mały|Główny punkt kontrolny na wjeździe do rosyjskiego miasta zamkniętego Siewiersk mały|Punkt kontrolny na wjeździe do rosyjskiego miasta zamkniętego Żeleznogorsk Miasto zamknięte ( – ; ZATO – zakrytyje administratiwno-tierritorialnyje obrazowanija; pol. zamknięta struktura administracyjno-terytorialna) – określenie miasta lub osiedla o ograniczeniach w przemieszczaniu się i zamieszkaniu, szczególnie w Związku Radzieckim i obecnie Federacji Rosyjskiej. Obecnie istnieją przede wszystkim dwa rodzaje miast zamkniętych: z uwagi na znaczenie militarne i technologii nuklearnych.
Miasta zamknięte miały zakonspirowane nazwy, nawiązujące do nazw rejonów, w których były usytuowane; zazwyczaj nazwy te składały się z nazwy najbliższego dużego miasta i liczby, np. Tomsk-7, Krasnojarsk-45 itd. Miasta te były wówczas tajne i nie pojawiały się na żadnych oficjalnych mapach aż do roku 1992, kiedy ówczesny prezydent Rosji Borys Jelcyn zarządził, że miasta te mogą zostać odtajnione i mogą powrócić do swoich historycznych nazw (np. Tomsk-7 zmieniono na Siewiersk). Nadal jednak występują restrykcje w odwiedzaniu tychże miast.
Oprócz restrykcji dotyczących przemieszczania się, zakonspirowane były tutaj też numery i nazwy ulic, szkół itd. Oprócz problemów związanych z ich opuszczaniem były też pewne zalety: zarobki wyższe niż na zewnątrz, niska przestępczość, bardzo dobra opieka społeczna, w sklepach dostępne towary deficytowe gdzie indziej niedostępne.
Oprócz istniejących ZATO były też miasta zamknięte z uwagi na ich znaczenie strategiczne, np. Królewiec, Sewastopol, Władywostok (bazy wojskowe), Gorki (ośrodek przemysłu zbrojeniowego) i Perm (otwarte w 1987).
ZSRR i Rosja mały|Tablica przy drodze do Oziorska – zakaz wstępu dla cudzoziemców bez specjalnej przepustki. mały|Tablica informująca o zakazie wstępu do Mieżgorje (nie dotyczy mieszkańców). mały|Przepustka do Żeleznogorska.
Regulacje prawne Po rozpadzie ZSRR uporządkowano sytuację prawną miast zamkniętych przez regulacje, obowiązujące na terenie całego kraju. Pierwsza ustawa rządu Federacji Rosyjskiej o zamkniętych jednostkach administracyjno-terytorialnych pochodzi z dnia 14 lipca 1992 roku (ros. Закон РФ „О закрытом административно-территориальном образовании” N 3297-1). Została znowelizowana ustawą z dnia 29 czerwca 2018 roku, aktualnie obowiązującą (ros. Закон Российской Федерации o закрытом административно-территориальном образовании с изменениями на 29 июня 2018 года).
Ustawa z 2018 roku definiuje zamkniętą jednostkę administracyjno-terytorialną jako podmiot posiadający władze samorządowe, utworzony w celu zapewnienia bezpieczeństwa zlokalizowanych na jej terenie organizacji i podmiotów, objęty restrykcjami z uwagi na ochronę tajemnic państwowych, która podlega jurysdykcji organów państwowych. Władze samorządowe (w odróżnieniu od władz innych jednostek administracyjnych) mają zmniejszone kompetencje decyzyjne.
W myśl ustawy rząd Federacji Rosyjskiej ustala granice zamkniętych jednostek, wydaje pozwolenia na budowę, ustala procedury restrykcji obowiązujących na danym terenie. Należą do nich:
Ograniczenie wjazdu obywateli na teren zamkniętej jednostki, wyznaczenie punktów kontroli przepustek i zasad ich wydawania, Ograniczenie (lub całkowity zakaz) lotów nad jej terenem (dotyczy wyłącznie samolotów cywilnych), Ograniczenie możliwości zameldowania i stałego pobytu obywateli, których praca nie jest bezpośrednio związana z jednostką, Ograniczenie prawa do prowadzenia działalności gospodarczej, Ograniczenie użytkowania zasobów naturalnych, Zakaz tworzenia i działania organizacji, których założycielami są cudzoziemcy oraz zagranicznych organizacji pozarządowych non-profit, Ograniczenie lub całkowity zakaz prowadzenia inwestycji przez podmioty zagraniczne (wyjątki regulowane są osobnymi zarządzeniami).
Rząd Federacji Rosyjskiej udziela wsparcia finansowego w formie celowych dotacji dla zamkniętych jednostek, które przeznaczane są na: wynagrodzenia pracowników, zapewnienie zaplecza socjalnego dla mieszkańców i ich rodzin, opieki zdrowotnej oraz ich ubezpieczenia.
Lista miast zamkniętych ustalana jest corocznie i zatwierdzana przez rząd rosyjski. Uchwały z ich wykazem są podawane do wiadomości publicznej. Informacjami jawnymi są również: dane osobowe władz miast zamkniętych, dane teleadresowe do lokalnych samorządów, ogólne informacje o historii i przeznaczeniu miast oraz liczba mieszkańców (na bazie spisów powszechnych). Do informacji niejawnych należą: szczegółowe dane budżetowe, wykaz działek i gruntów, szczegóły dotyczące pracy organizacji lub jednostek wojskowych na terenach zamkniętych miast oraz technologia używana w zakładach. W niektórych jednostkach obowiązuje zakaz robienia zdjęć i nagrywania filmów. Mapy większości miast zamkniętych są publicznie dostępne, ale kluczowe dla bezpieczeństwa państwa obiekty mogą nie być na nich zaznaczone. Do większości miast zamkniętych nie wolno wjeżdżać obywatelom innych krajów, przebywających na terenie Federacji Rosyjskiej na podstawie wizy turystycznej. W niektórych przypadkach zakaz nie dotyczy obywateli Białorusi.
Historia ZATO w ZSRR i Rosji mały|Pomnik Lenina w Znamieńsku, wzniesiony w latach pięćdziesiątych. Pierwsze miasta zamknięte w Związku Radzieckim zaczęły powstawać po zakończeniu II wojny światowej. W latach 1946–1953 tworzono je głównie na potrzeby projektów związanych z atomistyką. Z czasem przedmiotem ich działań stały się badania i produkcja na potrzeby programu kosmicznego. 17 marca 1954 roku Rada Ministrów ZSRR podpisała pierwszy akt prawny, regulujący status ZATO.
Informacje o ich lokalizacji były niejawne. Zamiast typowych nazw używano kryptonimów wojskowych. Obywatele, którzy osiągnęli wiek pełnoletni byli zobowiązani do podpisania oświadczenia o zachowaniu poufności w sprawie swojego miejsca zamieszkania. Korespondencja do mieszkańców była wysyłana na numer skrytki pocztowej, bez danych adresowych. Pracownicy miast zamkniętych otrzymywali dodatki do wynagrodzenia w wysokości 20% pensji, zarabiali więcej niż średnia krajowa i mieli możliwość zakupu niedostępnych w innych częściach kraju produktów. W czasach ZSRR większość ZATO znajdowała się w obwodzie moskiewskim, na Uralu oraz w dzisiejszym Kraju Krasnojarskim. Wiele z nich lokalizowano na terenach leśnych, słabo zaludnionych lub w pobliżu naturalnych źródeł niezbędnych surowców.
O istnieniu ZATO władze Rosji poinformowały w 1991 roku. Rok później prezydent Borys Jelcyn podjął decyzję o odtajnieniu lokalizacji miast zamkniętych. Wówczas zaczęto używać standardowych nazw, zamiast kryptonimów. W 1992 roku na terenie Rosji znajdowało się 47 ZATO, z czego 37 pod jurysdykcją Ministerstwa Obrony, a pozostałe były związane z atomistyką.
Po zakończeniu zimnej wojny spadło zapotrzebowanie na projekty realizowane w wielu ZATO. Zamykano fabryki i zakłady. Przed 1992 rokiem w miastach zamkniętych praktycznie nie występowało bezrobocie, w 1995 roku bezrobotni stanowili 20% mieszkańców. W latach dziewięćdziesiątych 28% specjalistów z ZATO (większość mieszkańców miała wyższe wykształcenie) rozważało wyjazd za granicę. Problem został rozwiązany w kolejnych latach poprzez przekształcenie zakładów lub zlikwidowanie statusu ZATO.
Liczba ZATO ulega zmniejszeniu, jednak od 30 października 2001, pomimo nieposiadania takiego statusu, zostały dla obcokrajowców (z wyjątkiem obywateli Białorusi) zamknięte miasta: Norylsk, Dudinka, Igarka, Tałnach i Kajerkan. Część ZATO jest otwarta na inwestycje zagraniczne przy ruchu obcokrajowców tylko za pozwoleniem – dotyczy to sfery atomistyki i miast zrzeszonych w ramach amerykańsko-rosyjskiej inicjatywy NCI (Nuclear Cities Initiative).
Specjalny status miast zamkniętych mają tzw. naukogrady (Наукоград), podlegające prezydentowi Federacji Rosyjskiej.
Wykaz ZATO mały|Siedziba zakładu atomowego Majak w Oziorsku. mały|Muzeum broni w Sarowie. mały|Hala kontroli reaktora EI-2 w Siewiersku. mały|Podziemne centrum energetyczne Kombinatu Górniczo-Chemicznego w Żeleznogorsku. 2002 rok. mały|Okręty Floty Północnej w bazie wojskowej w Siewieromorsku. mały|Baza w Siewieromorsku. mały|Góra Jamantau przy mieście zamkniętym Mieżgorje. Na podstawie dekretu rządu Federacji Rosyjskiej z dnia 29 sierpnia 2019 roku na terenie Rosji znajduje się 38 miast, ośrodków lub osiedli typu miejskiego o statusie ZATO.
Rosyjskie miasta zamknięte można podzielić z uwagi na przeznaczenie oraz podmiot sprawujący władzę nad ZATO. Niezależnie od bezpośredniej podległości ostateczny nadzór leży w gestii Ministerstwa Obrony.
ZATO Rosatomu (Federalnej Agencji Energii Atomowej): Lesnoj (ros. Лесной) obwód swierdłowski – w mieście znajduje się zakład badania izotopów. Nowouralsk (ros. Новоуральск) obwód swierdłowski – dawniej Swierdłowsk-44. W mieście znajdują się Uralskie Zakłady Elektrochemiczne (dawniej Kombinat 813). Oziorsk (ros. Озёрск) obwód czelabiński – dawniej Czelabińsk-40 lub Czelabińsk-65. Siedziba administracji zakładu atomowego Majak. Z Oziorska wiedzie jedyna droga dojazdowa do Majaku. Tu mieszkają pracownicy zakładu. Miasto ucierpiało w wyniku katastrofy kysztymskiej. Sarow (ros. Саров) obwód niżnonowogrodzki – dawniej Arzamas-16 i Kriemlow. Miasto zamknięte od 1946 roku. W czasach ZSRR pracowano tu nad bronią nuklearną. W mieście znajduje się muzeum broni. Siewiersk (ros. Северск) obwód tomski – dawniej Tomsk-7. Od 1949 roku działały tu zakłady badania uranu i plutonu (Kombinat 816). Od 1997 roku do terenu miasta zamkniętego włączono 3 pobliskie osiedla i dwie wsie. Na terenie ZATO znajduje się reaktor EI-2. W 1993 roku doszło do wybuchu reaktora. Snieżynsk (ros. Снежинск) obwód czelabiński – dawniej Czelabińsk-70. Siedziba Instytutu Fizyki. Triochgornyj (ros. Трёхгорный) obwód czelabiński – dawniej Zlatoust-36. Siedziba fabryki Rosatomu. Zariecznyj (ros. Заречный) obwód penzeński – dawniej Pienza-19. Znajduje się tu zakład produkcyjny „Start” imienia Michaiła Procenki zajmujący się montażem broni jądrowej i zaawansowanej elektroniki. Zielenogorsk (ros. Зеленогорск) Kraj Krasnojarski – dawniej Krasnojarsk-45. W mieście znajdują się zakłady uranowe. Żeleznogorsk wraz z włączonymi do jego terenu osiedlami i wsią (ros. Железногорск) Kraj Krasnojarski – dawniej Krasnojarsk-26. W czasach ZSRR znajdował się tu zakład obróbki plutonu, obecnie zakład produkcji satelitów komunikacyjnych i urządzeń łączności. W Kombinacie Górniczo-Chemicznym, ulokowanym pod ziemią, znajduje się reaktor ADE-2, obecnie nieczynny. ZATO Roskosmosu:
Ciołkowski (ros. Циолковский) obwód amurski – dawniej Uglegorsk. ZATO od 1992 roku, położone w sąsiedztwie kosmodromu Swobodny. Sołniecznyj (ros. Солнечный) obwód twerski – centrum badań i optymalizacji rakiet nośnych. Zwiozdnyj gorodok (ros. Звёздный городок) obwód moskiewski – centrum szkolenia kosmonautów.
ZATO Ministerstwa Obrony Federacji Rosyjskiej i Wojsk Rakietowych Przeznaczenia Strategicznego:
Gornyj (ros. Горный) Kraj Zabajkalski – sztab 4 Dywizji Rakietowej. Komarowskij (ros. Комаровский) obwód orenburski – teren 13 Dywizji Rakietowej, wchodzącej w skład 13 Armii Rakietowej, zlokalizowany blisko kosmodromu Dombarowskij. Mołodiożnyj (ros. Молодёжный) obwód moskiewski – centrum łączności satelitarnej. Oziornyj (ros. Озёрный) obwód twerski – teren 7 Dywizji Rakietowej. Pierwomajskij (ros. Первомайский) obwód kirowski – teren jednostki wojskowej nr 44200, wchodzącej w skład Wojsk Rakietowych. Miasto utajnione od 1959 roku. Status ZATO od 1992 roku. Sibirskij (ros. Сибирский) Kraj Ałtajski – dawniej Sibirskij-1. Teren 35 Dywizji Rakietowej. Status ZATO od 1995 roku. Sołniecznyj (ros. Солнечный) Kraj Krasnojarski – sztab 62 Dywizji Rakietowej. Swietłyj (ros. Светлый) obwód saratowski – teren 60 Dywizji Rakietowej. Swobodnyj (ros. Свободный) obwód swierdłowski – teren 42 Dywizji Rakietowej, wchodzącej w skład 31 Armii Rakietowej. Uralskij (ros. Уральский) obwód swierdłowski – arsenał.