Martin Heidegger (ur. 26 września 1889 w Meßkirch, zm. 26 maja 1976 we Fryburgu Bryzgowijskim) – niemiecki filozof; zajmował się głównie zagadnieniami z zakresu fenomenologii, hermeneutyki i egzystencjalizmu. Myśl filozoficzna Heideggera bywa uznawana za jedną z najważniejszych w filozofii XX wieku.
Życiorys thumb|Mesmerhaus w Meßkirch, gdzie dorastał Heidegger Urodził się w Meßkirch, w katolickiej rodzinie mieszczańskiej. Uczęszczał do szkół podstawowych w rodzinnym mieście, a etap nauki gimnazjalnej realizował w Konstancji. Tam też objął go opieką biskup Conrad Gröber, który zapoznał Heideggera z twórczością Franza Brentano. Miałą ona zainspirować młodego badacza do aktywności na polu filozoficznym. Następnie przeniósł się do gimnazjum we Fryburgu.
W roku 1909 wstąpił do nowicjatu Towarzystwa Jezusowego, lecz pozostał w nim jedynie dwa tygodnie, prawdopodobnie z powodu kłopotów zdrowotnych. Został jednak na jakiś czas internatem w Collegium Borromaeum. Jednocześnie podjął się studiów teologicznych na Uniwersytecie we Fryburgu, jednak z czasem kierował się w stronę kursów z zakresu matematyki, a ostatecznie filozofii. Studia zwieńczone zostały obroną pracy doktorskiej w 1913 roku, przygotowanej pod kierunkiem Artura Schneidera o teorii sądów w psychologizmie. Następnie rozpoczął starania o habilitację pod okiem Henricha Rickerta, którą uzyskał w 1915 roku, również na Uniwersytecie we Fryburgu. thumb|Heidegger (1920) W 1916 roku został asystentem Edmunda Husserla na Uniwersytecie we Fryburgu, gdzie pracował na stanowisku docenta prywatnego. Po kilku próbach, w 1923 roku uzyskał etat profesorski na Uniwersytecie w Marburgu, pracował tam do 1928 roku. W 1927 roku opublikował Bycie i czas, które szybko przyniosło mu uznanie. Dzięki czemu, po przejściu na emeryturę Husserla uzyskał katedrę profesorską na Uniwersytecie we Fryburgu zastępując swojego mistrza. Został rektorem Uniwersytetu we Fryburgu 23 kwietnia 1933 roku, był nim jednak tylko przez rok, po czym podał się do dymisji.
Po zakończeniu II wojny światowej prowadzono do 1949 roku wobec Heideggera postępowania denazyfikacyjne. Został zawieszony na Uniwersytecie ze względu na swoje powiązania z nazizmem i otrzymał zakaz prowadzenia publicznych wykładów, poza tym nie spotkały go żadne konsekwencje karne. Prowadził w tym okresie prywatne lekcje oraz okazjonalnie występował publicznie. Z czasem wrócił do wykładania, po przejściu na emeryturę w 1951 roku pozostał związany z Uniwersytetem we Fryburgu jako profesor emerytowany. Zajmował się wtedy pisaniem oraz porządkowaniem swojego dorobku. Zmarł w 1976 roku, został pochowany w rodzinnym Meßkirch. Życie prywatne Ożenił się z Elfride Petri w 1917 roku, para miała dwóch synów: Jörga i Hermanna. W latach 1925–1930 miał romans z Hannah Arendt. Zaangażowanie filozofa w nazizm było jedną z przyczyn rozpadu ich związku oraz wyjazdu Arendt (będącej pochodzenia żydowskiego) z Niemiec. Zafascynowana umysłem filozofa Arendt wznowiła z nim kontakty po roku 1950 – przetrwały one aż do jej śmierci w roku 1975. Związek z Heideggerem miał wpływ nie tylko na życie osobiste Arendt, ale także na jej filozofię.
Heidegger i nazizm Heidegger aktywnie wspierał ruch nazistowski już od roku 1931 – m.in. występował publicznie, wygłaszając referaty na wiecach nazistów. Od 1 maja 1933 roku był członkiem NSDAP«Martin Heidegger never broke the organic links tying him to the National Socialist Party. Documents kept in the NSDAP archives show, among other things, that he remained an active member until the end of the war, continuing to pay his dues, and that he was never subject to discipline nor internal political trials within the party», in Víctor Farías, Joseph Margolis, Tom Rockmore, Heidegger and Nazism, Temple University Press, 1991, s. xxvii.. Po dojściu nazistów do władzy aktywnie współpracował z gestapo. Zadenuncjował kilku wybitnych pracowników uniwersytetu – w tym m.in. prof. Hermanna Staudingera (późniejszego – za rok 1953 – laureata Nagrody Nobla w dziedzinie chemii), jak też jego byłego studenta i kolegę Eduarda BaumgartenaMichel Onfray, La Communauté philosophique. Manifeste pour l’université populaire, Galilée, 2004 oraz Traité d’athéologie, Grasset 2005. (z którym od 1931 r. pozostawał w ostrym sporze, oskarżając go o „amerykański pragmatyzm”). Obaj jednak pozostali na stanowiskach, głównie dzięki życzliwości innych profesorów, którzy nie nadali biegu donosomVgl. Rüdiger Safranski: Ein Meister aus Deutschland. Fischer Verlag, Frankfurt a.M. 1999, s. 307.. Baumgarten dodatkowo otrzymał kopię donosu od sekretarki, dzięki temu donos Heideggera został upubliczniony i był jedną z podstaw zakazu wykładów po zakończeniu wojny. Inną podstawą były donosy na katolickiego intelektualistę Maxa Müllera czy filologa pochodzenia żydowskiego Eduarda Fraenkla (zmuszonego do opuszczenia kraju).
W listach do swojego brata Fritza z lat 1931-1941 (publicznie ujawnionych w 2014 roku w "Czarnych zeszytach") otwarcie pisał o swoim antysemityzmie oraz deklarował fascynację Hitlerem:„Widać z dnia na dzień, na jak wielkiego męża stanu wyrasta Hitler. Świat naszego narodu i Rzeszy podlega przemianom i każdego, kto ma oczy do patrzenia, uszy do słuchania i serce do działania porywa entuzjazm i ogarnia prawdziwe, głębokie podniecenie – znów mamy wokół siebie wielką rzeczywistość i zarazem wielką presję, aby tę rzeczywistość wbudować w duchowy świat Rzeszy i w tajemne powołanie niemieckiej istoty”. (13 kwietnia 1933 roku)
Członkiem NSDAP pozostał do 1945Victor J. Vitanza, Negation, Subjectivity, and the History of Rhetoric, SUNY Press, 1997, s. 191., do ostatnich dni wojny regularnie opłacał składki członkowskie dla partii nazistowskiej. Heidegger głosił tezę, iż sam padł ofiarą Hitlera, o czym wspominał m.in. w liście do Jaspersa z roku 1950, jak też w korespondencji z Hannah Arendt po roku 1950. Twierdził jednak także, że inspiracją dla jego zaangażowania w politykę nazistów miały być jego poglądy filozoficzneMark Lilla, The Reckless Mind. Intellectuals in Politics, New York, 2001.. W nazizmie widział ratunek przed dwoma zagrożeniami współczesnej cywilizacji: amerykanizacją i sowietyzacją. W ramach programu denazyfikacji Heidegger otrzymał zakaz nauczania trwający do nabycia praw do emerytury w 1951 roku.
Poglądy Wczesny Heidegger Za najważniejsze dzieło Heideggera uznaje się Bycie i czas (niem. Sein und Zeit) z roku 1927. Heidegger zajmuje się w nim, określanym przez siebie jako fundamentalne, pytaniem o sens bycia i analizą ontologiczną ludzkiego bycia (jestestwa, Dasein).
Myśl Heideggera nieustannie ewoluowała motywowana pragnieniem jak najlepszego naświetlenia problemu bycia. Rozwój ten, konfrontując stanowisko Heideggera z tradycją filozofii europejskiej, doprowadził go do przekonania, iż techniczny język filozofii nie jest w stanie zdać w istocie sprawy z tego, co od początku chciał wyrazić. Potrzeba kreacji własnego języka zaowocowała całą gamą nowych metaforycznych terminów o rozmyślnie poetyckiej wręcz sile wyrazu.
Upraszczając, można wyróżnić wczesny i późny etap filozofii Heideggera. Głównym dziełem pierwszego okresu jest Bycie i czas, w którym sformułowany został zasadniczy rdzeń jego myśli. Dalsza droga Heideggera jest właściwie próbą jak najbardziej adekwatnego wyrażenia problemów zarysowanych w tym dziele. W wielkim uproszczeniu problematyka Bycia i Czasu przedstawia się następująco:
Różnica ontologiczna – byt i bycie Jądro filozofii Heideggera stanowi problem bycia (das Sein). Podczas gdy tradycyjna ontologia koncentrowała swoje wysiłki wokół bytu, dla Heideggera kluczowym zagadnieniem pomijanym właściwie przez dotychczasową filozofię jest kwestia bycia tegoż bytu. Zadaniem nowej (według określenia Heideggera: „fundamentalnej”) ontologii ma być zatem naświetlenie zapoznanego zagadnienia bycia. Rozróżnienie między bytem a byciem to tzw. różnica ontologiczna.
Bycie dla Heideggera to egzystencja (to wyróżnia człowieka od pozostałych bytów). Swoim życiem człowiek daje już jakąś odpowiedź, ale nie zdaje sobie z tego sprawy. Stąd kierowanie uwagi na to, co jest wokół (ludzie, rzeczy). Bycie bytu jest wolą. Każdy byt jest bytem woli. Podstawą bytu z kolei jest bycie. Bycie wyzwala byt w ryzyko (bycie to ryzykowanie), które opiera się na woli. Od nas samych zależy, jak postąpimy w danej sytuacji (ryzyku). Trzeba też pamiętać, iż byt jako zaryzykowany, położony jest na „wadze”. Całość wiąże się z problematyką bycia lub nie bycia w „otwartym”. „Otwarte”, jako pojęcie, w którym człowiek nie funkcjonuje. Termin ten jest dla zwierząt i roślin, bo nie zdają sobie z tego sprawy. Zatem „otwarte” jest tym, co nie zastanawia (bo nie grozi).
Dasein i egzystencja Punktem wyjścia dla ontologicznych analiz Heideggera jest pewien szczególny byt określany przez niego jako Dasein. Nazwa ta nie stanowi jedynie etykietki, lecz jest pełną metaforycznych odniesień konstrukcją, która w założeniu autora ma w jednym słowie kumulować rezultat złożonych analiz bytu, do którego się odnosi. Z tego też względu jednoznaczne oddanie tego terminu w innym języku jest właściwie niemożliwe. W polskiej tradycji przyjęło się kilka tłumaczeń: jestestwo, przytomność, bycie-tu-oto, jawnobycie, obecność.
W wielkim uproszczeniu, można przyjąć, że Dasein to człowiek. Należy pamiętać jednak, że zestawienie to ma jedynie ułatwić zrozumienie o czym mowa, a stawianie znaku równości pomiędzy tymi terminami jest absolutnym błędem.
Dasein to byt, który jest w taki sposób, że odnosi się do bycia, ujawnia ukryte niejako „za” bytem bycie. Innymi słowy przekracza byt w kierunku bycia. Ten specyficzny sposób bycia, który jest dany Dasein, Heidegger określa słowem „egzystencja”. Jako że Dasein jest punktem wyjścia analizy Heideggera, nosi ona miano analizy egzystencjalnej.
Bycie-w-świecie Egzystując, Dasein zakreśla niejako horyzont, na którym może pojawić się byt. Ściślej mówiąc, Dasein egzystując, sprawia, że byt uobecnia się. W każdym momencie Dasein „odnajduje się” już wobec bytu, czyli, upraszczając, jest-już-w-świecie. Wynika z tego, że Dasein i byt wewnątrzświatowy (czyli po prostu rzeczywistość, która go otacza) nie są od siebie niezależne – są jedynie dwoma elementami struktury określanej przez Heideggera jako bycie-w-świecie. Nie ma żadnego „obiektywnego” świata istniejącego bez Dasein i nie ma Dasein jako czystej formy bycia bez świata.
Możliwość i faktyczność Skoro nie istnieje żaden obiektywny byt uprzedni w stosunku do Dasein, skoro to Dasein uobecnia dopiero byt – to samo spotkanie z bytem nie jest z góry w żaden sposób określone, może odbyć się tak lub inaczej. Ten aspekt egzystencji nosi nazwę możliwości. Dasein może być w taki lub inny sposób. Sam projektuje bycie tego, co jest (a tym samym i swoje własne). Nie oznacza to jednak, że Dasein jest „wolny”, że może stać się, kim chce, w świecie stworzonym według własnej woli. Tradycyjnie rozumiane pojęcia wolności, woli, tworzenia są tutaj zupełnie niewłaściwe. Dasein, egzystując, zawsze równocześnie projektuje, egzystuje jako projektujący i w każdym momencie jest-już-w-jakimś-świecie. Sytuacja ta nie jest w żaden sposób pochodną jego woli, lecz stanowi narzucony mu sposób bycia. Innymi słowy egzystencja nie jest przedmiotem jego wyboru – zawsze już odnajduje się „rzucony” w nią. Oto co Heidegger nazywa faktycznością.
Możliwość i faktyczność to dwie strony egzystencji. Z jednej strony jest ona zawsze niedokonana, nieokreślona z góry, z drugiej stanowi sytuację, w którą Dasein jest już w każdym momencie „rzucony”.
Egzystencja autentyczna i nieautentyczna