Fosa – nazwa mówionego kodu używanego przez Służbę Bezpieczeństwa (a dokładniej tzw. wydział obserwacji „B”) w komunikacji radiowej towarzyszącej operacjom inwigilowania opozycji politycznej w czasach PRL.

„Fosa” była specyficzną, podstawową „fortyfikacją” obronną SB, na którą składała się kombinacja trzech podstawowych elementów: kodów cyfrowych – oznaczających typowe, sproceduralizowane czynności, żargonu – gwary środowiskowej oznaczającej różne rzeczy lub czynności, kryptonimów oznaczających charakterystyczne punkty/lokalizacje na terenie prowadzenia obserwacji. Język środowiskowy SB był dosyć intuicyjny i silnie kontekstowy – niektóre słowa zmieniały znaczenie w zależności od sytuacji, a słownictwo nie było zamknięte i było często adaptowane ad hoc do lokalnych potrzeb.

Pierwotnym zadaniem „fosy” było przeciwdziałanie operacjom kontrwywiadowczym państw zachodnich, jednak wprowadzenie stanu wojennego i zmiana proporcji w zainteresowaniach wydziału obserwacyjnego „B” spowodowały, że głównym obiektem śledzenia stali się rodzimi działacze opozycji, a nie obcokrajowcy lub zachodni korespondenci i dyplomaci. Szyfr ten był stosunkowo łatwy do złamania dla Polaków po dłuższym okresie nasłuchów. Ze względu na szczególne skojarzenia i wieloznaczność słów, od których pochodził, był jednak trudny dla obcokrajowców, dla których język polski był językiem obcym, wyuczonym. Niektóre z wyrażeń „fosy” są w użyciu przez Policję do dziś.

Szyfry „fosy” zostały złamane przez Kontrwywiad Solidarności Walczącej, co stało się jednym z fundamentów funkcjonowania kontrwywiadu tej organizacji i sposobem zapewnienia bezpieczeństwa działaczom różnych antykomunistycznych organizacji podziemnych w Polsce lat osiemdziesiątych XX wieku.

Przykłady żelazny – dworzec kolejowy zielony – tramwaj czerwony lub gumowy – autobus niebiescy lub Smerfy – milicjanci umundurowani kuzyni – policjanci po cywilnemu biali lub pingwiny – zakonnicy, dominikanie jedynka – obserwowany mężczyzna połówka – kobieta/żona obserwowanego ćwiartka – dziecko obserwowanego, niezależnie od płci dziurawa – kobieta kółka – pojazd dwa kółka – motocykl lub rower cztery kółka – samochód duże/małe kółka – samochód ciężarowy/osobowy helikopter – samochód SB kolory, kolorki, światełka (rzadziej) – sygnalizacja świetlna na patykach – pieszo orzech – kierowca w radiowozie 12, 3, 9 itp – określanie kierunku po tarczy zegara, często w formie np. dziurawa robi 3 na kolorkach – kobieta skręciła w prawo na światłach malować – robić zdjęcia lub filmować (rzadziej) leczyć – śledzić, podążać za „jedynką” wypisać receptę – zatrzymać ordynator – oficer prowadzący akcję warkocze – droga szybkiego ruchu, autostrada, także zjazdy do autostrady kamień – pomnik, zwłaszcza z kamiennym postumentem.

Bibliografia Piotr Serwadczak, „Kulisy Kontrwywiadu Solidarności Walczącej” „RADIO SOLIDARNOŚĆ, Podziemne rozgłośnie oraz audycje radiowe i telewizyjne w Polsce 1982–1990”

Kategoria:Służba Bezpieczeństwa PRL