takim charakterze własnoręcznie spisał Układ z Al-Hudajbijji zawarty w 628/6. roku pomiędzy Mahometem a starszyzną Mekki. W imieniu Proroka, w trakcie hadżdżu w 631/9. roku, ogłosił zakaz uczestniczenia niewiernych w przyszłych pielgrzymkach. To on został wybrany do zniszczenia bożków czczonych przez plemiona Banu Aus, Chazradż i Banu Tajj oraz tych znajdujących się w Al-Kabie.
Ali i kwestia sukcesji po Mahomecie thumb|Naznaczenie Alego nad Stawem Chumm. Ilustracja do rękopisu Asar al-bakija Biruniego, płn.-zach. Iran, 1307. Zbiory Biblioteki Uniwersyteckiej w Edynburgu. W chwili śmierci Mahometa przed muzułmańską wspólnotą stanęło zadanie rozstrzygnięcia sprawy następstwa po nim. Ścierały się ze sobą przede wszystkim dwie koncepcje: według pierwszej kryterium przejęcia władzy powinny być zasługi dla islamu, według drugiej pokrewieństwo z Prorokiem. Pierwsza z nich była bliższa tradycji beduińskiej, zgodnie z którą stanowisko wodza plemienia było obieralne. Przyjęcie drugiej koncepcji oznaczało oddanie władzy Alemu, który był najbliższym żyjącym męskim krewnym Mahometa. Zgodnie z muzułmańską tradycją, powracając ze swojej ostatniej pielgrzymki do Mekki (później nazwaną „pożegnalną”), Mahomet 16 marca 632/18. zu al-hidżdża 10. roku zatrzymał się nad Stawem Chumm i wziąwszy Alego za rękę powiedział: „O ludzie, wiedzcie, że czym Aaron był dla Mojżesza, tym Ali jest dla mnie, z wyjątkiem tego, że po mnie nie będzie żadnego proroka i on będzie waszym obrońcą (walī) po mnie. Dlatego Ali jest panem każdego, którego ja jestem panem”. Potem zaś podniósł rękę Alego i powiedział: „O Boże, bądź miłosierny dla tego, kto jest oddany Alemu, okaż wrogość temu, kto jest jego wrogiem, daj zwycięstwo temu, kto pomaga Alemu, i opuść tego, kto opuści Alego. Niech prawda prowadzi Alego do końca jego życia”Za: i .
Zdaniem szyitów Mahomet w ten sposób jasno objawił, że Ali ma przejąć po nim władzę, która następnie ma przejść na jego potomków. Tymczasem w trakcie narady po śmierci Proroka jego następcą (to jest kalifem) został wybrany Abu Bakr (632 – 634), co według szyitów było jawnym pogwałceniem woli Mahometa. Sunnici generalnie nie przeczą temu, że wydarzenia nad Stawem Chumm w wyżej opisanym kształcie miały miejsce, lecz „ich zdaniem Mahometowi chodziło [jedynie] o podkreślenie znaczenia Alego, który był bardzo nielubiany przez pierwszych muzułmanów”. Jeszcze inaczej na tę kwestię zapatrują się niektórzy zachodni orientaliści. Ich zdaniem wydarzenia nad Stawem Chumm w ogóle nie miały miejsca i podobnie jak wiele innych hadisów są wytworem późniejszej tradycji, „tworzącej” hadisy na polityczne zamówienie, w tym przypadku w celu usprawiedliwienia roszczeń Alidów do władzy. Jak pisze I. K. Poonowala: „Wszystkie wczesne źródła ukazują muzułmańską wspólnotę Medyny zachowująca się tak, jakby nic nie wiedziała o rzekomej desygnacji Alego”. Zdaniem Danuty Madeyskiej, Ali nie został wybrany na kalifa, ponieważ uznano, że „jest zbyt młody i niedoświadczony, aby objąć tak odpowiedzialny urząd”.
Ani Ali, ani jego zwolennicy nie brali udziału w naradzie, która odbyła się po śmierci Mahometa. Wkrótce po niej nowy kalif odmówił Fatimie dziedziczenia po Mahomecie oazy w Fadaku, przekazując jej jedynie dochody z niej, a własność ziemi przyznając państwu, co jego zdaniem było zgodne z wolą Proroka. Fatima po tym wydarzeniu zerwała wszelkie stosunki z Abu Bakrem i najprawdopodobniej to z tego właśnie powodu Ali nie złożył przysięgi (baja) nowemu kalifowi od razu, lecz dopiero po śmierci swojej żony, która nastąpiła jakieś pół roku później. Tak przynajmniej twierdzi większość tradycjonistów, niemniej przekazy na ten temat są często sprzeczne ze sobą. Według szyitów to opóźnienie było widomym znakiem świadomości Alego, że to jemu należy się władza, a ostatecznie uznał on Abu Bakra jedynie dlatego, że nie chciał doprowadzić do rozbicia w gminie muzułmańskiej. Z tego samego powodu miał postąpić tak samo również w przypadku Umara (634 – 644). Według At-Tabariego Ali składając przysięgę miał powiedzieć: „Składam ci przysięgę, choć nie uznaję twojego pierwszeństwa. Teraz Bóg okazał ci łaskę, ale sądzę, że to ja mam rację, a wy uczyniliście mi niesprawiedliwość”At-Tabari, Tarich ar-rusul wa-al-muluk, t. III, Kair 1969, s. 208, za: .
Ali i Usman thumb|Ali w Raju, w towarzystwie Proroka, wraz ze swoimi synami Hasanem i Husajnem. W dolnej partii miniatury trzech pozostałych kalifów prawowiernych: Abu Bakr, Umar i Usman. Abd-al-Hakim Moltani, ilustracja do rękopisu Chawaran-name, Multan, 1686. Zbiory British Library. Po objęciu władzy przez Abu Bakra, Ali wycofał się z życia politycznego. Nie brał udziału ani w wojnach riddy, ani w podbojach. Jego zachowanie oraz wypowiedzi świadczą o tym, że nie akceptował polityki pierwszych kalifów. Oddał się za to życiu religijnemu. Przypisuje mu się m.in. pierwszą wersję Koranu, która miała być ułożona chronologicznie. Trudno jednak stwierdzić, że znalazł się na marginesie arabskiej społeczności. Jako jeden z ludzi najbliższych Prorokowi był ważnym źródłem informacji o jego życiu i objawieniu, a ponieważ każdy postępek Mahometa uważano za precedens stanowiący obowiązujący prawnie wzór postępowania to jego znajomość Koranu i sunny sprawiła, iż nieraz wspierał on kalifów w różnych kwestiach prawnych. O znaczeniu Alego świadczy fakt, że Umar zaliczył go do sześcioosobowej rady (asz-szura), która miała spośród siebie wybrać jego następcę. Jako najbliższy krewny i zięć Mahometa Ali wydawał się najpoważniejszym kandydatem na kalifa, wbrew jego nadziejom ostatecznie został nim jednak Usman ibn Affan (656 – 661), który z jednej strony podobnie jak Ali był jednym z pierwszych muzułmanów i cieszył się bliskimi związkami z Prorokiem, natomiast w przeciwieństwie do niego, jako członek potężnego rodu Umajjadów, cieszył się ponadto niezachwianym poparciem mekkańskiej arystokracji.