thumb|Proklamacja nr 1 gen. Eisenhowera do Narodu Niemieckiego, marzec 1945 thumb|Film o Sojuszniczej Radzie Kontroli Niemiec thumb|upright|Denazyfikacja w działaniu. Zmiana nazw ulic Sojusznicza Rada Kontroli Niemiec (, , , , Sojuznyj Kontrolnyj Sowiet w Giermanii) – organ wojskowy z siedzibą w Berlinie istniejący w latach 1945–1991, działający regularnie w okresie sierpień 1945 – marzec 1948, sprawujący władzę zwierzchnią (suwerenną) na terytorium pokonanych i okupowanych Niemiec (w granicach z 1937), w imieniu rządów czterech mocarstw koalicji antyhitlerowskiej – Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Francji i Związku Radzieckiego. Był najwyższym organem prawodawczym i administracyjnym działającym po 1945 r. na terenie okupowanych Niemiec jako całości. Siedzibą Rady był Berlin, a jej pierwotny skład stanowili czterej głównodowodzący wojsk koalicyjnych.

Skład Pierwotnymi reprezentantami mocarstw w Sojuszniczej Radzie Kontroli Niemiec byli: gen. Dwight Eisenhower (Stany Zjednoczone), marsz. Bernard Montgomery (Wielka Brytania), marsz. Gieorgij Żukow (Związek Radziecki) i gen. Jean de Lattre de Tassigny (Francja).

Powstanie Koncepcja powołania Sojuszniczej Rady Kontroli Niemiec zyskała wstępną akceptację mocarstw podczas konferencji jałtańskiej w lutym 1945.

Pomimo bezwarunkowej kapitulacji niemieckiego Wehrmachtu 8 maja 1945 r. nominalną władzę w III Rzeszy sprawował w dalszym ciągu prezydent Rzeszy wielki admirał Karl Dönitz oraz mianowany przez niego rząd, na którego czele stanął Lutz Schwerin von Krosigk. Siedziba tego gabinetu znajdowała się we Flensburgu – mieście portowym położonym w późniejszej brytyjskiej strefie okupacyjnej. Początkowo Brytyjczycy rozważali wykorzystanie rządu Dönitza do sprawowania tymczasowej administracji pod nadzorem alianckim (na wzór modelu zastosowanego później w Japonii), jednak pod naciskiem ZSRR odstąpiono od tego pomysłu. 23 maja 1945 r. członkowie rządu we Flensburgu zostali aresztowani przez Brytyjczyków, w wyniku czego powstała krótkotrwała próżnia władzy, zakończona 5 czerwca 1945 r. poprzez ogłoszenie deklaracji berlińskiej czterech głównodowodzących alianckich o objęciu władzy najwyższej w stosunku do Niemiec. Stwierdzono w niej m.in.: całkowitą klęskę III Rzeszy, winę Niemiec za rozpętanie wojny oraz ich bezsilność wobec zwycięzców, brak rządu niemieckiego zdolnego do wykonywania swoich obowiązków, przejęcie władzy najwyższej nad Niemcami przez rządy zwycięskich mocarstw (sprawowanej dotychczas przez rząd niemiecki), uregulowanie w przyszłości sytuacji prawnej Niemiec.

Tego samego dnia głównodowodzący wydali także oświadczenie o podziale Niemiec na strefy okupacyjne i formie zarządzania. Według tego oświadczenia Niemcy (w granicach z 1937) zostały podzielone na 4 strefy okupacyjne, a Berlin – na cztery sektory. Głównodowodzący stawali się gubernatorami wojskowymi stref okupacyjnych. Każdy z gubernatorów miał zarządzać swoją strefą, a władzę zwierzchnią nad całością państwa wykonywać miała Sojusznicza Rada Kontroli Niemiec. Uchwały Rady miały zapadać jednomyślnie, a przewodnictwo w Radzie powinno być sprawowane rotacyjnie (miesięczna kadencja każdego gubernatora).

Powyższe dokumenty oznaczały formalne zniesienie naczelnych organów władzy III Rzeszy oraz przejęcie nad nią suwerenności. Następnie obradująca na przełomie lipca i sierpnia 1945 r. konferencja poczdamska wyznaczyła Radzie szczegółowe zadania, obejmujące m.in. przeprowadzenie w Niemczech demilitaryzacji, denazyfikacji i demokratyzacji społeczeństwa, dekartelizacji gospodarki, decentralizacji administracji i przywrócenia samorządu terytorialnego, a także przyjęcie ludności niemieckiej przesiedlanej z terytoriów na wschód od linii Odry i Nysy Łużyckiej, uważanych odtąd za wyłączone z radzieckiej strefy okupacyjnej i faktycznie odłączone od Niemiec.

W przeciwieństwie do okupacji Austrii czy Japonii, sytuacja w Niemczech miała charakter okupacji sui generis (jedynej w swoim rodzaju). W okupowanych Niemczech nie pozostawiono żadnej niemieckiej władzy państwowej, choćby z okrojonymi przez okupantów uprawnieniami – cała władza ustawodawcza, wykonawcza i sądownicza przeszła bezpośrednio w ręce Sojuszniczej Rady Kontroli Niemiec. Alianci stanęli na stanowisku, że w wyniku działań wojennych doszło do stanu debellatio (zawojowania) – aparat państwowy III Rzeszy został całkowicie unicestwiony, choć samo państwo niemieckie jako podmiot prawa międzynarodowego nie przestało istnieć. Sukcesja władzy została jednak przerwana, ponieważ wraz ze śmiercią Adolfa Hitlera 30 kwietnia 1945 r. przestał istnieć ostatni konstytucyjny organ państwa (kanclerz Rzeszy), co oznaczało de facto upadek dotychczasowej struktury państwowej i brak jakiejkolwiek legalnej władzy rodzimej. Alianci kategorycznie odrzucili legalność rządu Karla Dönitza, opierając się na następującej argumentacji: brak legitymacji wyborczej – Dönitz został wyznaczony na następcę w drodze prywatnego testamentu politycznego Hitlera, co było rażąco sprzeczne z formalnie wciąż obowiązującą konstytucją weimarską, która wymagała przeprowadzenia powszechnych wyborów prezydenckich, a nie przewidywała sukcesji testamentowej, nielegalność z perspektywy samego prawa nazistowskiego – tzw. ustawa o pełnomocnictwach (Ermächtigungsgesetz) z 1933 r. wyraźnie zakazywała likwidacji instytucji prezydenta Rzeszy, co Hitler uczynił bezprawnie w 1934 r.; w konsekwencji, łącząc nielegalnie funkcje kanclerza i prezydenta, utracił prawo do mianowania kogokolwiek na oba te stanowiska (dotyczyło to zarówno Josepha Goebbelsa jako kanclerza, jak i Dönitza jako prezydenta), brak uprawnień do mianowania rządu przez następców – gabinet Lutza Schwerina von Krosigka (powołany po samobójstwie Goebbelsa 1 maja 1945 r.) opierał się na mandacie od osoby, która sama nie posiadała legitymacji prawnej do sprawowania urzędu prezydenta, co czyniło rząd we Flensburgu ciałem pozbawionym jakichkolwiek podstaw prawnych. Wobec braku jakiegokolwiek organu o przednazistowskim rodowodzie konstytucyjnym, który mógłby legalnie przejąć obowiązki głowy państwa i zapewnić ciągłość władzy państwowej zgodnie z porządkiem weimarskimOstatnią osobą posiadającą taką legitymację był prezes Sądu Najwyższego Rzeszy (niem. Reichsgericht) Erwin Bumke – zgodnie z art. 51 konstytucji weimarskiej, to właśnie on (a nie wyznaczony w testamencie następca) miał obowiązek zastępować prezydenta Rzeszy w przypadku jego śmierci lub niemożności sprawowania urzędu do czasu przeprowadzenia nowych wyborów. Samobójstwo Bumkego 20 kwietnia 1945 r. ostatecznie zlikwidowało tę jedyną legalną drogę sukcesji. W konsekwencji po śmierci Adolfa Hitlera i Josepha Goebbelsa (którego nominacja na kanclerza w testamencie Hitlera była i tak prawnie bezskuteczna, bo Hitler nie posiadał uprawnień prezydenta do mianowania szefa rządu) nie pozostał nikt, kto mógłby powołać legalny, zgodny z konstytucją rząd. alianci uznali, że rządy okupacyjne przejmują pełnię suwerenności w zastępstwie nieistniejącego rządu niemieckiego. Działania te budziły kontrowersje w świetle art. 43 konwencji haskiej IV z 1907 r., który stanowi, że okupant nie nabywa suwerenności nad terytorium i ma obowiązek przestrzegać praw obowiązujących w danym kraju. Alianci argumentowali jednak, że norma ta nie ma zastosowania w sytuacji, gdy państwo uległo całkowitemu rozpadowi instytucjonalnemu. Legalność tego stanu została po latach potwierdzona m.in. przez Europejski Trybunał Praw Człowieka. Rozpatrując skargi przedwojennych właścicieli ziemskich wywłaszczonych podczas reformy rolnej w radzieckiej strefie okupacyjnej, ETPCz orzekł, że specyficzny status okupacji sui generis uprawniał mocarstwa do suwerennego kształtowania nowego porządkuDecyzja ETPCz z dnia 2 marca 2005 r. w sprawie von Maltzan i inni przeciwko Niemcom (71916/01)..

Rada zbierała się trzy razy w miesiącu w gmachu sądu (niem. Kammergericht) przy Elßholzstr. 30-31 w amerykańskim sektorze Berlina. Przewodniczący Rady zmieniali się co miesiąc, a jej zebrania miały charakter formalny, gdyż wszystkie istotniejsze decyzje zapadały na szczeblu rządów i były przez Radę tylko proklamowane.

Przy Radzie akredytowały się misje wojskowe Australii, Afryki Płd., Belgii, Brazylii, Chin, Czechosłowacji, Danii, Grecji, Holandii, Indii, Jugosławii, Kanady, Luksemburga, Norwegii i Polski.

Działalność W trakcie 32 miesięcy swej działalności Rada uchwaliła m.in. następujące proklamacje i ustawy: o uzbrojeniu policji niemieckiej (6 października 1945) o likwidacji organizacji związanych z pełnieniem władzy przez Adolfa Hitlera i jego aparat polityczny (10 października 1945) – jedna z tych organizacji (NSDAP) została rozwiązana już w maju 1945 przez Prezydenta Rzeszy Karla Dönitza o zakazie szkolenia wojskowego w Niemczech (1945) o ukaraniu osób winnych zbrodni wojennych, zbrodni przeciw ludzkości i przeciw pokojowi (20 grudnia 1945) o usunięciu członków NSDAP i SS z urzędów (12 stycznia 1946) o utworzeniu rad zakładowych w przedsiębiorstwach niemieckich (10 kwietnia 1946) o kontroli niemieckich badań naukowych (1946) o zniesieniu państwa pruskiego jako nosiciela militaryzmu i reakcji w Niemczech (25 lutego 1947)Ustawa miała charakter wyłącznie symboliczny, gdyż Wolne Państwo Prusy po Gleichschaltung w latach 30. miało de facto jedynie ceremonialne znaczenie..

Uchwała Rady z dnia 20 listopada 1945 zawierała plan przesiedlenia ludności niemieckiej z Czechosłowacji, Polski i Węgier do stref okupacyjnych.

Epilog Połączenie 1 stycznia 1947 r. amerykańskiej i brytyjskiej strefy okupacyjnej w tzw. Bizonię oraz wprowadzenie tam w 1948 r. nowej marki niemieckiej, zostały uznane przez Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich za działania stanowiące pogwałcenie porozumień poczdamskich, stawiając pod znakiem zapytania dalsze funkcjonowanie Rady.

20 marca 1948 marsz. Wasilij Sokołowski po raz ostatni wziął udział w posiedzeniu Rady, opuszczając je demonstracyjnie. Wraz z wycofaniem swojego przedstawiciela Sowieci uznali działalność Rady za zawieszoną, a jej funkcje w radzieckiej strefie okupacyjnej przejęła Sowiecka Administracja Wojskowa w Niemczech (do 1949), zastąpiona przez Radziecką Komisję Kontroli w Niemczech (1949-1953), a później przez aparat Wysokiego Komisarza ZSRR w Niemczech (1953-1955), natomiast alianci zachodni połączyli swoje trzy strefy okupacyjne w tzw. Trizonię, w odniesieniu do której zadania Rady przejęła powołana przez nich (1949-1955). W okresie zawieszenia jedynym szczątkowym przejawem dalszego istnienia Rady był wspólny nadzór czterech mocarstw nad Berlińskim Centrum Bezpieczeństwa Powietrznego (BASC) oraz więzieniem w Berlin-Spandau.

Na kolejne posiedzenie Rada zebrała się w swojej siedzibie dopiero 3 września 1971 r., kiedy przyjęła wynegocjowane porozumienie czterech mocarstw w sprawie Berlina, zatwierdzone następnie podczas zebrania Rady Ministrów Spraw Zagranicznych w dniu 3 czerwca 1972 r.

Po raz ostatni Rada obradowała 2 października 1990 r. w celu wyrażenia zgody na włączenie podzielonego dotąd Berlina do zjednoczonych Niemiec i odzyskanie przez to miasto statusu stolicy, natomiast formalnie została rozwiązana dopiero wraz z wejściem w życie 15 marca 1991 r. Traktatu o ostatecznym uregulowaniu w odniesieniu do Niemiec.

Uwagi

Przypisy

Linki zewnętrzne Ustanowione i zatwierdzone dokumenty Rady

Kategoria:Historia Niemiec 1945–1949 Kategoria:Okupacja amerykańska Kategoria:Okupacja brytyjska Kategoria:Okupacja francuska Kategoria:Okupacja radziecka Kategoria:Organizacje wojskowe