Józef Edward Abramowski ps. JózefLeon Wasilewski, Dzieje zjazdu paryskiego 1892 roku : przyczynek do historji polskiego ruchu socjalistycznego, Warszawa 1934, s. 14. (ur. w w pow. wasylkowskim w gub. kijowskiej, zm. 21 czerwca 1918 w Warszawie) – polski myśliciel polityczny, działacz niepodległościowy, filozof, psycholog i socjolog.
Życiorys Młodość i lata nauki Edward Abramowski urodził się 17 sierpnia 1868 roku w zamożnej rodzinie ziemiańskiej, w Stefanii (Stepanówce) – majątku Abramowskich w guberni kijowskiej. Sam Abramowski nazywał miejsce swego urodzenia Stefaninem. Był wychowywany w duchu romantyzmu i w atmosferze powstańczych wspomnień. Miał dobry kontakt z obojgiem rodziców. Matka Jadwiga zmarła, gdy miał on zaledwie 10 lat. Jego ojciec, Edward, był z wykształcenia prawnikiem. Edward miał także starszą siostrę Marię.
Po śmierci matki, wraz z ojcem i siostrą przeniósł się w 1879 roku do Warszawy. Tam rozpoczął prywatną edukację m.in. u Marii Konopnickiej, poprzez którą poznał członków I Proletariatu, Zygmunta Pietkiewicza i Konrada Prószyńskiego. W tym czasie zaczytywał się także w literaturze pozytywistycznej, w dziełach Spencera, Darwina, a także Marksa. Na skutek obserwacji biedy, wykształcił się w nim zmysł społeczny. W artykułach Pogadanki o rzeczach pożytecznych (1883) i Pogadanki z gospodarstwa społecznego (1884) głosił idee społecznej edukacji, pomocy i współdziałania oraz samodoskonalenia. Skupiał się w nich na idei braterstwa ludzi, która była istotna w całej jego późniejszej twórczości.
Studia W 1885 roku Abramowski rozpoczął studia fizyczne i biologiczne na Wydziale Przyrodniczym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Zakładał tam kółka młodzieży socjalistycznej, współorganizował przemyt nielegalnej literatury z zagranicy.
W latach 1886–1889 studiował filozofię na uniwersytecie w Genewie. Był aktywistą w grupie polskich studentów należących do Zjednoczenia Młodzieży Polskiej. Poświęcił się pracy agitacyjnej, utrzymywał kontakty z kołami rewolucyjnymi w kraju, nauczał w kółkach robotniczych. Te zajęcia pochłonęły go tak bardzo, że wreszcie porzucił studia.
Działalność polityczna i publicystyczna Na początku 1889 roku Abramowski wrócił do Warszawy. Zaangażował się w pracę nad II Proletariatem i w działalność publicystyczną. Jego artykuły ukazywały się w Bibliotece Robotnika Polskiego i w Tygodniku Powszechnym. W takich publikacjach jak Rewolucja robotnicza, Odkrycie dra Kocha, Dzień roboczy Abramowski skupiał się na marksistowskiej krytyce kapitalizmu. Wskazywał, że prywatna własność środków produkcji jest źródłem wyzysku, pisał także o rewolucji społecznej jako o drodze do nowego ustroju. W związku ze sprzeciwem wobec stosowania terroru Abramowski, wraz z kilkoma innymi działaczami, opuścił szeregi II Proletariatu i założył nową organizację – Zjednoczenie Robotnicze, które koncentrowało się na pracy propagandowo-oświatowej w środowisku robotniczym.
Po śmierci żony Stanisławy Motz-Abramowskiej wiosną 1893 roku Abramowski wpadł w głęboką depresję. W listopadzie 1892 roku z ramienia Zjednoczenia wziął udział w paryskim zjeździe zjednoczeniowym socjalistów polskich, na którym powstała Polska Partia Socjalistyczna. Został wybrany do władz nowo utworzonego Związku Zagranicznego Socjalistów Polskich. mały|Grób Edwarda Abramowskiego na cmentarzu Powązkowskim
Choroba i rewizja poglądów Z powodu gruźlicy Abramowski wyjechał na leczenie do Szwajcarii. Zrezygnował z praktycznej działalności politycznej i poświęcił się studiom psychologicznym i socjologicznym. W tym czasie dokonał także rewizji swoich poglądów – odszedł od ruchu robotniczego i marksizmu. Głosił potrzebę wyjścia poza marksizm i uzupełnienia go niezbędnymi dla teorii społecznej treściami. Akcentował podmiotowy charakter ludzkiego istnienia i konieczność przemiany moralnej przed proponowanymi zmianami społecznymi. Na początku 1897 roku wrócił do Warszawy. Jego przemiana światopoglądowa była już wyraźnie widoczna.
Abramowski za najważniejsze zadanie uważał teraz refleksję badawczą, działalność publiczną i rozpowszechnianie nowej idei etyki. W takich pracach jak: Zagadnienia socjalizmu, Pierwiastki indywidualne w socjologii, Program wykładów nowej etyki czy Etyka a rewolucja, zwracał uwagę na istotną rolę zmian etycznych w procesach społecznych i konieczność pierwszeństwa rewolucji moralnej przed zmianami społecznymi, samoorganizację i zmianę moralności ludzkiej.
W latach 1898–1900 Abramowski prowadził wszechstronną działalność. Angażował się w pracę kół samokształceniowych i tajnych kursów szerzących niezależną oświatę oraz myśl niepodległościową, podejmował inicjowanie grup kształcących się etycznie i propagujących hasła odnowy moralnej. Organizował także komuny głoszące i realizujące postulaty życia etycznego. W tym czasie, poza działalnością społeczną, rozwijał także swoje zainteresowania psychologiczne.
W 1904 roku opublikował rozprawę Socjalizm a państwo. Zindywidualizowany, wolny i twórczy człowiek był dla niego podstawową wartością. W dziele tym znajdują się także krytyka socjalizmu państwowego (i samego państwa) oraz postulat bezpaństwowej organizacji społeczeństwa w formie wolnych zrzeszeń. Abramowski współpracował także z Polskim Związkiem Ludowym, napisał postępowy program dla wsi.
Po 1905 roku, zwłaszcza po upadku rewolucji, poświęcił się idei kooperacji, o której napisał takie prace jak: Zasada respubliki kooperatywnej, Znaczenie współdzielczości dla demokracji, Idee społeczne kooperatyzmu oraz Kooperatywa jako sprawa wyzwolenia ludu pracującego. Abramowski opowiadał się za likwidacją państwa i zastąpieniem go związkiem kooperatywnym zrzeszającym – na zasadzie dobrowolności – wolnych wytwórców, odpowiadających w granicach swych obowiązków za kształtowanie losów własnych oraz świadomie angażujących się w życie społeczne. Przyczynił się do powstania Towarzystwa Kooperatystów, był współzałożycielem pisma spółdzielczego Społem. Kontynuował także ruch etyczny w postaci Związków Przyjaźni.
Ostatnie lata życia W 1907 współorganizował Polskie Towarzystwo Psychologiczne, którego został pierwszym przewodniczącym. Popularyzował wyniki badań z zakresu psychologii oraz zasady nowoczesnej etyki w tekstach publicystycznych, m.in. na łamach „Przeglądu Filozoficznego”. Podkreślał rolę badań interdyscyplinarnych, pisał o związkach między psychologią doświadczalną a teorią poznania i logikąE. Magiera, A. Wałęga, Abramowski Józef Edward (1868–1918), [w:] Działaczki i działacze oświatowi w Królestwie Polskim u progu niepodległości. Słownik biograficzny, red. A. Bołdyrew, A. Wałęga, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2023, t. 1: A-K, s. 45-47. W 1910 roku Abramowski założył w Warszawie pierwszą pracownię psychologiczną, która została przemianowana na Instytut Psychologiczny. W roku 1915 objął Katedrę Psychologii na Uniwersytecie Warszawskim. W 1917 roku rozpoczął wykłady z metafizyki doświadczalnej.
W 1912 r. wziął udział w zjeździe niepodległościowców (wraz z m.in. Piłsudskim, Daszyńskim, Limanowskim). Po wybuchu I wojny światowej poparł Legiony a potem program federalistyczny PiłsudskiegoEdward Abramowski, Braterstwo, solidarność, współdziałanie. Łódź – Sopot – Warszawa 2009, s. 270.
Jego stan zdrowia systematycznie się pogarszał, ale nie zrezygnował z aktywności. W maju 1918 roku ciężko zachorował. Umarł 21 czerwca 1918 roku w Warszawie. Pochowany został na cmentarzu Powązkowskim (kwatera 65, rząd 6, miejsce 24).
Myśl społeczno-polityczna Myśl Abramowskiego zaliczana jest do szeroko pojętego socjalizmu. Pozostawał pod wpływem marksizmu, choć krytycznie odnosił się do współczesnego mu ruchu komunistycznego. Jest też zaliczany do jednego z przedstawicieli polskiego anarchizmu, choć nie był to anarchizm w pełni konsekwentny. Obecne są u niego także wątki solidarystyczne.
Abramowski krytycznie analizował wiele elementów światopoglądu marksistowskiego, odrzucając lub przekształcając wiele jego tez. Odrzucał determinizm materialistyczny w sferze świadomości jednostek. Jednostki pełnią aktywną rolę w przemianach społecznych. Zmiany społeczne muszą być też poprzedzone przemianą moralną jednostek (a nie, jak w głównym nurcie marksizmu, moralność jest rezultatem przemian społecznych). Tylko wtedy będą oni gotowi na wykorzystanie szansy, jaką przyniesie im rewolucja. Jednocześnie jednak przyjmował wiele elementów marksistowskich, m.in. wiarę w przyszły ustrój komunistyczny, który będzie rozwiązaniem sprzeczności i napięć społecznych.
Wątki anarchistyczne obejmowały m.in. krytykę państwa i władzy. Państwo, według Edwarda Abramowskiego, uciska i tępi ludzką indywidualność. Jest ono wszechogarniającą i destrukcyjną instytucją, stosującą przemoc i wpływającą demoralizującoU. Dobrzycka, Abramowski, Warszawa 1991, s. 118.. Uważał, że państwo, jako zorganizowana siła przymusu i gwałtu nad jednostką, jest jednym ze źródeł nędzy ludzkiej (zarówno fizycznej, jak i moralnej). Stąd też przyszły ustrój komunistyczny miał być ustrojem bezpaństwowym (marksistowska teza o obumieraniu państwa) i bez własności prywatnej.
Anarchizm Abramowskiego przejawiał się też w jego sprzeciwie wobec używania przemocy (prywatnej i publicznej). Wobec państwa zalecał bierny opór – w Ustawie Stowarzyszenia „Komuna” propagował bojkot jego i wszystkiego, co jest z nim związane, w tym uczestnictwo w sprawach sądowych, współpracę z policją, czy oddawanie dzieci do szkół publicznych. Abramowski sądził, iż to właśnie dzięki bojkotowi wszelkich instytucji państwowych, państwo obumrze. Ważne jest jednak, żeby w ludziach rozwinęła się umiejętność swobodnego zrzeszania się – muszą oni bowiem umieć załatwiać wszystkie sprawy i zaspokajać wszelkie potrzeby w ramach swobodnych stowarzyszeń. Z tego też powodu był krytykiem socjalizmu państwowego. Nie zgadzał się z wprowadzeniem dyktatury proletariatu, która przyniosłaby ze sobą nowy aparat przymusu i przemocy. Abramowski przewidywał, że państwo socjalistyczne rozbuduje swój aparat biurokratyczny i będzie władzą nie dla mas, ale ponad masami, stając się ustrojem wyzysku, który powoła do życia nowe klasy i doprowadzi do nierówności społecznych. Jako przeciwwagę dla socjalizmu państwowego proponuje on socjalizm bezpaństwowy.
Podstawową formą organizacji społecznej miały być dobrowolne stowarzyszenia i organizacje, które w pełni rozwinęłyby się dopiero poza kapitalizmem. Abramowski propagował również pokojowe sposoby przekształcenia ustroju społecznego poprzez zakładanie spółdzielni i zrzeszeń opartych na pomocy wzajemnej i aktywności członków. Miały one budzić poczucie braterstwa i solidarności. Jego solidaryzm miał wymiar internacjonalistyczny (zgodnie z jego ideą socjalizmu bezpaństwowego), a międzynarodowa solidarność robotników miała zbawić światProgram wykładów nowej etyki, w: E. Abramowski, Pisma wybrane, Zielona Góra 1998, s. 7..
Jego poglądy na państwo ulegały jednak zmianie w początkach XX wieku. Abramowski złagodził swój anarchizm, uznając konieczność odrodzenia państwa polskiego
Edward Abramowski był zagorzałym krytykiem własności prywatnej. Stawiał znak równości pomiędzy nią a nieszczęściem ludzkim. Twierdził, że nie ma nic „mego”, gdyż wszystko jest „nasze”. Przywłaszczenie darów natury czy narzędzi wytwarzania jest natomiast zwykłym złodziejstwemZ. Krawczyk, Socjologia Edwarda Abramowskiego, Warszawa 1965, s. 40.. Tam gdzie jest własność tam też pojawia się ucisk polityczny. Dlatego też wolnymi możemy być jedynie w anarchistycznej wspólnocie komunistycznejE. Abramowski, Ustawa Stowarzyszenia „Komuna”, Zielona Góra 1998, s. 3.. Ze wspólnej własności wśród danej społeczności tworzy się nowa moralność wzajemnej pomocy i solidarności.