Warmia (, , , warm. Warńija, prus. *, ) – kraina historyczna w północno-wschodniej Polsce, stanowiąca część regionu historycznego Prusy. Autonomiczne państwo kościelne istniejące w latach 1243–1772, które w latach 1466–1772 należało do Polski jako księstwo warmińskie.
Aby odróżnić od Warmii plemiennej, terytorium pruskiego plemienia Warmów, określana bywa również jako Warmia biskupia. mały|Warmia i inne krainy historyczne Polski na tle współczesnych granic administracyjnych mały|Mapa historyczna Warmii
Nazwa
thumb|Lista ziem pruskich w duńskim kodeksie Liber Census Daniae z najstarszą wzmianką o Warmii.|lewo Nazwa Warmia początkowo dotyczyła tylko krainy położonej u wybrzeża Zalewu Wiślanego, zamieszkałej przez pruski lud Warmów (tzw. Warmia plemienna), gdzie umiejscowiono siedzibę biskupstwa warmińskiego. Od niej swą nazwę przejęło państwo biskupie (tzw. Warmia historyczna lub biskupia).
Polska nazwa Warmii jest identyczna z nazwą łacińską. Niemiecka nazwa krainy to Ermland. W gwarze warmińskiej na Warmię mówiono Warńija, a w mazurskiej Warmzia.
Pierwsze wzmianki o Warmii, jeszcze sprzed podboju krzyżackiego, pochodzą ze źródeł duńskich. Z około 1210–1231 pochodzi najstarszy zapis w formie Ermelandia zawarty w Liber Census Daniae, zbiorze dokumentów podatkowych króla Danii Waldemara II Zwycięskiego, który w 1210 roku podporządkował czasowo wybrzeża pruskieRafał Simiński Ziemie pruskie w świetle źródeł duńskich do przełomu XIII-XIV wieku, Pruthenia, tom IV, Olsztyn 2009..
Pod nazwą Warmia kraina występuje powszechnie w dokumentach łacińskich – kościelnych, polskich i krzyżackich – od roku 1242.
Pochodzenie nazwy Warmii nie jest pewne, jednak zwykle wywodzi się ją od pruskiego słowa wormyan oznaczającego kolor czerwony i spokrewnionego ze słowem „czerw, robak”. Wiąże się to najprawdopodobniej z pozyskiwaniem na pobrzeżach Zalewu Wiślanego larw czerwca polskiego (Porphyrophora polonica), które były używane jako czerwony barwnik w procesie barwienia tkanin. Nazwa Warmii znaczy więc najprawdopodobniej „czerwona kraina” lub „kraina czerwców”Stanisław Achremczyk Historia Warmii i Mazur. Pradzieje – 1772, Olsztyn 2010, tom I, s. 41..
W innych koncepcjach o etymologii nazwy wskazuje się na możliwe pochodzenie skandynawskie, związek ze słowem „robak, wąż”, z dawną nazwą Ornety, albo z nazwą krainy Wermelandia w Szwecji.
Terytorium
Granice thumb|Jan Fryderyk Endersch, Mapa Świętej Warmii z 1755 roku. Terytorium Warmii kształtem przypomina trójkąt o nieregularnych bokach ze ściętym wierzchołkiem wcinającym się w ląd od Zalewu Wiślanego przez dorzecze Pasłęki i Łyny.
Od zachodu krótkim odcinkiem graniczy z ziemią malborską (granicę wyznaczają Święty Kamień i rzeczka Narusa), a następnie z Prusami Górnymi (granicą na całej długości jest rzeka Pasłęka)Robert Klimek Brody na Warmii w średniowiecznych dokumentach i na nowożytnych mapach rękopiśmiennych, Komunikaty Mazursko-Warmińskie nr 1 (316) 2022, s. 126.. Na południu i wschodzie sąsiaduje z Mazurami. Od północy natomiast graniczy z Prusami Dolnymi (Barcją i Natangią).
Współcześnie Warmia wchodzi w całości w skład województwa warmińsko-mazurskiego. Powierzchnia krainy wynosi około 4250 km²Obszar „około 4250 km²” podaje Marian Biskup (Polska a zakon krzyżacki, Wyd. Pojezierze, Olsztyn 1983, s. 570; Wojna pruska, Oświęcim 2014, s. 29). Hugo Bonk podał jednak wartość 4231 km² (Historia Olsztyna 1353–1772, Olsztyn 1930, wyd pol. Pruthenia, Olsztyn 2016, s. 31). Natomiast Władysław Konopczyński mówi o 77 milach kwadratowych, czyli 4215,75 km² (Dzieje Polski nowożytnej, Wyd. Pax, Warszawa 1986, tom I str. 281 oraz przypis 5 na str. 349)., co stanowi 17,6% obszaru obecnego województwa.
Miasta mały|Herby miast warmińskich, ryc. Eugen Brachvogel, 1916 r.Eugen Brachvogel, „Die Wappen der ermländischen Städte” w: Zeitschrift für die Geschichte und Altertumskunde Ermlands, tom 19, rok 1916, strony 757–783 + tabela Na Warmii leży 12 miast, wszystkie zostały założone w okresie kolonizacji Warmii i posiadają prawa miejskie od średniowiecza. Najstarszym miastem warmińskim jest Braniewo, które lokowane było jeszcze w XIII wieku, zaś pozostałe miasta powstały w XIV wieku. Braniewo i Frombork lokowano na prawie lubeckim, a wszystkie pozostałe na chełmińskim.
10 pierwszych założonych miast warmińskich było jednocześnie siedzibami komornictw (powiatów), zaś dwa ostatnie (Bisztynek i Biskupiec) powstały tylko jako prywatne miasta biskupów. Miasto Braniewo posiadało w obrębie Warmii autonomię, jako port morski i miasto hanzeatyckie. Obecnie największym miastem historycznej Warmii jest Olsztyn – stolica województwa warmińsko-mazurskiego, co nie oznacza jednak stolicy Warmii.
Lp.MiastoPopulacjaPowierzchniaNazwahistorycznaNazwaniemieckaPrawamiejskieOdnowienieprawZałożyciel1.22px Braniewo 16 90712,41 km²BrunsbergaBraunsberg 1254 1284biskup warmiński Anzelm z Miśni2.22px Lidzbark Warmiński 15 87714,4 km²Heilsberg 1308biskup warmiński Eberhard z Nysy3.22px Frombork 24157,59 km²Frauenburg 1310biskup warmiński Eberhard z Nysy4.22px Pieniężno 28023,81 km²MelzakMehlsack 1312 1326warmińska kapituła katedralna5.22px Orneta 89249,63 km²Wormditt 1313 1359biskup warmiński Eberhard z Nysy6.22px Dobre Miasto 10 2394,86 km²Guttstadt 1329biskup warmiński Henryk Wogenap7.22px Reszel 46153,82 km²Rößel 1337warmińska kapituła katedralna8.22px Jeziorany 32583,41 km²ZyborkSeeburg 1338biskup warmiński Herman z Pragi9.22px Olsztyn 170 62288,33 km²Allenstein 1353warmińska kapituła katedralna10.22px Barczewo 74724,58 km²WartemborkWartenburg 1364biskup warmiński Jan Stryprock11.22px Bisztynek 24172,16 km²Bischofstein 1385biskup warmiński Henryk Sorbom12.22px Biskupiec 10 5395 km²Bischofsburg 1395biskup warmiński Henryk Sorbom
Stolica i rezydencje thumb|Frombork (jako Varmia) na mapie Polski z 1570 r. Ponieważ Warmia jest krainą historyczną, więc o jej stolicy można mówić jedynie w kontekście historycznym. Warmia stanowiła dominium biskupstwa warmińskiego i jej formalną stolicą była stolica diecezji – siedziba katedry i kapituły – czyli Frombork.
Pierwotnie w 1243 roku na siedzibę biskupstwa warmińskiego i na swoją rezydencję pierwszy biskup warmiński Anzelm z Miśni wybrał Braniewo. Tam też początkowo zlokalizowano katedrę i kapitułę katedralną. Jednak miasto i kościół zostały zniszczone w wyniku powstania Prusów. Już w 1278 roku drugi biskup Henryk Fleming przeniósł stolicę diecezji – katedrę i kapitułę – do FromborkaHistoria miasta, frombork.pl..
Od średniowiecza Frombork nazywano również Civitas Warmiensis („miasto warmińskie”), a na niektórych mapach nowożytnych skrótowo określano go po prostu jako Varmia (od XVI wieku)Niezwykle stara mapa Polski z 1570 roku, eloblog.pl.. Do samego końca istnienia dominium warmińskiego, we Fromborku znajdowały się siedziba kapituły warmińskiej i kościelna siedziba biskupów (tron biskupi)Frombork, Szlak Kopernikowski..
Do dziś właśnie we Fromborku znajduje się katedra warmińska (w Olsztynie znajduje się jedynie konkatedra)Jan Tarnawa Frombork – duchowa stolica Warmii, Polonia Christiana, 2014-05-05..
Niezależnie od stolicy Warmii wyglądała sprawa faktycznej rezydencji biskupów. Zgodnie z prawem kościelnym, biskup warmiński wybierany był przez kapitułę fromborską, po czym w kościele katedralnym we Fromborku następował jego ingres, czyli formalne objęcie władzy nad diecezją. Formalnie Frombork był siedzibą „kościoła warmińskiego” i jego „pasterza”. Faktycznie, w związku z podziałem Warmii na ziemie biskupie i kapitulne (Frombork i okolice w 1320 roku przypadły kapitule), biskup warmiński rezydował w swoich dobrach.
Początkowo biskupi mieszkali w Braniewie, w 1340 roku przenieśli się na krótko do Ornety, a w 1350 roku do Lidzbarka Warmińskiego, gdzie odtąd była ich główna rezydencja. Oprócz zamku w Lidzbarku, biskupi warmińscy mieli kilka pomniejszych rezydencji w swoich dobrach, między innymi pałac w Smolajnach i dwór w Sątopach.
W czasach nowożytnych, gdy w Księstwie Warmińskim władza biskupów coraz bardziej nabierała charakteru władzy absolutnej, Lidzbark Warmiński de facto spełniał rolę stolicy Księstwa, podobnie jak rezydencje innych władców absolutystycznych. Niemniej formalnie stolicą Warmii pozostawał Frombork.
Geografia mały|Mapa fizyczna Warmii.
Regiony geograficzne Według regionalizacji fizycznogeograficznej Polski Warmia rozciąga się na obszarze części trzech makroregionów: Pobrzeża Gdańskiego, w tym mezoregiony: Wybrzeże Staropruskie, Wysoczyzna Elbląska, Równina Warmińska, Niziny Staropruskiej, w tym mezoregiony: Wzniesienia Górowskie, Równina Ornecka, Nizina Sępopolska, Pojezierza Mazurskiego, w tym mezoregiony: Wysoczyzna Jeziorańsko-Bisztynecka, Pojezierze Olsztyńskie, Pojezierze Mrągowskie.
Rzeki Niemal wszystkie miasta warmińskie, poza Bisztynkiem, położone są nad rzekami. Najważniejsze rzeki przepływające przez Warmię to Łyna i jej dopływy (Wadąg-Pisa Warmińska, Symsarna) oraz Pasłęka i jej dopływy (Wałsza, Drwęca Warmińska). Wszystkie rzeki Warmii uchodzą do Zalewu Wiślanego, bądź bezpośrednio, bądź przez inne rzeki:
Rzeka Dopływ rzeki Miasta nad rzeką Łyna Pregoła Olsztyn, Dobre Miasto, Lidzbark Warmiński Pasłęka Bezpośrednio do Zalewu Wiślanego Braniewo Wałsza Pasłęka Pieniężno Drwęca Warmińska Pasłęka Orneta Pisa Warmińska Wadąg (dopływ Łyny) Barczewo Dymer Pisa Warmińska Biskupiec Symsarna Łyna Jeziorany, Lidzbark Warmiński Sajna Guber (dopływ Łyny) Reszel Bauda Bezpośrednio do Zalewu Wiślanego Frombork
Jeziora Na terenie historycznej Warmii leży ponad 100 jezior o powierzchni ponad 1 ha, z czego większość znajduje się na Pojezierzu Olsztyńskim. Do największych z nich należą: JezioroPowierzchniaMezoregionJezioro Łańskie1070 haRównina OlsztynkaDadaj1002 haPojezierze MrągowskieJezioro Pluszne Wielkie903 haRównina OlsztynkaJezioro Wulpińskie706 haPojezierze OlsztyńskieJezioro Luterskie691 haWysoczyzna Jeziorańsko-BisztyneckaWadąg494 haPojezierze OlsztyńskieBlanki440 haWysoczyzna Jeziorańsko-BisztyneckaUkiel412 haPojezierze OlsztyńskieLimajno235 haPojezierze OlsztyńskieJezioro Legińskie225 haPojezierze MrągowskiePisz208 haPojezierze OlsztyńskieSunia111 haPojezierze Olsztyńskie
Historia
Pradzieje i podbój (do 1243) mały|Ludy bałtyjskie ok. 1200 roku.
mały|Prusowie w XIII wieku według Henryka Łowmiańskiego. Warmia plemienna zajmowała wtedy większy obszar Zalewu Wiślanego niż późniejsze Księstwo warmińskie. thumb|Prusy plemienne według Maxa Toeppena (1858) z zaznaczoną lokalizacją włości pruskich. Pierwotnie Warmia stanowiła gęsto zasiedlone terytorium pruskiego plemienia Warmów wzdłuż wybrzeża Zalewu Wiślanego obejmujące północną część Wysoczyzny Elbląskiej (ziemia Lanzania), Równinę Warmińską (dorzecza dolnej Baudy i Pasłęki, późniejsze Frombork i Braniewo) oraz Wybrzeże Staropruskie aż do rzeki Świeżej (ziemie Wuntenowe i Medenowe, późniejsze Bałga i Pokarmin). W głąb lądu terytorium Warmów obejmowało zespół osad nad rzeką Wałszą (ziemie Wewa i Plut, późniejsze Pieniężno i Pluty) i sięgało aż po ŁynęHenryk Łowmiański Studja nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego, t. II, Wilno 1932. Według niektórych źrodeł grodem Warmów była również Orneta (pierwotna nazwa Wormditt) położona nad rzeką Drwęcą Warmińską, choć nie jest to pewneNiektóre źródła zaliczają ziemie nad Drwęcą Warmińską już do Pogezanii (np. Codex diplomaticus Warmiensis, Bd. 1, nr 42)..
W skład późniejszej biskupiej Warmii weszły też należące do Pogezanii ziemie Glottowia (późniejsze Dobre Miasto), Wurmedyten (późniejsza Orneta) oraz Gudikus (teren na zachód od Olsztyna z ośrodkiem we wsi Godki), ziemie należące do Barcji (późniejsze Lidzbark Warmiński, Jeziorany i Reszel) oraz ziemie należące do Galindii: Gunlauken (okolice Barczewa) i Bertingen (okolice Olsztyna).