thumb|Komponenty naboju strzeleckiego przed dokonaniem elaboracji thumb|Półprzekrój współczesnego naboju zespolonego thumb|Nabój do strzelby o kalibrze 12/70 w przeźroczystej plastikowej łusce. Wewnątrz widoczne od lewej: proch bezdymny, przybitka, śrut ołowiany i zatyczka Elaboracja – zespół czynności w procesie produkcji lub przygotowania do użycia amunicji.

Do głównych działań w procesie elaboracji zalicza się między innymi: napełnianie łusek materiałem miotającym osadzanie spłonek, zapłonników i pocisków łączenie zapalników z pociskami wypełnianie odpowiednich elementów materiałem wybuchowym

Elaboracja ręczna

Elaboracja ręczna polega na wytwarzaniu nabojów niefabrycznych w warunkach nieprzemysłowych (najczęściej na własny użytek). Może również łączyć się z reelaboracją opierającą się na wykorzystywaniu łusek z uprzednio odstrzelonej amunicji.

Zalety Względy ekonomiczne – najdroższym elementem naboju jest łuska stanowiąca ~50% kosztu wytworzenia naboju, więc wielokrotne jej używanie pozwala obniżyć koszty o połowę. Istnieje również możliwość samodzielnego odlewania pocisków ołowianych, co daje kolejną oszczędność rzędu 25%. Amunicja do kalibrów rzadziej stosowanych – zwłaszcza kalibrów „dużych” – jest nieproporcjonalnie droga w stosunku do kosztów jej wytworzenia: samodzielnie scalona amunicja w kalibrach takich jak 9.3x74R,.375 H&H Mag,.416 Rigby,.458 Winchester i podobnych jest około czterokrotnie tańsza od oferowanej przez sklepy myśliwskie. Jakość – przemysłowa produkcja amunicji wymaga objętościowego odmierzania ładunku prochu a kontrola jakości ogranicza się do kilku sztuk z dużej partii. Elaboracja ręczna pozwala na wagowe dozowanie prochu i kontrolę każdej scalonej sztuki. Ponadto w warunkach nieprzemysłowych możliwe jest wykonanie wielu wariantów amunicji (różne naważki, różne prochy, różne głębokości osadzenia pocisku), przeprowadzenie praktycznych testów na strzelnicy i wybór amunicji najlepiej dopasowanej do konkretnej broni. Możliwość uzyskania szczególnych właściwości amunicji – elaboracja pozwala uzupełnić ofertę handlową o pożądaną, do szczególnych zastosowań amunicję. Czasem są to powody irracjonalne, czasem wymagane przepisami lokalnego prawa a czasem potrzebą konkretnego zastosowania broni. wiele kalibrów łatwo jest „wzmocnić” do wymaganego prawem minimum – np. całkowicie bezpieczne jest osiągnięcie 2000 J w odległości 100 m od lufy dla kalibru 30-30 Win, co jest warunkiem do polowania na starsze dziki i jelenie w PolsceRozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 22 marca 2005 r. sprawie szczegółowych zasad i warunków wykonywania polowania oraz obowiązku znakowania z późniejszymi zmianami (, ze zm.).; możliwe jest dostosowanie balistyki zewnętrznej pocisku do konkretnego zastosowania przez radykalne zmniejszenie jego prędkości lub zwiększenie przy użyciu pocisku znacznie lżejszego. Wytwarzanie niedostępnej na rynku amunicji – posiadacze zabytkowej broni w kalibrach, do których żaden producent nie oferuje amunicji, mogą w stosunkowo łatwy sposób zaopatrzyć się w dostateczną ilość naboi. Współczesne urządzenia, w oparciu o materiały publikowane, pozwalają na zmianę łuski odpowiednio wybranego kalibru do oczekiwanych wymiarów i dalszą elaborację. Tę samą metodę stosują projektanci tzw. wildcatów – kalibrów nieuwzględnionych w normach ani specyfikacjach fabrycznych. Najczęściej wildcaty używają standardowej łuski jakiegoś kalibru i jedynie jej szyjka jest zwężona lub poszerzona, co umożliwia zastosowanie pocisku o większej lub mniejszej średnicy.

Narzędzia i wyposażenie Elaboracja amunicji do luf gwintowanych jest w Polsce stosunkowo młodą dziedziną i dlatego w wielu przypadkach brakuje polskiego nazewnictwa dla używanego sprzętu, a nawet tam gdzie ono istnieje zwyczajowo najczęściej używa się nazw angielskich. Z tego powodu w dalszej części stosowane będzie często nazewnictwo anglojęzyczne z jednorazowym swobodnym tłumaczeniem lub wyjaśnieniem opisowym.

Obecna oferta urządzeń i narzędzi jest bardzo szeroka. Oferowany jest zarówno prosty sprzęt ręczny, jak i specjalizowane urządzenia z napędem elektrycznym wykonujące kilka operacji jednocześnie.

Prasy elaboracyjne thumb|Jednostanowiskowa prasa typu O Prasa jest podstawowym sprzętem w elaboracji, montowane w niej narzędzia pozwalają na przywrócenie łusce fabrycznych wymiarów, wymianę spłonki, zasypanie prochem i osadzenie pocisku. Zależnie od konstrukcji prasy i celu elaboracji (maksymalna dokładność lub maksymalna wydajność) część (czasem większość) operacji wykonuje się przy pomocy specjalizowanych narzędzi nie montowanych do prasy.

Ze względu na stopień zautomatyzowania prasy dzieli się na: ręczne. Proste urządzenia najczęściej kształtem przypominające szczypce oraz zawijarki do amunicji przeznaczonej do broni gładkolufowej; jednostanowiskowe. Trwale przytwierdzone do stołu prasy pozwalające na montowanie tylko jednej matrycy i jednego uchwytu łuski (shellholder). Po wykonaniu jednej operacji na całej serii elaborowanych łusek konieczna jest zmiana matrycy celem wykonania kolejnej czynności. Prasy jednostanowiskowe stosuje się zawsze przy elaboracji amunicji precyzyjnej, a także gdy wydajność nie jest argumentem kluczowym. Różnią się kształtem, umownie nazywane literą: prasy typu C – odlewana (najczęściej) konstrukcja kształtem przypominają literę C, matryca i trzpień z uchwytem łuski zamykają otwartą stronę litery; prasy typu O – odlewana (najczęściej) konstrukcja kształtem przypominają literę O, matryca i trzpień z uchwytem łuski znajdują się w środku litery; prasy typu H – stalowa konstrukcja oparta na dwóch pionowych trzpieniach między którymi przesuwa się pozioma płyta z uchwytem łuski, matryca jest montowana do „sklepienia” trzpieni; prasy typu Arbor (ang. pergola, altana) – rozbudowana wersja prasy H, posiada 3 lub 4 pionowe trzpienie konstrukcji; wielostanowiskowe. Prasy pozwalają na montaż 2 do 6 matryc i wykonania kilku operacji po jednorazowym włożeniu łuski do uchwytu. Najczęściej spotykane typy pras wielostanowiskowych to: prasy Turret (z obrotową głowicą, w której montowanych jest kilka matryc) – po wykonaniu jednej operacji ręcznie obraca się głowicę o kąt, przy którym kolejna matryca znajduje się nad łuską. Prasy te cechują się nieco mniejszą precyzją i niewiele większą wydajnością od pras jednostanowiskowych, polecane są dla myśliwych często wykonujących niewielką ilość amunicji; prasy typu Arbor – posiadają konstrukcję analogiczną do pras jednostanowiskowych z tą różnicą, że możliwe jest w niej zamontowanie kilku matryc i uchwytów łusek obok siebie. Mimo że po każdej operacji konieczne jest przełożenie łuski do sąsiedniego uchwytu posiadają podobną wydajność co prasy Turret, lecz przewyższają je precyzją wykonania amunicji; prasy progresywne – posiadają obrotową głowicę do montażu matryc lub płytę z uchwytami łusek. Po wykonaniu jednej operacji uchwyty łusek automatycznie obracają się o jedno stanowisko, do kolejnego uchwytu należy włożyć łuskę i podczas gdy na tej łusce wykonywana jest pierwsza operacja na poprzedniej wykonywana jest kolejna. Po wykonaniu pełnego obrotu gotowy nabój wypada do pudełka. Najprostsze konstrukcyjnie prasy tego typu wykonują kolejne operacje na jednej łusce nie zmieniającej swego położenia a ruch obrotowy wykonuje głowica z matrycami. Prasy progresywne cechują się bardzo dużą wydajnością (do 1 200Dillon Precision. szt. amunicji na godzinę) i obniżoną precyzją, polecane są przede wszystkim do dynamicznych strzelań sportowych, gdzie ilość wykonanej amunicji jest ważniejsza od jej powtarzalności. Również są najodpowiedniejsze do elaboracji amunicji śrutowej.

Matryce i uchwyty łusek thumb|Użycie matryc ręcznych thumb|Matryce i uchwyty łuski Matryce są podstawowymi narzędziami służącymi do przywrócenia łusce nominalnych wymiarów, usunięcia wypalonej spłonki i osadzenia pocisku.

Istnieje wąska grupa matryc, których użycie nie wymaga prasy elaboracyjnej, lecz stosować je można w dowolnej niewielkiej prasie stołowej, a nawet przy pomocy gumowego młotka. Ten typ matryc nie formatuje całej łuski, lecz jedynie jej szyjkę – dlatego można je stosować niewielką ilość razy do formatowania tej samej partii łusek oraz wyłącznie, gdy łuski pochodzą z amunicji wystrzelonej z tej samej broni, w której używane będą ponownie.

W większości przypadków wystarczające jest posiadanie 2 lub 3 matryc do każdego z elaborowanych kalibrów: FL Die – matryca do formatowania całej łuski i usuwania wystrzelonej spłonki; Seater Die – matryca do osadzania pocisku; Expander Die – matryca do poszerzania końcówki łuski celem łatwiejszego wprowadzenia pocisku, potrzebna jest jedynie do łusek cylindrycznych nie posiadających charakterystycznej szyjki – głównie łusek pistoletowych i rewolwerowych, a także niektórych starych kalibrów karabinowych (np. .45-70 Goverment) oraz łusek amunicji do broni gładkolufowej. Przy elaboracji amunicji precyzyjnej lub pracy na prasie progresywnej, a także dla oszczędności łusek (zwiększenia ich trwałości nawet do ponad 100 ładowań) stosuje się dodatkowo matryce: Decaping Die – matryca do usuwania spłonek, zazwyczaj jest to matryca uniwersalna pasująca do prawie wszystkich kalibrów; Neck Die (lub NS Die) – matryca do formatowania jedynie szyjki łuski; Body Die – matryca do formatowania jedynie komory prochowej łuski; Crimp Die – matryca do wzmacniania zacisku pocisku w szyjce łuski; Trimm Die – matryca do skracania szyjki łuski, obecnie rzadko stosowana – do skracania używa się trimmerów; Powder Charging Die – matryca do dozowania prochu na prasie progresywnej; Powder Charge Indicator Die – matryca do kontroli ilości wsypanego na prasie progresywnej prochu; Powder Compress Die – matryca do ubijania prochu w łusce; Case Forming Die – matryca (czasem komplet kilku matryc) do zmiany kalibru łuski, stosowana do otrzymywania łusek w kalibrach już nie produkowanych z łusek łatwo osiągalnych, często wymaga dużej prasy jednostanowiskowej typu O lub Arbor; Blank Crimp Die – matryca do amunicji ślepej; Neck Reamer Die – matryca do wygładzania wnętrza szyjki łuski i zmniejszania grubości szyjki łuski, zawsze w komplecie ze specjalnym rozwiertakiem;

Matryce formatujące szyjkę łuski – FL Die i NS Die – oferowane są w dwóch wariantach: Expander Type – z trzpieniem poszerzającym. Ponieważ łuski pochodzące od różnych producentów, a nawet z różnych serii produkcyjnych, posiadają różną grubość ścianki łuski szyjka musi być sformatowana do wymiaru gwarantującego prawidłowy zacisk pocisku w łusce o minimalnej dopuszczalnej grubości. Jeżeli grubość szyjki jest większa, to pocisku nie będzie się dało wcisnąć i dlatego matryca posiada specjalny trzpień odpowiednio poszerzający wnętrze sformatowanej szyjki. Bushing Type – matryca ma wymienne tuleje (bushingi) o średnicach zapewniających formatowanie szyjki bez konieczności jej późniejszego poszerzania. Najczęściej konieczne jest posiadanie kilku bushingów o średnicach dopasowanych do różnych partii posiadanych łusek i różnych zastosowań elaborowanej amunicji. Ten typ matryc jest zdecydowanie droższy, ale pozwala kontrolować siłę zacisku pocisku i zwiększa trwałość łusek.

Matryce NS Die i Body Die występują w dwóch wariantach: z „podbiciem ramion” – kontrolą headspace i bez.

Część matryc Bushing Type i Seater Die wyposażona jest w śrubę mikrometryczną ułatwiającą precyzyjną kontrolę głębokości formatowania szyjki i głębokości osadzenia pocisku (długości naboju).