Chmury – trzecia zachowana komedia Arystofanesa, a piąta pod względem kolejności powstania.
Podczas gdy w poprzedzających trzech sztukach – niezachowanych Babilończykach oraz zachowanych Acharnejczykach i Rycerzach – głównym wątkiem była polityka, tak tutaj – jak w pierwszej (niezachowanej) komedii twórcy, Biesiadnikach – Arystofanes krytykuje „nowomodne” wychowanie młodzieży, uosobione przez Sokratesa i jego uczniów, przedstawianych jako sofistów. Brak odnośników do ówczesnej polityki, połączony z nieobecnością sprośnych żartów, spotykanych często w innych komediach twórcy i obecnością powszechnie znanej postaci, jaką jest Sokrates, czyni tę sztukę jedną z najbardziej przystępnych komedii Arystofanesa. Pierwsza, niezachowana wersja sztuki zajęła w agonie komicznym na Dionizjach w 423 p.n.e. trzecie – ostatnie – miejsce; druga wersja, opracowana prawdopodobnie w latach 419-416 p.n.e. prawdopodobnie nie była nigdy wystawiona.
Postacie thumb|Strepsjades, Fejdippides i Sokrates w koszu zawieszonym nad ziemią, XVI-wieczna ilustracja Głównymi postaciami sztuki są: Strepsjades, u Cięglewicza Wykrętowicz, u Srebrnego – Kręcioch; Fejdippides, u Cięglewicza Odrzykoń; jego syn, poprzez swoją obsesję na punkcie koni wpędzający swego ojca w długi; Sokrates, postać autentyczna; W obowiązkowym agonie (pierwszym) pojedynkują się także: Logos (Słowo, Argument) sprawiedliwy (prawy); Logos (Słowo, Argument) niesprawiedliwy (nieprawy); Dodatkowo, pojawiają się także: Amynias i Pasjas, wierzyciele Strepsjadesa (t. Amyniasz i Pazjasz); Uczeń I (Sokratesa, t. Student I); Uczeń II (Sokratesa, t. Student I); Sługa Strepsjadesa; postacie nieme; Chór – tytułowych Chmur, których według sztuki Sokrates uznaje za bogów.
Treść Strepsjades, zrujnowany przez coraz droższe zachcianki swego syna – Fejdippidesa – pragnie się wyłgać ze swoich długów. Z tego powodu zapisuje się na naukę do Sokratesa tak, aby mógł się przed dowolnym sądem z nich wybronić. Filozof, po kilku próbach, stwierdza jednak, że ten jest za głupi; Strepsjades wobec tego posyła doń swego syna. Następuje pierwszy pojedynek (agon) pomiędzy Słowami sprawiedliwym i niesprawiedliwym; zwycięża to ostatnie, biorąc pod swoją opiekę Fejdippidesa. Po powrocie z nauki Strepsjades co prawda wymiguje się z wszystkich należności, ale za to syn udowadnia mu (w drugim agonie), że ma prawo bić ojca, wobec czego ten, w formie starożytnego linczu, z zemsty podpala domostwo Sokratesa.
Brakuje tu, obecnych w poprzednich sztukach, ostrych akcentów politycznych.
Muzyka Nie zachowała się oryginalna muzyka do komedii (jak zresztą w przypadku wszystkich komedii starożytnych). Czysto hipotetycznej rekonstrukcji, wykonanej jedynie na podstawie metrum tekstu greckiego, dokonał John Curtis Franklin; zobacz link poniżej.
Tłumaczenia Tłumaczeń dokonywali m.in. Bogusław Butrymowicz, Edmund Cięglewicz, Artur Sandauer, Stefan Srebrny, Olga Śmiechowicz i Janina Ławińska-Tyszkowska; w artykule imiona postaci podane są według tłumaczenia Janiny Ławińskiej-Tyszkowskiej. Przekład Ławińskiej-Tyszkowskiej stawia za cel wierność filologiczną za cenę zrozumiałości; przekład Sandauera „uwspółcześnia” nieco akcję dramatu dopuszczając się czasami parafrazy i rezygnuje z wielu niezrozumiałych dla czytelnika odniesień, przy jednoczesnej lekkości stylu.
Wydania (wybór) tłum. Śmiechowicz, wyd. Teologia Polityczna, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2021 tłum. Ławińska-Tyszkowska, wyd. Prószyński i S-ka, seria Biblioteka Antyczna, Warszawa 2001, ; tłum. Sandauer, wyd. Czytelnik, Warszawa 1964; tłum. Butrymowicz, wyd. Ossolineum, seria BN, Kraków 1923
Realizacje teatralne 1908, Kraków: tłumaczenie Cięglewicza; w roli Strepsjadesa – Aleksander Zelwerowicz, Sokratesa – Józef Sosnowski 1909, Łódź: tłumaczenie Cięglewicza; w roli Strepsjadesa – Aleksander Zelwerowicz, Sokratesa – Stefan Jaracz 1915, Warszawa: tłumaczenie Cięglewicza; reżyseria – Józef Sosnowski; w roli Strepsjadesa – Aleksander Zelwerowicz, Sokratesa – Stefan Jaracz 1964, Wrocław: tłumaczenie Sandauera
Linki zewnętrzne Spis realizacji w portalu e-teatr
Artykuł o Chmurach Chmury w tłumaczeniu Edmunda Cięglewicza w serwisie Wolne Lektury Polskie wydania dzieła w bibliotece Polona
Kategoria:Komedie Arystofanesa