Gramatyka języka duńskiego jest bardzo podobna do gramatyki pozostałych kontynentalnych języków skandynawskich, tj. norweskiego i szwedzkiego. W mniejszym stopniu przypomina ona gramatykę wyspiarskich języków skandynawskich (tj. islandzkiego i farerskiego), ze względu na to, że języki kontynentalne przeszły serię uproszczeń (takich jak redukcja rodzajów gramatycznych i odmiany czasowników).
Rzeczowniki Rzeczowniki duńskie charakteryzują się następującymi cechami gramatycznymi: rodzajem (niezmienny dla danego rzeczownika), liczbą i określonością (duń. bestemthed). Rzeczowniki odmieniają się przez liczbę i określoność, wymuszając na towarzyszących przymiotnikach dopasowanie w tych kategoriach.
Określoność jest cechą niemającą odpowiednika w języku polskim, a charakterystyczną dla języków germańskich. Określoność wskazuje czy użyty rzeczownik opisuje ogólną kategorię pojęć (np. en dreng -- (jakiś) chłopiec) czy też pewien konkretny egzemplarz (drengen -- (ten) chłopiec). Określoność wyraża się poprzez tzw. rodzajniki w postaci przedimków (jak i w pozostałych językach germańskich), jak i końcówek wyrazów.
W języku duńskim są dwa rodzaje gramatyczne: wspólny (powstały po połączeniu dawnych rodzajów męskiego i żeńskiego) i nijaki. Jest to jedna z cech odróżniających języki skandynawskie kontynentalne od wyspiarskich, jako że w tych pierwszych zaszła redukcja, która nie miała miejsca w językach wyspiarskich. W chwili obecnej wyłącznie pewne dialekty kontynentalne zachowały trzy rodzaje gramatyczne, np. duński bornholmsk i szwedzki jamska, oraz tradycyjne dialekty norweskiego. Rodzaj gramatyczny jest zupełnie nieprzewidywalny i może być opanowany wyłącznie przez zapamiętanie poszczególnych rzeczowników. Zdecydowana większość (około 90%) rzeczowników jest rodzaju wspólnego, pozostałe są nijakie, jednakże spora grupa bardzo często używanych słów jest nijaka.
Rodzajniki odpowiadające ww. to en/den, et/det oraz -/de dla liczby mnogiej, która również częściowo wyraża się przez rodzajnik. W formie określonej rodzajniki występują jako przyrostki (np. en pige – pigen, dla rzeczownika dziewczyna), chyba że rzeczownikowi towarzyszy przymiotnik, w którym to przypadku rodzajnik pozostaje w postaci przedimka, przyjmując formę den/det (np. en smuk pige – den smukke pige, ładna dziewczyna). Tabelka w sekcji odmiana rzeczowników podsumowuje możliwe przypadki.
Formę dopełniaczową (wyrażającą posiadanie) rzeczownika tworzy się poprzez dodanie końcówki -s (np. fars, ojca), chyba że forma podstawowa kończy się na -s, wtedy dodaje się pojedynczy apostrof (np. Lukas, Lukasa).
Liczbę mnogą konstruuje się za pomocą końcówki właściwej dla danego rzeczownika (podobnie jak np. w języku niemieckim). Najpopularniejsza końcówka to -(e)r (np. mennesker, ludzie), lub -e (np. dele, części). Część rzeczowników ma pustą liczbę mnogą (tj. identyczną jak liczba pojedyncza), (np. et år – år, lata), istnieje również grupa nieregularna (np. et barn – børn, dzieci).
Łączenie Podobnie jak niemiecki, duński stosuje łączenie rzeczowników tworzących pojedyncze określenie w jeden wyraz. Jest to obowiązkowa reguła ortograficzna, zatem np. zapisanie słowa fodboldslandshold (reprezentacja narodowa w piłce nożnej) jako fod bold lands hold jest błędem. Łączenie wyrazów jest również podstawowym mechanizmem słowotwórczym, wiele wyrazów utworzonych przez połączenie przyjmuje znaczenie inne niż suma składowych, np. landbrug (ziemia + użycie → rolnictwo). W tym przypadku nie jest to już wyłącznie wynikająca z reguł ortografii pisownia, ale samodzielny wyraz, który nie może być rozbity na składowe. W powyższym przykładzie fodbold (piłka nożna) jest tego rodzaju słowem pochodnym.
Przymiotniki Przymiotniki duńskie odmieniają się przez rodzaj, określoność i liczbę, w tym sensie, że przymiotnik musi zawsze dopasować się w tych kategoriach do rzeczownika, który określa. Całość odmiany zawiera się w tzw. formach, których przymiotniki posiadają trzy: Forma podstawowa (grundform, czasem nazywana n-form). W tej formie przymiotnik występuje w słowniku i z rzeczownikami rodzaju wspólnego. Forma -t (t-form). Tworzona przez dodanie końcówki -t do formy podstawowej. Forma -t towarzyszy rzeczownikom rodzaju nijakiego. Forma -e (e-form), towarzysząca liczbie mnogiej i rzeczownikom określonym (bestemt). Tworzona przez dodanie końcówki -e do formy podstawowej.
Dla pewnych klas przymiotników powyższe reguły ulegają pewnym modyfikacjom, np. przymiotniki kończące się na -sk mają formę -t identyczną z podstawową. Reguły ortografii wymagają również czasem podwojenia, usunięcia lub zamiany pewnych liter, nie zmienia to jednak schematu podanego powyżej. Poniższa tabelka ilustruje odmianę przykładowych przymiotników.
Przymiotnik Grundform T-form E-form ładny smuk smukt smukke duński dansk dansk danske przeziębiony forkølet forkølet forkølede mały lille lille små/lille
Przysłówki Istnieją dwie kategorie przysłówków: naturalne i odprzymiotnikowe. Przysłówki naturalne to słowa, które w swoim pierwotnym znaczeniu są przysłówkami, np. nu, teraz. Przysłówki odprzymiotnikowe powstają przez modyfikację przymiotników. Z reguły, aby uzyskać przysłówek, do przymiotnika dodaje się -t (chyba że dany przymiotnik kończy się na -t). W niektórych przypadkach jednak faktycznie używana forma będzie inna, np. sandsynlig → sandsynligvis, prawdopodobny → prawdopodobnie.
Nie można utworzyć przysłówka bezpośrednio od czasownika (nie ma zatem odpowiednika polskiego imiesłowu przysłówkowego). Przysłówek można utworzyć za pośrednictwem przymiotnika (np. at tale → talelig → taleligt, mówić → mówiony → „mówiono”), odpowiednikiem znaczeniowym jednak jest konstrukcja ved + bezokolicznik, np. ved at tale, mówiąc [w trakcie mówienia].
Krótkie i długie formy Przysłówki oznaczające umiejscowienie występują w dwóch formach: krótkiej i długiej. Forma krótka związana jest z ruchem, np. hjem, do domu forma długa zaś z położeniem, np. hjemme, w domu.
Przykłady użycia: Jeg skal hjem., Muszę [iść] do domu. Jeg er hjemme., Jestem w domu Hvor skal du hen?, Dokąd idziesz? Hvor er du henne?, Gdzie jesteś?
Łączenie Bardzo często położenie jest wyrażone przez więcej niż jeden przysłówek. W takiej sytuacji użyte przysłówki łączone są w jeden wyraz, w kolejności od ogólnego do specyficznego. Np. deroppe, tam w górze [np. na dachu]. Jest to kolejność odwrotna niż obowiązująca w języku angielskim, w którym używa się up there.
Odmiana rzeczowników Odmiana rzeczowników ulega pewnym zmianom, w zależności od tego, czy dany rzeczownik występuje samodzielnie, czy też z wraz z określającym go przymiotnikiem. Poniższa tabelka ilustruje możliwe przypadki.
Samodzielny Z przymiotnikiem Liczba pojedyncza Liczba mnoga Liczba pojedyncza Liczba mnoga Nieokreślony Określony Nieokreślony Określony Nieokreślony Określony Nieokreślony Określony Rodzaj wspólny en dreng chłopiec drengen (ten) chłopiec drenge chłopcy drengene (ci) chłopcy en stor dreng duży chłopiec den store dreng (ten) duży chłopiec store drenge duzi chłopcy de store drenge (ci) duzi chłopcy Rodzaj nijaki et hus dom huset (ten) dom huse domy husene (te) domy et stort hus duży dom det store hus (ten) duży dom store huse duże domy de store huse (te) duże domy Wytłuszczona część ilustruje zmiany jakim ulegają przedimki i przyrostki odpowiadające za kategorię określoności. Widoczne jest regularne przejście między przedimkami en/et a odpowiadającymi im przyrostkami -en/-et.
Czasowniki Czasowniki duńskie nie odmieniają się przez osoby ani liczby (inaczej niż w języku staronordyckim). Odmiana ma miejsce tylko ze względu na czas oraz kilka form pochodnych, tj. imiesłowy i rzeczowniki odczasownikowe.
Czasowniki dzielą się na trzy grupy ze względu na odmianę, dotyczy to głównie formy czasu przeszłego. Grupy I i II mają formę czasu przeszłego kończącą się na -te i -de odpowiednio, grupa III to czasowniki nieregularne.
Czasowniki posiadają następujące formy: Bezokolicznik (infinitiv) Bezokoliczniki kończą się w zdecydowanej większości przypadków na -e, czasem na -å lub inne litery jak -ø. Jeśli bezokolicznik występuje samodzielnie, poprzedza go partykuła at, np. at gøre -- robić. Bezokoliczniki używane są wraz z czasownikami pomocniczymi, wtedy partykuła at znika, np. Jeg skal gøre rent, Powinienem posprzątać; mogą również oznaczać pojęcie czynności wyrażanej przez dany czasownik, np. Det er nemt at lære dansk, Łatwo jest nauczyć się duńskiego. Czas teraźniejszy (nutid) Czas teraźniejszy tworzy się przez dodanie -r do bezokolicznika, np. køre → kører, jechać. Niewielka grupa czasowników jest nieregularna, dotyczy to niemal wszystkich czasowników modalnych (at skulle, at være → skal, er) oraz pojedynczych czasowników niemodalnych (np. at vide, at synes → ved, synes). Czasownik at gøre (robić) również jest nieregularny, jego forma czasu teraźniejszego kończy się na -r, brzmi jednak gør, a nie gører. Czas przeszły (datid) Większość czasowników należy do jednej z dwóch regularnych odmian czasu przeszłego, w których przyjmują one końcówkę -te lub -de. Np. at høre → hørte (słyszeć) lub at kigge → kiggede (patrzeć). Istnieje jednak dość spora grupa czasowników nieregularnych, w tym wszystkie czasowniki modalne. Np. at skulle → skulle (czasowniki modalny musieć), at få → fik (dostać). Forma przeszła dokonana (fornutid) Forma dokonana, zwana również imiesłowem krótkim (kort participium), bierze udział w tworzeniu czasu przeszłego dokonanego. Inaczej niż np. w angielskim, wszystkie czasowniki, również modalne, posiadają formę imiesłowu. Wszystkie imiesłowy krótkie, w tym również te nieregularne, kończą się na -t.
Oprócz powyższych form, niezbędnych do konstrukcji czasów gramatycznych, czasowniki posiadają parę innych, np. imiesłów przymiotnikowy czynny (zwany również imiesłowem długim, langt participium), np. kiggende, patrzący, oraz rzeczownik odczasownikowy, np. kigning, patrzenie.
Zaimki Duński posiada zestaw zaimków typowy dla języków germańskich. Podobnie jak w angielskim, zaimki osobowe odmieniają się przez przypadki, mimo iż normalne rzeczowniki są nieodmienne.
Zaimki dzierżawcze w większości posiadają dwie formy, w zależności od rodzaju gramatycznego słowa określanego.
Zarówno zaimki osobowe, jak i dzierżawcze posiadają formy zwrotne, np. sig (się). Zaimki osobowe dodatkowo posiadają złożoną formę zwrotną zaimek + selv, jednak jest ona dość rzadko używana w tej postaci.
+ Zaimki osobowe, mianownik Liczba pojedyncza Liczba mnoga 1 osoba jeg ja vi my 2 osoba du, De ty I wy 3 osoba han, hun, den/det on, ona, ono de oni/one
+ Zaimki osobowe, dopełniacz Liczba pojedyncza Liczba mnoga 1 osoba mig mnie os nas 2 osoba dig, Dem ciebie jer was 3 osoba ham, hende, den/det jego, ją, je dem ich/je
+ Zaimki dzierżawcze Liczba pojedyncza Liczba mnoga 1 osoba min/mit/mine mój vor/vort, vores nasz 2 osoba din/dit/dine, Deres twój jeres wasz 3 osoba hans, hendes, dens/dets jego, jej, jego deres ich
+ Zaimki zwrotne Liczba pojedyncza Liczba mnoga Zaimek osobowy sig się sig się Zaimek dzierżawczy sin/sit swój/swoja/swoje sine swoje
Konstrukcja zdania Zdanie duńskie ma budowę absolutnie regularną i nie dopuszcza żadnych wyjątków lub przypadków specjalnych, inaczej niż ma to miejsce np. w angielskim, w którym pewne formy posiadają nietypową kolejność słów. Wszystkie możliwe porządki można podzielić na dwie główne grupy, ze względu na to czy zdanie gramatyczne jest nadrzędne (hovedsætning) czy podrzędne (bisætning).
W ogólnej swojej budowie zdania duńskie mają strukturę typu SVO (ang. subject – verb – object), tj. podmiot – czasownik – obiekt, podobnie jak wszystkie języki germańskie. Jednakże w dyskusji zorientowanej specyficznie na język duński częściej używa się schematu zapisywanego symbolicznie jako SVA (duń. subjekt – verbum – adverbium, tj. podmiot – czasownik – dopełnienie), ze względu na to, iż dopełnienie jest tą częścią zdania której położenie w całości wyznacza który schemat zostanie użyty.