Hans Reichenbach (ur. 26 września 1891 w Hamburgu, zm. 9 kwietnia 1953 w Los Angeles) – niemiecko-amerykański filozof nauki, przedstawiciel pozytywizmu logicznego. Wykładowca Uniwersytetu Berlińskiego, profesor Uniwersytetu Stambulskiego i Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles (UCLA).

Reichenbach był współzałożycielem koła Berlińskiego, które obok Koła Wiedeńskiego tworzyło silny ośrodek empiryzmu logicznego.

Życiorys Niemcy Po ukończeniu szkoły średniej w Hamburgu Reichenbach studiował inżynierię na politechnice w Stuttgarcie oraz fizykę, matematykę i filozofię na różnych uczelniach – w Berlinie, Erlangen, Getyndze, Monachium. Jego nauczycielami byli Ernst Cassirer, David Hilbert, Max Planck, Max Born, Arnold Sommerfeld. Reichenbach działał w ruchu młodzieżowym i studenckich organizacjach. Chciał przeprowadzić reformę uniwersytetu, wprowadzić wolność badania i wyplenić antysemityzm.

Reichenbach uzyskał stopień w filozofii na uniwersytecie w Erlangen w 1915 r., a w 1916 r. opublikowano jego dysertację doktorską z teorii prawdopodobieństwa, promotorami której byli Paul Hensel i Emmy Noether. W okresie I wojny światowej Reichenbach walczył na froncie rosyjskim w oddziałach radiowych. W roku 1917 z powodu kłopotów ze zdrowiem został zwolniony ze służby i wrócił do Berlina. W latach 1917–1920 pracował jako inżynier i fizyk, uczęszczał też na wykłady Alberta Einstena z teorii względności.

W roku 1920 Reichenbach zaczął nauczać w Technische Hochschule w Stuttgarcie jako Privatdozent. W tym samym roku opublikował swoją pierwszą książkę o filozoficznych implikacjach teorii względności: The Theory of Relativity and A Priori Knowledge, która krytykowała Kanta pojęcia syntetycznych sądów a priori. Późniejsze jego publikacje to: Axiomatization of the Theory of Relativity (1924), From Copernicus to Einstein (1927) i The Philosophy of Space and Time (1928), która zapoczątkowała logiczno-empiryczne spojrzenie na teorię względności.

W roku 1928 Reichenbach ufundował „koło berlińskie” – Stowarzyszenie filozofii empirycznej (niem. „Die Gesellschaft für empirische Philosophie”). Jego członkami byli między innymi Carl Gustav Hempel, Richard von Mises, David Hilbert i Kurt Grelling. W 1930 roku wraz z Rudolfem Carnapem zaczęli wydawać pismo Erkenntnis.

Emigracja W 1933, kiedy Adolf Hitler został kanclerzem niemieckim, Reichenbach wyemigrował do Turcji gdzie prowadził departament filozofii na uniwersytecie w Stambule. Prowadził międzydyscyplinarne seminaria i wykłady z nauk; w roku 1935 opublikował The Theory of Probability. Wraz z 32 innymi profesorami niemieckimi był częścią planu westernizacji Turcji przez Atatürka.

W 1938 roku z pomocą Charlesa Morrisa przeniósł się do USA, gdzie objął profesurę w Uniwersytecie w Kalifornii w Los Angeles. Jego praca o filozoficznych podstawach mechaniki kwantowej została opublikowana w roku 1944 następnie ukazały się Elements of Symbolic Logic (opublikowana, częściowo, po polsku pod redakcją Jerzego PelcaLogika i język. Studia z semiotyki logicznej, tłum. Jerzy Pelc, PWN, Warszawa 1967.) i The Rise of Scientific Philosophy (tłumaczenie Haliny Krahelskiej w 1960 na polski). Za jego najwybitniejszego studenta można uznać Hilary Putnam. On pomógł ustanowić UCLA jako wiodący departament filozoficzny w USA po wojnie.

Podczas II wojny światowej, Reichenbach zajmował się m.in. pomocą w wyjeździe członków swojej rodziny z Niemiec oraz zabezpieczaniem posad dla kolegów na UCLA, w szczególności członków Szkoły Frankfurckiej (Theodor Adorno, Max Horkheimer), którzy wraz z Bertoltem Brechtem i Thomasem Mannem stali się częścią niemieckiego kręgu intelektualnego Reichenbacha w Los Angeles.

Zmarł 9 kwietnia 1953 roku w Los Angeles podczas pracy nad problemami z filozofii przestrzenie i czasu i natury praw naukowych. Te prace dały w wyniku dwie książki opublikowane po śmierci: The Direction of Time i Nomological Statements and Admissible Operations.

Poglądy Kontekst odkrycia i kontekst uzasadnienia Hans Reichenbach był empirystą logicznym i przeciwnikiem psychologizmu w filozofii nauki. W celu precyzyjnego rozgraniczenia obszarów badawczych, na których operują psychologia i epistemologia, wprowadził do dyskusji filozoficznych dwa terminy: „kontekst uzasadniania” i „kontekst odkrycia”Bogdan Dziobkowski, Dwa naturalizmy, Przegląd Filozoficzny – Nowa Seria, R.12:2003, nr 3(47), s. 39.. Określając logikę jako „analizę myśli”, zauważył on, że:

należy rozróżnić dwie dziedziny takiej analizy: kontekst odkryć i kontekst uzasadnień. Kontekst odkryć należy do analizy psychologicznej, podczas gdy kontekst uzasadnień jest domeną logiki, która poddaje analizie uporządkowane szeregi operacji myślowych, skonstruowanych w ten sposób, aby dawały uzasadnione rezultatyReichenbach, H. 1967: Elementy logiki formalnej, w: Pelc, J. (red.), Logika i język, przeł. J. Pelc, Warszawa: PWN, s. 1–222..

Dodawał:

Sam fakt odkrycia wymyka się analizie logicznej; nie istnieją żadne reguły pozwalające stworzyć „maszynę do odkryć”, która przejęłaby na siebie twórczy wysiłek umysłu ludzkiegoReichenbach, H. (1951), Powstanie filozofii naukowej, Warszawa 1960,s.231..

Ogólnie rzecz biorąc „W przypadku błędu możemy szukać tylko wyjaśnienia psychologicznego; prawda wymaga analizy logicznej”Reichenbach, H. (1951), Powstanie filozofii naukowej, Warszawa 1960,s.121.

Zasada wspólnej przyczyny W swoim dziele, The Direction of Time(1956), wprowadził zasadę wspólnej przyczyny (zwaną też zasadą Reichenbacha głoszącą, że korelacja pomiędzy dwoma zdarzeniami A i B wskazuje na to, że albo A jest przyczyną B, albo B jest przyczyną A, albo A i B mają wspólną przyczynę), którą zilustrować można jednym z paradoksów wyjaśnienia naukowego. Jak pokazuje Adam Grobler z prawa: „ilekroć wskazówka barometru gwałtownie opada, nadchodzi burza” oraz ze zdania: „wskazówka barometru gwałtownie opada” wynika logicznie, że nadchodzi burza. Takie rozumowanie byłoby wyjaśnieniem w sensie Hempla, ale trudno je uznać za takie, ponieważ to nie barometr powoduje burzę. Opadanie wskazówki barometru i nadejście burzy ma wspólną przyczynę: spadek ciśnienia atmosferycznego. Poszukiwanie wspólnej przyczyny jest zalecaną przez Hansa Reichenbacha strategią wyjaśniania korelacji między dwoma rodzajami zdarzeńAdam Grobler, Epistemologia.Sandwiczowa teoria wiedzy, Universitas, Kraków,2019, s. 89..

Jak opisuje Leszek Wroński, w jednej ze swoich najbardziej podstawowych i nieformalnych postaci zasada wspólnej przyczyny stwierdza, że każda zaskakująca korelacja między dwoma czynnikami, które, jak się uważa, nie wpływają na siebie bezpośrednio, wynika z ich (być może ukrytej) wspólnej przyczyny. W historii filozofii łatwo znaleźć przykłady podobnego rozumowania; nie trzeba patrzeć dalej niż na problem umysł-ciało (dualizm psycho-fizyczny). Istnieje naprawdę zdumiewająca korelacja pomiędzy naszymi myślami typu „chcę pomachać ręką” a ruchami naszych rąk. Czcigodnym rozwiązaniem tego dylematu jest odwoływanie się do Boga jako wspólnej przyczyny (czyli drogą, którą przebył np. Malebranche).

Formalny argument przedstawia się następująco:

Jeśli zdarzenie A jest dodatnio skorelowane z B, tzn. p(A | B) > p(A) × p(B), to zdarzenie C jest wspólną przyczyną A i B pod warunkiem, ze:

1. p(A | C) > p(A | ¬C) i

2. p(B | C) > p(B | ¬C) i

3. p(A ∧ B | C) = p(A | C) × p(B | C) i

4. p(A ∧ B | ¬C) = p(A | ¬C) × p(B | ¬C)Zob. H. Reichenbach, The Direction of Time, University of California Press, Berkeley, CA (1956)..

Abstracta, illata i concreta Reichenbach zabrał również głos w sporze o uniwersalia. Według niego ten problem jest kwestią konwencji, a nie pytaniem o ich prawdziwość. Niezależnie od decyzji można stwierdzić, że istnienie abstraktów jest sprowadzalne do istnienia innych rzeczy. Ten proces logiczny można nazwać „redukcją”. Abstrakt może być nazwany „kompleksem”; konkrety po prawej stronie formuły mogą być nazwane „wewnętrznymi elementami” kompleksu. Proces odwrotny można nazwać „kompozycją”. Elementy składają się na kompleks, kompleks jest redukowany do swoich elementów. Oba te związki mogą być zjednoczone pod terminem „relacja redukowalności”; jest ona zdefiniowana przez równoważnośćH. Reichenbach, Experience and prediction: an analysis of the foundations and the structure of knowledge. University of Chicago Press, s. 98–99..

Traktował wrażenia jako archetypy faktów obserwacyjnych, jednak w odróżnieniu od neopozytywistów nie budował na nich swojej ontologiiH. Putnam, Hans Reichenbach: Realist and Verificationist, w: tegoż, Future Pasts: The Analytic Tradiction in Twentieth-Century Philosophy, s. 279.. W Expierience and Prediction(1938) twierdził, że świat skonstruowany jest z trzech typów rzeczy: konkretów, abstraktów i illatów:

„Oznacza to, że świat konkretów jest tylko pierwszym krokiem w naszej konstrukcji świata. Z tego kroku konstruujemy abstrakty jako kompleksy redukowalne, a illata jako kompleksy projektujące. Abstrakty i illata mają wspólną cechę, jaką jest ich niedostępność dla bezpośredniego istnienia; jednakże, w odniesieniu do istnienia obiektywnego, ich charakter logiczny jest zupełnie inny. Obiektywne istnienie abstraktów jest redukowalne do konkretów, tak że te są wewnętrznymi elementami abstraktów. Obiektywne istnienie illata jednak nie jest redukowalne do konkretów; te są zewnętrznymi elementami illata jako kompleksów projektujących”H. Reichenbach, Experience and prediction: an analysis of the foundations and the structure of knowledge. University of Chicago Press, s. 215.

Pragmatyczne uzasadnienie indukcji naukowej Reichenbach chciał znaleźć uzasadnienie dla naukowej logiki indukcyjnej drogą właściwych wnioskowań dedukcyjnych, pomimo tego, że zgadzał się z Hume’em, że żadne wnioskowanie dedukcyjne z prawdziwych przesłanek nie może doprowadzić do konkluzji, że indukcja naukowa da nam prawdziwe wnioski w każdym przypadku. Reichenbach twierdzi, że chociaż nie da się wykazać, że jakakolwiek metoda indukcyjna będzie skuteczna, można wykazać, że indukcja naukowa odniesie sukces, jeśli jakakolwiek metoda indukcji będzie skuteczna. Innymi słowy, możliwe jest, że żadna logika indukcyjna nie doprowadzi nas do niezawodnych wnioskowań, które w większości przypadków dają nam prawdziwe wnioski, ale jeśli jakakolwiek metoda to zrobi, to naukowa logika indukcyjna również to zrobi. Jeśli można to wykazać, wydaje się uczciwe stwierdzenie, że indukcja naukowa została racjonalnie uzasadnionaBrian Skyrms, CHOICE AND CHANCE.An Introduction to Inductive Logic, Wadsworth, 2000, s. 45–47.. Jak pisał Reichenbach:

Wszelkie stwierdzenia dotyczące przyszłości są formułowane w formie zakładu. Zakładamy, że słońce wzejdzie jutro, że jutro będziemy mieć jedzenie, które nas odżywi, że prawa fizyczne będą ważne jutro; wszyscy jesteśmy, w pewnym sensie, hazardzistami – zarówno naukowcy, jak i biznesmeni, a także osoby rzucające kości. Tak jak oni, znamy prawdopodobieństwa naszych zakładów; a jeśli jest jakakolwiek różnica na korzyść naukowego hazardzisty, to tylko taka, że nie zadowala się on prawdopodobieństwami tak niskimi, jak te akceptowane przez gracza w kości. To jedyna różnica; nie możemy uniknąć stawiania zakładów, ponieważ jest to jedyny sposób, aby uwzględnić wydarzenia przyszłościH. Reichenbach, Experience and prediction: an analysis of the foundations and the structure of knowledge. University of Chicago Press, s. 315..

Probabilistyczna teoria znaczenia