Albrecht Niedźwiedź

mały|Albrecht na pieczęci, napis: Adelbertus D(e)i gr(ati)a marchio (w Brandenborch) Albrecht Niedźwiedź, Albert I Brandenburski (, ur. ok. 1100, zm. 18 listopada 1170, StendalEncyklopedia Gazety Wyborczej. wyd. Mediasat Poland Kraków tom 1, str 223, .Lutz Partenheimer: Die Kriege Albrechts des Bären.) odziedziczył po ojcu tytuł hrabiego Ballenstedt i nazywał się również hrabią Aschersleben, margrabia Marchii Łużyckiej w latach 1123/25–1131, od 1134 margrabia Marchii Północnej, książę Saksonii w latach 1138–1142, od 1140 hrabia Weimar-Orlamündeod, od 1157 pierwszy margrabia Brandenburgii.

Pochodzenie i przydomek Był synem Ottona Bogatego, grafa Ballenstedt i Eiliki, córki Magnusa Billunga, księcia Saksonii, wnuczki króla Węgier Beli I. Albrecht Niedźwiedź urodził się około 1100 roku. Rok i miejsce nie są znane. Albrecht Niedźwiedź faktycznie nazywał się Adalbert. Jak wynika z tzw. Kroniki Słowian, Helmold, napisał krótko przed rokiem 1170, rokiem śmierci Albrechta jeden rozdział dotyczący Alberto Urso (niedźwiedzia Alberta). Na początku poniższego tekstu jest napisane: Adelbertus marchio, cui cognomen Ursus (margrabia Adelbert, nazywany „niedźwiedziem”). Współcześni zapewne chcieli go zrównać z Henrykiem Lwem, który był księciem Saksonii i Bawarii oraz największym rywalem Askanierów.

Margrabia Marchii Łużyckiej i Północnej Po śmierci Henryka II z Eilenburga w 1123 r. cesarz Henryk V nadał Marchie Łużycką i Miśnieńską Wiprechtowi z Grójca (Groitzsch). W 1123/24 roku, w sojuszu z księciem Lotarem Saksońskim, bez zgody cesarza Henryka, Albrecht zajął Marchię Łużycką. Nie sposób przewidzieć, czy Albrecht uniknąłby surowych kar za ten gwałt, gdyby nie śmierć cesarza Henryka i powołanie na tron niemiecki w 1125 r. księcia saksonii Lotara III z Supplinburga, obrońcy i sojusznika Albrechta. Nowy monarcha zatwierdził aneksję Marchii Łużyckiej.

Po śmierci margrabiego Marchii Północnej, hrabiego Henryka ze Stade, w grudniu 1128 roku, Albrecht użył przemocy przeciwko hrabiemu Udo z Freckleben nowemu margrabiemu. Askanier (od nazwy jednego z zamków rodowych Askania koło Aschersleben, skąd pochodził ród hrabiów z Ballenstedt), próbował przejąć Marchię Północną, wyeliminowując Udo, kuzyna Henryka Pysznego. Gdy w marcu 1130 roku Udo z Freckleben został zabity przez ludzi Albrechta, ten stracił łaskę króla. Monarcha postanowił zakończyć nielegalne działania i w następnym roku pozbawił Albrechta tytułu margrabiego Marchii Łużyckiej.

W latach 1132–1133 poprzez udział w pierwszej wyprawie do Włoch Lotara III, która przyniosła królowi koronę cesarską, Albrecht odzyskał częściowo jego łaskę. Kiedy w 1133 r. dotychczasowy margrabia Marchii Północnej Konrad z Plötzkau zginął we Włoszech, Lotar, zapewne w kwietniu 1134 roku obdarzył Albrechta Marchią Północną. Tym razem był to akt w pełni legalny, Marchia Północna była lennem cesarskimHistoria Pomorza, Gerard Labuda (red.) s. 65..

Książę Saksonii mały|Biskup Wigger z Brandenburgii, Niedźwiedź Albrecht, biskup Otto z Bambergu mały|Pomnik Albrechta w Ballenstedt Parę lat później, w grudniu 1137 roku, zmarł cesarz Lotar III. Sytuacja skomplikowała się, gdy między nowym królem Konradem III, pierwszym przedstawicielem dynastii Hohenstaufów na niemieckim tronie, a księciem saskim Henrykiem Pysznym wybuchł poważny konflikt. Konrad odebrał Henrykowi Bawarię i SaksonięCzapliński W., Galos A., Korta W., Historia Niemiec, Wrocław 2010, s. 128–129..

Różne źródła historyczne przedstawiają różne wersje roszczeń Albrechta Niedźwiedzia do księstwa saskiego. Pierwsza wersja mówi, że Albrecht opierał swoje roszczenia na prawie spadkowym pochodzącym od matki. Według tej wersji, Albrecht wywodził swoje prawa od swojego matczynego dziadka, który należał do rodu Billungów, dawnych władców Saksonii. Problem z tą wersją polega na tym, że prawo spadkowe w tamtym czasie nie obejmowało mężczyzn pochodzących od linii żeńskiej. Druga wersja mówi, że Albrecht opierał swoje roszczenia na prawie spadkowym pochodzącym od ojca. Ojciec Albrechta, Otton z Ballenstedt, przez krótki czas w 1112 roku pełnił funkcję księcia saskiego. Zgodnie z tą wersją, Albrecht mógł uważać się za prawowitego spadkobiercę ojca. Ze względu na sprzeczności w źródłach historycznych, nie można jednoznacznie stwierdzić, na czym opierały się roszczenia Albrechta Niedźwiedzia. Możliwe, że Albrecht: wykorzystywał oba argumenty (matczyny i ojcowski) w zależności od sytuacji. Nie miał silnych argumentów prawnych, a jego roszczenia opierały się na sile militarnej i poparciu politycznym.

Bez względu na argumenty w ciągu 1138 roku Albrecht Niedźwiedź został przez Konrada obdarzony księstwem saskimCzapliński W., Galos A., Korta W., Historia Niemiec, Wrocław 2010, s. 129.. 26 lipca 1138 roku Albrecht Niedźwiedź po raz pierwszy jest nazywany księciem. Występuje w 18 zachowanych dokumentach z tych lat jako „dux” (co należy tu przetłumaczyć jako „książę”).

Jednak szybko okazało się, że kończy się krótki okres, w którym Albrecht Niedźwiedź mógł w jakimś stopniu sprawować książęcą władzę w Saksonii. Kilku saskich możnych, których opinia Konrada III nie została wyraźnie uwzględniona przy obsadzaniu tronu książęcego, rozpoczęło walkę przeciwko Albertowi Niedźwiedziowi. Jeszcze w 1138 roku spalili oni Bernburg, siedzibę jego matki. W roku 1140 wrogowie Alberta podpalili zamek Anhalt i wypędzili go z ojczyzny. Pomimo powtarzanych później prób nie był już w stanie piastować rzeczywistej władzy jako książę, nie był w stanie sprostać roszczeniom Welfów do Saksonii, chociaż jeszcze przez kilka lat był uznawany za prawowitego księcia Saksonii. W roku 1142 książę musiał zrezygnować z księstwa saskiego. 14 września 1141 roku Albrecht Niedźwiedź został po raz ostatni określony w królewskim dokumencie w Kolonii jako książę Saksonii.

Krucjata 1147 r. Już w 1108 r. książęta i biskupi wschodnioniemieccy wystąpili z apelem do rycerstwa z zachodnich krajów cesarstwa, wzywając je do wojny z pogańskimi Słowianami; wskazali przy tym na religijne cele takiej „świętej wojny”, ale i na materialne korzyści; opanowanie urodzajnych terenów, odebranie ich „poganom” i oddanie w ręce zwycięzców. Nie wiadomo, czy apel ten spotkał się już wówczas z odzewem.

Podobne hasła znalazły za to echo w okresie drugiej krucjaty, w 1147r. Za zgodą Bernarda z Cliruvaux znaczna część rycerstwa niemieckiego, zwłaszcza saskiego, zamiast udać się z Konradem III do Ziemi Świętej, podjęła wówczas wyprawę krzyżową przeciw pogańskim Słowianom i skierowała swe uderzenie na wschodnią część Obodrytów, część Stodoranii (Hobolin), na resztki plemion wieleckich byłego Związku Lutyckiego, krucjata dotknęła także Pomorzan zachodnich. Na czele krzyżowców stanęli najbardziej zainteresowani książęta: saski Henryk Lew, margrabia Albrecht, Konrad Wettin, margrabia Miśni, Mieszko książę wielkopolski, królowie duńscy Kanut V i Swen Grade.

Margrabia Albrecht Niedźwiedź odegrał kluczową rolę w krucjacie przeciwko Słowianom. Był, oprócz Henryka Lwa, jednym z głównych inicjatorów wyprawy i dowódcą armii południowej, liczącej około 60 000 rycerzy (liczby te prawdopodobnie są znacznie przesadzone- jak to często bywa w średniowiecznych pismach). Marszruta sześćdziesięciotysięcznej armii Albrechta Niedźwiedzia przebiegała od Magdeburga poprzez Hobolin, następnie ziemie Wieletów aż po twierdzę Dymin w Meklemburgii, którą oblegano. Stamtąd część niemieckiego kontyngentu oderwała się na rekonesans pod Szczecin, który również oblegano. Poza spustoszeniem najechanych ziem wyprawa nie osiągnęła celu, a nawet skompromitowała się obleganiem chrześcijańskiego Szczecina.

Krucjata osłabiła jednak siłę oporu Słowian i utorowała drogę do dalszych podbojów niemieckich. Główny cel krucjaty, jaki został sformułowany w wezwaniu Bernarda z Clairvaux i bulli papieża Eugeniusza III, nie został osiągnięty.

Powstanie Marchii Brandenburskiej mały|Sytuacja ok. 1150 r. W Brennie stolicy kraju Stodoran, około połowy XII wieku, rządził książę znanym jako Przybysław, ale noszący imię Henryk, co sugerowało jego chrześcijańskie pochodzenie. Nie mając potomka, Przybysław obawiał się, że po jego śmierci kraj znów ulegnie wpływom pogaństwa, a słabe chrześcijaństwo zostanie zniszczone przez fanatycznych wyznawców Trzygłowa. Aby zapewnić przyszłość swojego ludu, Przybysław zdecydował się przekazać kraj silnemu władcy niemieckiemu, z którym utrzymywał dobre stosunki – margrabiemu Marchii Północnej, Albrechtowi Niedźwiedziowi. W latach 1125–1130, Przybysław trzymał do chrztu syna Albrechta i jego przyszłego następcę, Ottona I, jednocześnie obdarował chrześniaka Ziemią Suchą na południe od Haweli. Darowizna ta uczyniła tę ziemię własnością domu askańskiego. Wpływy margrabiego w Brennie zaczęły rosnąć za życia Przybysława. Jednak plany Przybysława napotkały opór wśród jego poddanych. Według trudnych do zweryfikowania informacji kronikarskich Przybysław na początku 1134 r. miał uzyskać od cesarza Lotara III koronę królewską. Po jego śmierci w 1150 roku, wdowa przez trzy dni ukrywała fakt zgonu, wysyłając jednocześnie posłów do margrabiego z prośbą o natychmiastowe zajęcie grodu. Po zajęciu grodu Albrecht musiał stawić czoła dalszym problemom, w tym pojawieniu się pretendenta do władzy, krewnego po kądzieli Przybysława, Jaksy, który zapewne był władcą plemienia Sprewian, zamieszkującego na wschód od Stodoran Księstwo Kopanickie i pozostawał pod politycznym wpływem Polski.

Jaksa przejął Brennę między 1150 a 11 czerwca 1157 roku. Niestety żadne źródło nie podaje dokładnej daty. Przejęcie Brenny, można interpretować jako rywalizację polsko-niemiecką o kontrolę nad krajem Stodoran. Jednakże Polska nie była w stanie skutecznie wesprzeć Jaksę, a Albrecht, w porozumieniu z arcybiskupem magdeburskim, po długim oblężeniu zmusił załogę księcia Jaksy do kapitulacji. Dzień kapitulacji Brenny – 11 czerwca 1157 roku – stał się dniem narodzin Marchii Brandenburskiej.

Pierwszy dokument, w którym Albrecht Niedźwiedź nazwał siebie „Margrabią Brandenburgii”, to dokument, który Askanier wydał 3 października 1157 roku w Werben nad Łabą w Altmarku. Albrecht Niedźwiedź kilka tygodni później nazwał się znowu margrabią brandenburskim, a dokładnie w dokumencie, który wystawił dla zakonu premonstratensów w Leitzkau, podczas gdy spędzał Boże Narodzenie 1157 roku w Magdeburgu na dworze cesarza Fryderyka I Barbarossy. Ponadto Albrecht Niedźwiedź posiadał pieczęć już od 1159 roku z napisem ADALBERTVS D[E]I GRA[TIA] BRANDENEBVRCHGENSIS MARCHIO (Adalbert, z łaski Bożej margrabia brandenburski).

Ze względu na te okoliczności Albrecht Niedźwiedź z pewnością zasługuje na miano założyciela Marchii Brandenburskiej.

Albrecht Niedźwiedź i Polska