Dolina JezreelNazewnictwo geograficzne świata, Z. 2, Bliski Wschód, oprac. M. Skotnicki i in., Warszawa 2004, s. 51, 56., Dolina Jizreel, Ezdrelon (, Emek Jizre'el, ‘Emeq Yizre‘el; , Sahel Zir'in, także: مرج بن عامر, Mardż Ibn Amir, Marj Ibn ‘Āmir) – rozległa równinna dolina położona w północnym Izraelu.
Geografia thumb|left|Położenie Doliny Jezreel Dolina Jezreel jest położona w południowej części Dolnej Galilei. Biegnie z południowego wschodu na północny zachód. Jest otwarta w kierunku północno-zachodnim, gdzie znajduje się Dolina Zewulun i Zatoka Hajfy. Od strony północnej jest zamknięta przez góry Hare Nacerat (wysokość dochodząca do 400 metrów n.p.m.). Na wschodzie znajdują się Góra Tabor (575 m n.p.m.) i Góra More (515 m n.p.m.), oraz płaskowyże Ramot Jissachar i Wyżyny Sirin. W kierunku południowo-wschodnim dolina przechodzi w Dolinę Charod i Dolinę Bet Sze’an w depresji Rowu Jordanu. Na południu znajduje się masyw Wzgórz Gilboa (536 m n.p.m.), za którym znajduje się wyżyna Samarii. Na południowym zachodzie znajduje się masyw Góry Karmel, płaskowyż Wyżyny Manassesa (400 m n.p.m.) i Wadi Ara.
W dolinie znajduje się miasto Afula, a także miejscowości Ramat Jiszaj, Iksal, Dabburijja, kibuce Ramat Dawid, Gewat, Jifat, Sarid, Ginnegar, Mizra, Dawerat, En Dor i Merchawja, moszawy Sede Ja’akow, Kefar Jehoszua, Bet Sze’arim, Nahalal, Kefar Baruch, Kefar Gidon, Tel Adaszim, Balfurja, Ha-Jogew i Merchawja, wioska komunalna Achuzzat Barak, oraz arabska wioska Manszija Zabda (należące do Samorządu Regionu Emek Jizre’el), kibuc Jizre’el, moszawy Magen Sza’ul, Perazon, Metaw, Awital, Ram-On, Barak, Addirim, Dewora, Gadisz i Mele’a, wioski komunalne Gan Ner, Merkaz Ja’el, Merkaz Chewer, Merkaz Omen i Nir Jafe, oraz arabskie wioski Sandala i Mukajbila (należące do Samorządu Regionu Ha-Gilboa), kibuc Ha-Zore’a (należący do Samorządu Regionu Megiddo), oraz arabska wioska Sulam (należąca do Samorządu Regionu Bustan al-Mardż). Administracyjne dolina jest położona w Poddystrykcie Jezreel, w Dystrykcie Północnym Izraela.
W południowej części doliny przebiega mur bezpieczeństwa oddzielający terytorium Izraela od Autonomii Palestyńskiej. Po stronie palestyńskiej znajduje się miasto Dżanin, oraz wioski Zububa, Dżalama, Arrana i Dahijat Sabah al-Chajr.
Środowisko naturalne Dolina stanowiła pierwotnie kanał łączący Morze Martwe, znajdujące się na południowy wschód od niej, z Morzem Śródziemnym. Dwa miliony lat temu, gdy wypiętrzał się ląd pomiędzy Morzem Śródziemnym a Rowem Jordanu, połączenie z Morzem Martwym stawało się coraz mniej ewidentne. Wody z Morza Martwego nie miały jak uchodzić do Morza Śródziemnego. Wpłynęło to na dzisiejsze zasolenie tego morza.
Dolina zajmuje powierzchnię 250 km². Cały jej obszar jest równinny, i z tego powodu jest ona czasami nazywana Równiną Ezdrelon. Dno doliny jest w przeważającej większości płaskie, z delikatną tendencją spadkową ku wschodowi. Krajobraz urozmaica kilkadziesiąt niewielkich pagórków. W zachodniej części doliny płynie rzeka Kiszon, a we wschodniej rzeka Charod.
Historia thumb|Dolina Jezreel widziana z Nacerat Illit; z lewej strony arabska miejscowość Iksal thumb|Dolina Jezreel Historia rozwoju doliny była związana z historią starożytnych miast Jizreel, Megiddo i Jokne’am, obok których rozwijały się mniejsze ośrodki Bet Sze’an i Szimron. Poza nimi w dolinie znajdowało się w czasach historycznych wiele innych znanych z opisów biblijnych oraz pozabiblijnych osad i miast. Najbardziej znaną w czasach dzisiejszych jest miejscowość Afula (hebr. עפולה, arab. عفولة), często nazywana „Stolicą Doliny” (hebr. בירת העמק). Według archeologów osadnictwo w Afuli sięga kultur chalkolitu (kultura gaszulska, ok. 4500-3300 p.n.e.). Ostatnia faza osadnictwa w Afuli zbadana przez archeologów i historyków to czasy sunnickiej dynastii Ajjubidów (XI-XIII wiek). Miejsce to jest utożsamiane z biblijnym miastem Ofel, w którym mieszkał Gechazi, sługa proroka ElizeuszaZobacz: 2 Księga Królewska 5:24: „Kiedy przyszedł do Ofelu, Gechazi odebrał te rzeczy z ich rąk i złożył w domu. Następnie odprawił mężów, którzy odeszli” Tłumaczenie według Biblii Tysiąclecia.. Niektórzy bibliści identyfikują Afulę ze starotestamentalną Ofrą, z której miał pochodzić Gedeon. Przez Dolinę Jizreel przechodził dogodny szlak handlowy, który wiódł z Egiptu poprzez kraje Lewantu na wschód do Bagdadu. Wymiana towarów sprzyjała rozwojowi tutejszych miast, jednak bogactwo było powodem wojen toczonych o sprawowanie kontroli nad tym obszarem. Ukształtowanie terenu powodowało, że egipskie rydwany mogły poruszać się z Egiptu do Doliny Jezreel, a następnie drogą do Doliny Hula na północy. Okoliczne góry uniemożliwiały rydwanom ich przekroczenie. To dlatego Dolina Jezreel była świadkiem przemarszu licznych wojsk i miejscem wielu historycznych bitew. Rozegrano tutaj pierwszą zrelacjonowaną bitwę w historii świata - bitwę pod Megiddo w 1469 roku p.n.e. oraz inną bitwę w 609 roku p.n.e. Według przekazu biblijnego dolina była miejscem spektakularnego zwycięstwa Izraelitów, dowodzonych przez Gedeona, nad Midianitami i Amalekitami, którzy wcześniej prześladowali ŻydówKsięga Sędziów 7,1: „Wstał więc o świcie Jerubbaal, czyli Gedeon, wraz z całym zgromadzonym ludem i rozbił obóz u źródeł Charod. Obozowisko Madianitów leżało na północ od pagórka More w dolinie” Tłumaczenie według Biblii Tysiąclecia.. Kilka wieków później koło Afuli Filistyni pokonali wojska izraelskie dowodzone przez króla Saula1 Księga Samuela 29,1: „Filistyni zgromadzili swe oddziały koło Afek, Izraelici zaś rozłożyli obóz u źródła, które jest na nizinie Jizreel” Tłumaczenie według Biblii Tysiąclecia.. W bitwie na wzgórzu Gilboa Filistyni zabili króla Saula i jego trzech synów1 Księga Samuela 31,1-6: „(1) Filistyni tymczasem walczyli z Izraelem; a mężowie izraelscy uciekli przed Filistynami i padli pobici na wzgórzu Gilboa. (2) Filistyni, rozpoczęli natarcie na Saula i na jego synów, zabijając Jonatana, Abinadaba i Malkiszuę - synów Saula. (3) W końcu walka srożyła się tylko wokół Saula. Wytropili go łucznicy, a on zadrżał na widok łuczników. (4) I odezwał się Saul do swego giermka: Dobądź swego miecza i przebij mnie nim, ażeby nie przyszli ci nieobrzezańcy i nie przebili mnie sami, i nie naigrawali się ze mnie. Lecz giermek nie chciał tego uczynić, gdyż bardzo się bał. Saul więc dobył miecza i sam rzucił się na niego. (5) Gdy giermek zobaczył, że Saul umarł, sam też rzucił się na swój miecz i umarł razem z nim. (6) Umarli więc razem tego dnia Saul i trzej jego synowie, i giermek, i wszyscy jego towarzysze.” Tłumaczenie według Biblii Tysiąclecia.. W następnych latach, w Jizreel doszło do konfrontacji Jehu z królem izraelskim Joramem. Zginęła wówczas Izebela2 Księga Królewska 9,1-10: „(1) Prorok Elizeusz wezwał jednego z uczniów prorockich i powiedział mu: Przepasz biodra, weź z sobą to naczyńko z oliwą i idź do Ramot w Gileadzie. (2) Przyszedłszy tam, rozejrzyj się za Jehu, synem Jozafata, syna Nimsziego. Wejdź i nakłoń go, by podniósł się z grona swoich towarzyszów i zaprowadź go do najskrytszej izby. (3) Wtedy weźmiesz naczyńko z oliwą i wylejesz ją na głowę, mówiąc: Tak mówi Pan: Namaściłem cię na króla nad Izraelem. Następnie otworzysz drzwi i uciekniesz bezzwłocznie. (4) Młodzieniec więc, [młody prorok], udał się do Ramot w Gileadzie. (5) Kiedy przyszedł, oto dowódcy wojska siedzieli razem. A on powiedział: Mam ci powiedzieć słowo, wodzu! Jehu zapytał: Komu z nas wszystkich? Odpowiedział: Tobie, wodzu! (6) Wtedy [Jehu] podniósł się i wszedł do domu. Tamten zaś wylał mu na głowę oliwę, mówiąc do niego: Tak mówi Pan, Bóg Izraela: Namaściłem cię na króla nad ludem Pańskim, nad Izraelem. (7) Wytracisz ród Achaba, twego władcy, a ja pomszczę krew sług moich, proroków, i krew wszystkich sług Pańskich na Izebeli. (8) Zginie cała rodzina Achaba. Wytępię Achabowi nawet chłopca, niewolnika i wolnego w Izraelu. (9) I postąpię z rodziną Achaba jak z rodziną Jeroboama, syna Nebata, i jak z domem Baszy, syna Achiasza. (10) Izebelę zaś pożrą psy na polu Jizreel, a nikt [jej] nie pochowa. Następnie otworzył drzwi i uciekł.” Tłumaczenie według Biblii Tysiąclecia.. W tradycji chrześcijańskiej dolina ma stać się miejscem wielkiej bitwy, w której siły dobra pokonają ostatecznie siły zła. Batalia ta nazywana jest Armagedonem. Armagedon jest zniekształceniem nazwy miasta Megiddo.
Po zniszczeniu Królestwa Izraela nadal istniały w tej okolicy osady ludzkie. Wykopaliska ujawniły kilka takich miejsc pochodzących z okresu asyryjskiego i rzymskiego. W średniowieczu Krzyżowcy wykorzystali tutejsze starożytne sarkofagi do budowy zamku obronnego Le Feve. Na jego miejscu w XII wieku sułtan Saladyn założył arabską wioskę al-Fulah. W 1226 roku syryjski geograf Jakut al-Hamawi opisał ją jako „palestyńskie miasto”. Gdy w 1517 roku Palestyna znalazła się pod panowaniem Imperium osmańskiego nastąpił całkowity zastój tutejszej gospodarki. Podczas wyprawy Napoleona do Egiptu w pobliżu miejscowości al-Fulah w dniu 16 kwietnia 1799 roku doszło do bitwy pod Górą Tabor w której nieliczni Francuzi pokonali przeważające wojska tureckie. W 1852 roku amerykański pisarz Bayard Taylor podróżował Doliną Ezdrelon. Opisał ją później w swej wydanej w (1854 roku) książce The Lands of the Saracen; or, Pictures of Palestine, Asia Minor, Sicily and Spain. Dolina była dla niego „jednym z najbogatszych regionów na świecie”. W 1887 roku inny podróżnik Laurence Oliphant zanotował, iż: „Dolina Ezdrelon to ogromne zielone jezioro szumiącej pszenicy z wystającymi ponad nim jak wyspy zwieńczeniami z górujących na kopcach miasteczek; zdaje się być jednym z najbardziej zaskakujących pejzaży wszechobecnej płodności natury, jaki sobie tylko można wyobrazić”.