Luang Prabang ( //) – miasto leżące w północnej części Laosu nad rzeką Mekong, w prowincji Luang Prabang, której jest stolicą. Do roku 1975 było stolicą Laosu.
Toponimia Laotańskie słowo // oznacza, między innymi, wizerunek Buddy. Całą nazwę miasta () można przetłumaczyć jako Królewskie Miasto Delikatnego Obrazu Buddy. Pochodzi ona od posągu Buddy podarowanego w 1359 r. księciu Fa Ngumowi przez władcę Imperium Khmerów. Pod obecną nazwą jest ono znane od ok. 1560 r. Wcześniej miasto nosiło nazwy Muang Seua oraz Xieng Dong-Xieng Thong.
Geografia
Luang Prabang znajduje się w północnym Laosie, na brzegu Mekongu, w miejscu ujścia rzeki Nam Khan. Tuż przed ujściem rzeka Khan skręca ostro w prawo, przez co część miasta znajduje się na powstałym w ten sposób półwyspie. W centrum Luang Prabang znajduje się wzgórze Phu Si (wys. wzgl. ok. 100 m). Miasto otoczone jest zbudowanymi z wapienia wzgórzami sięgającymi wysokością 600 m n.p.m.
Według klasyfikacji Köppena miasto znajduje się w strefie klimatu tropikalnego wilgotnego i suchego (Aw). Chociaż generalnie w ciągu całego roku panują w nim wysokie temperatury, w grudniu i styczniu jest wyraźnie chłodniej. Można też wyróżnić porę deszczową (od kwietnia do października) i suchą (w okresie pozostałych pięciu miesięcy). Średni roczny opad wynosi 1249 mm.
Legendy Według jednej z legend, podczas swojej podróży po Azji Południowo-Wschodniej Budda odpoczął na brzegu Mekongu. Miał się on przy tym uśmiechnąć i przepowiedzieć, że w przyszłości powstanie w tym miejscu bogata i potężna stolica państwa – przyszłe Luang Prabang. Inna legenda przypisuje lokalizację miasta wyborowi dwóch pustelników, którzy zostali urzeczeni pięknem miejsca i nadali mu nazwę Xieng Dong (lub Xieng Thong) na pamiątkę rosnącego tam drzewaW oryginale angielskim flamboyant tree. Spośród kilku drzew określanych tą nazwą, w Azji Południowo-Wschodniej występuje Butea monosperma.. Początkowo miały tam mieszkać jedynie fantastyczne stwory, które po swojej śmierci stały się duchami opiekuńczymi miasta. Następnie pojawili się ludzie. Wreszcie z północy przybyli Laotańczycy pod wodzą swojego legendarnego króla Khun Lo, który nadał miastu nazwę Muang Java (w wymowie laotańskiej Muang Seua).
Historia Dokładna data powstania Luang Prabang nie jest znana. Znalezione podczas wykopalisk archeologicznych w leżącej blisko miasta jaskini Tham Hua Pu kamienne narzędzia wskazują, że w rejonie tym ludzie mieszkali już 8000 lat p.n.e. Z kolei odnalezione przez archeologów różnorodne ozdobne koraliki dowodzą istnienia wymiany handlowej miejscowej ludności z Indiami już ok. 500 r. pne. Wzrost znaczenia miasta wiąże się z osobą księcia, a później króla Fa Nguma – założyciela królestwa Lan Xang Hom Khao (Królestwo Miliona Słoni i Białego Parasola) w 1353 r. Stolicą królestwa uczynił on Muang Seua. Rozplanowanie stolicy odbiegało od wzorców znanych z Europy: był to przede wszystkim obronny królewski kompleks administracyjno-religijny z położonymi wokół niego wsiami (laot. //) zaspokajającymi jego potrzeby i nie tworzącymi z nim wspólnej jednostki administracyjnej. Rozwojowi miasta sprzyjało jego położenie na trasie handlu jedwabiem. W 1359 r. Fa Ngum sprowadził do królestwa podarowany przez władcę Imperium Khmerów posąg Buddy, którego laotańskie określenie stało się później nazwą miasta. Sprowadzenie posągu było elementem wprowadzania przez króla buddyzmu therawady jako religii królestwa.
W 1563 r. król Setthathirat przeniósł stolicę Lan Xang do Wientianu, którego położenie było korzystniejsze wobec zagrożenia birmańskimi najazdami. Nieco wcześniej zmieniono nazwę miasta na Luang Prabang dla uczczenia znajdującego się w nim świętego wizerunku Buddy. Pomimo przeniesienia ośrodka administracyjnego kraju do Wientianu, Luang Prabang pozostało głównym centrum religijnym Laosu.
W latach 1753 i 1771 miasto padło ofiarą birmańskich najazdów. W roku 1705 wywieziono posąg do Wientianu, a w 1779, po zajęciu Laosu przez wojska syjamskiego króla Taksina, święty posąg Buddy zabrany został wraz z drugim świętym wizerunkiem – Szmaragdowym Buddą (Phra Kaeo) do Bangkoku (zwrócony został ostatecznie w 1867 r. przez króla Mongkuta). W 1774 r., podczas obchodów Nowego Roku, większość miasta strawił pożar. Kolejny najazd miał miejsce w 1791 r., tym razem ze strony Wientianu, który w międzyczasie, po rozpadzie Laosu na trzy królestwa, stał się stolicą osobnego państwa.
Od połowy XIX w. Lan Xang wraz ze swą stolicą w Luang Prabang stało się wasalem Syjamu. Przez pewien czas jego władcy byli nawet zmuszeni płacić podwójną daninę – Syjamowi i Annamowi. Od drugiej połowy XIX w. coraz większe zainteresowanie tym rejonem Azji wykazywali Francuzi. Podczas misji rekonesansowej w pobliżu Luang Prabang (w roku 1861) umarł na malarię francuski badacz Indochin, odkrywca Angkor Wat – . Od 1885 r. Francja utrzymywała w Luang Prabang swojego wicekonsula, którym został , i wreszcie w 1893 r. całe królestwo zostało inkorporowane do francuskiego Laosu. Wcześniej, bo w 1887 r., miasto zostało jeszcze zdobyte i splądrowane przez sojusznicze wojska Białych Tajów pod wodzą Deo Van Tri oraz bandytów z Junnanu (tzw. Czarne Flagi) – doszło wówczas do zniszczenia Pałacu Królewskiego oraz świątyni Wat Visunarat(Stuart-Fox 2008: 364): Jej budowa rozpoczęła się w 1512 roku i trwała 3,5 roku. W efekcie powstała najwspanialsza świątynia królestwa. Miała 5 naw, a dach dźwigało 12 potężnych kolumn. Po zniszczeniu została odbudowana w 1898 r. przez Francuzów na podstawie wcześniejszych szkiców. Budynek wybudowano jednak nie z drewna, które było pierwotnym budulcem, ale z cegły pokrytej sztukaterią. Od 1942 pełni ona rolę muzeum.
Pomimo faktycznego włączenia do francuskich Indochin, dawne królestwo było traktowane w sposób szczególny. W odróżnieniu od pozostałego terytorium dzisiejszego Laosu nie było formalnie kolonią, ale protektoratem. Wszystkie wyższe stanowiska w administracji, która zachowała po części tradycyjny charakter, zajmowała laotańska szlachta. Francuzi finansowali też odbudowę zrujnowanego Luang Prabang, a w latach 1904–1909 francuscy inżynierowie zaprojektowali i zbudowali Pałac Królewski wraz utrzymanymi w stylu europejskim ogrodami nad brzegiem Mekongu. Wsparcie dla dziedzictwa kultury buddyjskiej miało w zamierzeniu władz francuskich służyć wzmocnieniu monarchii. Francuzi wytyczyli nową siatkę ulic królewskiej stolicy, wznieśli w niej budynki administracyjne i handlowe – z tego okresu zachowały się liczne zabytki francuskiej architektury kolonialnej. W 1936 droga połączyła Luang Prabang z Wietnamem, a w 1944 z Wientianem. W okresie tym miasto stanowiło główny ośrodek handlowy i administracyjny północnego Laosu. Jednak nawet wtedy odległe położenie Luang Prabang utrzymywało je na uboczu głównego nurtu życia politycznego, co sprzyjało zachowaniu jego tradycyjnego charakteru.
Chociaż związek między przeprowadzoną przez Francuzów odbudową a pierwotnym planem miasta sporządzonym przez Fa Nguma jest bardzo wątły, aż do utraty przez Luang Prabang rangi stolicy w grudniu 1975 utrzymywała się ciągłość rytuałów religijnych i dworskich oraz trwała pamięć o jego znaczeniu. 600-letnią tradycję Królestwa Lan Xang zniszczyli dopiero komuniści zsyłając do obozu pracy króla z rodziną (wszyscy wkrótce zmarli) i zakazując wielu ceremonii religijnych.
Zabytki thumb|Dok So Fa W szczytowym okresie świetności miasta, w Luang Prabang znajdowało się 66 świątyń buddyjskich. Dziejowe zawieruchy przetrwały tylko 32 z nich. Były one wielokrotnie przebudowywane i odbudowywane, zatraciły więc swoją pierwotną formę. Wokół każdej świątyni budowano dodatkowe budynki, tworząc w ten sposób kompleks świątynny. W jego skład wchodzą: sim – właściwa świątynia; that – stupa zawierająca relikwie; sala – pozbawione ścian pomieszczenie służące za miejsce zebrań, posiłków i niektórych ceremonii; ho la khang – dzwonnica; ho kong – wieża z bębnem; ho tai – biblioteka; kouti – sypialnia mnichów. Większość z tych obiektów znajduje się w części miasta pomiędzy wzgórzem Phu Si a brzegiem Mekongu. Cechą charakterystyczną laotańskich świątyń jest ozdobne zwieńczenie środkowej części górnej krawędzi dachu – dok so fa. Wśród świątyń Luang Prabang wyróżnia się cztery style: I – najstarszy styl; obwód podstawy jest mniejszy od obwodu dachu. Przykład: Wat Wisoun. II – wielopiętrowe, nisko opuszczone dachy symbolizujące buddyjską kosmologię. Przykład: Wat Xieng Thong. III – nisko opuszczone dachy. Przykład: Wat Long Khoun. IV – wąskie, wysokie ściany, krótsze okapy. Przykład: Wat Pahuak.
Cechy stylu budowy świątyń charakterystycznego dla Luang Prabang to: Piętrowe, bardzo nisko opuszczone dachy Przedsionki z kolumnami ozdobione bogatymi ornamentami (w tym sztukateriami i freskami na suchym tynku)
Posąg Buddy Phrabang (laot. //)
Jest to najbardziej czczony w Laosie wizerunek Buddy. Mierzący 83 cm pozłacany posąg ze stopu brązu, srebra i złota przedstawia stojącego Buddę z obydwiema rękami w pozycji abhajamudra wyrażającej wolność od lęku. Według legendy posąg miał być odlany na Cejlonie. Wiadomo, że został sprowadzony przez króla Fa Nguma z Kambodży do królestwa Lan Xang w 1359 r., a w Luang Prabang znalazł się ok. roku 1502 za panowania króla Wisunarata. Święty wizerunek umieszczono początkowo w świątyni Wat Manorom, a następnie w budowanej specjalnie dla niego od 1512 r. świątyni Wat Wisunarat. Uważano, że pełni on rolę palladium – chroni królestwo przed wrogami. W roku 1705 wywieziono posąg do Wientianu, a w 1779, po zajęciu Laosu przez wojska syjamskiego króla Taksina, święty posąg Buddy zabrany został wraz z drugim świętym wizerunkiem – Szmaragdowym Buddą (Phra Kaeo) do Bangkoku. Jednak po 3 latach król Rama I odesłał posąg do Wientianu uważając, że przebywanie dwóch świętych wizerunków w jednym mieście może mu przynieść nieszczęście. W 1827 r. święty wizerunek ponownie trafił z Wientianu do Syjamu, ale w 1867 r. król Mongkut zwrócił posąg Luang Prabang. Po zniszczeniu świątyni Wat Wisunarat w 1887 r. posąg Buddy Phrabang przeniesiono do Wat Mai, a od 1947 r. znajdował się on w Pałacu Królewskim. Po przejęciu władzy w przez komunistów w 1975 r. Pałac Królewski zamieniono w muzeum, a posąg pełnił w nim funkcję eksponatu. Jedynie raz w roku, 3. dnia laotańskiego Nowego Roku, święty wizerunek przenoszony był w procesji do Wat Mai, gdzie go uroczyście obmywano i wystawiano na widok publiczny. W grudniu 2013 r. przeniesiono posąg w uroczystej procesji z udziałem najwyższych władz partyjno-rządowych do nowo wybudowanej świątyni Wat Ho Phra Bang.
Wat Mai Suwannaphumaham (laot. ) thumb|Wat Mai. Piętrowy, nisko opuszczony dach; przedsionek z kolumnadą.
Świątynia ważna zarówno ze względu na funkcje religijne, jak i walory estetyczne. Jej budowa w tradycyjnym stylu charakterystycznym dla Luang Prabang rozpoczęła się w 1796 r., a w ciągu XIX w. świątynia była rozbudowywana i przebudowywana – m.in. w latach 20. dobudowano charakterystyczne przedsionki z kolumnadami z przodu i z tyłu świątyni. Najbardziej charakterystycznym elementem Wat Mai jest pięciopiętrowy dach. Wyróżnia ją także złocony relief na ścianie frontowej przedstawiający sceny z Ramajany i dżatak. W pomalowanym na czerwono wnętrzu znalazły się liczne złocone posągi Buddy.
Wat Mai pełniła przez wiele lat rolę świątyni rodziny królewskiej, a także była siedzibą Pra Sangkharata – najwyższego rangą duchownego buddyjskiego w Laosie. Po zniszczeniu większości miasta w 1887 r. w Wat Mai znalazł schronienie posąg Buddy Phrabang. Zbiory wybudowanej obok świątyni biblioteki posłużyły francuskiemu wicekonsulowi Auguste Paviemu jako źródło do pisanego przez niego pierwszego obszerniejszego opracowania historii Laosu, jakie powstało w języku europejskim.
Wat Xieng Thong (laot. //) thumb|left|Wat Xieng Thong od strony tylnej – widoczny wizerunek drzewa.