Christopher Edward Nolan, CBE (ur. 30 lipca 1970 w Londynie) – brytyjski reżyser, scenarzysta i producent filmowy. Jest jednym z najbardziej dochodowych reżyserów w historii i jednym z najwyżej cenionych filmowców XXI wieku.
Po debiutanckim reżyserskim filmie Śledząc (1998) Nolan przykuł uwagę drugim swoim filmem, Memento (2000), za który otrzymał nominację do Oscara za najlepszy scenariusz oryginalny. Uznanie zdobyte dzięki filmom niezależnym pozwoliło Nolanowi na zrobienie thrillera Bezsenność (2002) i dramatu Prestiż (2006). Szerszą popularność i dobre opinie krytyków zyskał dzięki trylogii o Batmanie (2005−2012); Incepcji (2010), za którą otrzymał nominacje do Oscara za najlepszy film i najlepszy scenariusz oryginalny; Interstellar (2014), Dunkierce (2017) i Oppenheimerowi (2023), za którego otrzymał Oscara za najlepszą reżyserię i najlepszy film. Jego dwanaście filmów zarobiło ponad 6 miliardów dolarów na całym świecie oraz zdobyło w sumie 49 nominacji do Oscara, z czego wygrało 18 statuetek. Trzy filmy reżysera (Memento, Mroczny Rycerz i Incepcja) zostały wpisane do Narodowego Rejestru Filmowego i wprowadzone do Biblioteki Kongresu jako dzieła „znaczące kulturowo, historycznie bądź estetycznie”. Nolan jest współtwórcą kilku filmów sygnowanych wraz z młodszym bratem Jonathanem i prowadzi firmę produkcyjną Syncopy Inc. wraz ze swoją żoną Emmą Thomas.
Filmy Nolana zakorzenione są w filozoficznych, socjologicznych i etycznych koncepcjach, badaniu ludzkiej moralności, związku przyczynowo-skutkowego, budowie czasu i trwałości pamięci oraz tożsamości osobistej. Jego prace przeniknięte są materialistycznymi perspektywami, labiryntowymi spiskami, nieliniową opowieścią, praktycznymi efektami specjalnymi i analogicznymi związkami między wizualnym językiem a elementami narracyjnymi. Cechuje je też ciemny obraz.
Życiorys Nolan pochodzi z mieszanej rodziny – jego ojciec jest Brytyjczykiem, matka Amerykanką, a on sam posiada także amerykańskie obywatelstwo. Dorastał w Chicago, jednak studiował na uczelniach brytyjskich. Już jako dziecko kręcił 8 milimetrową kamerą.
Młodość i początki kariery 1970–1997 mały|Nolan uczęszczał do University College London i wykorzystał Galerię Flaxman do sceny w Incepcji (2010). Nolan urodził się w Londynie. Jego ojciec, Brytyjczyk, Brendan James Nolan, był kierownikiem ds. reklamy, a jego matka, Amerykanka, Christina (z domu Jensen), pracowała jako stewardesa i nauczycielka języka angielskiego. Jego dzieciństwo było podzielone między Londyn i Evanston w Illinois. Nolan posiada zarówno brytyjskie, jak i amerykańskie obywatelstwo. Ma starszego brata, Matthew Francisa, skazanego przestępcę, i młodszego brata, Jonathana. Zaczął robić filmy w wieku 7 lat, pożyczając kamerę Super 8 swojego ojca i kręcąc filmy krótkometrażowe z elementami akcji. Wychowując się, Nolan był pod szczególnym wpływem Gwiezdnych wojen (1977), a w wieku około ośmiu lat stworzył animację poklatkową zatytułowaną Space Wars (w hołdzie temu filmowi). Wujek, który pracował w NASA (budował systemy prowadzenia rakiet Apollo), przysłał mu materiał filmowy: „Sfilmowałem je z ekranu i zedytowałem, myśląc, że nikt tego nie zauważy” – zauważył później Nolan. Od 11 roku życia aspirował do zawodu filmowca.
Kiedy rodzina Nolana w latach formatywnych przeniosła się do Chicago, zaczął robić filmy z Adrienem i Roko Belicem. Współpracę z braćmi kontynuował, zdobywając uznanie za pomoc redakcyjną w ich nominowanym do Oscara filmie dokumentalnym Genghis Blues (1999). Nolan współpracował również z Roko (i przyszłym laureatem Nagrody Pulitzera Jeffreyem Gettlemanem) nad dokumentowaniem safari w czterech krajach afrykańskich, zorganizowanym przez nieżyjącego fotoreportera Dan Eldona na początku lat dziewięćdziesiątychO’Sullivan, Graydon (2013), p. 67.. Nolan kształcił się w Haileybury and Imperial Service College, niezależnej szkole w Hertford Heath w Hertfordshire, a następnie badał literaturę angielską na University College London (UCL). Wybrał UCL specjalnie dla swoich narzędzi filmowych: pakietu montażowego Steenbeck i kamer 16 mmTempest, M. „I was there at the ‘Inception’ of Christopher Nolan’s film career”, The Guardian, 24 February 2011; retrieved 21 September 2011.. Nolan był prezesem Związku Towarzystwa Filmowego i wraz z Emmą Thomas (jego dziewczyną i przyszłą żoną) prezentował filmy fabularne (35 mm) w trakcie roku szkolnego i wykorzystywał zarobione pieniądze na produkcję filmów taśmą 16 mm latem. Podczas lat studenckich Nolan zrealizował dwa filmy krótkometrażowe. Pierwszym z nich była surrealistyczna Tarantella (1989) (8 mm), która została pokazana na Image Union (pokaz niezależnych filmów i wizytówka w PBS). Drugi film to Larceny (1995), nakręcony przez weekend czarno-biały film, z ograniczoną obsadą, ekipą i sprzętem. Ufundowany przez Nolana i nakręcony przy użyciu sprzętu społeczności, pojawił się na Cambridge Film Festival w 1996 roku i jest uznawany za jeden z najlepszych filmów krótkometrażowych UCL.
Po ukończeniu studiów pracował jako analizator scenariuszy, operator kamery, reżyser filmów firmowych i korporacyjnych. Nakręcił również trzeci, krótki film: Doodlebug (1997) o mężczyźnie goniącym owada wokół mieszkania z butem, aby odkryć podczas jego zabijania, że jest to miniaturowa postać samego siebie. W tym okresie swojej kariery Nolan nie odniósł żadnego sukcesu lub w niewielkim stopniu, przypominając później o „stosie listów odrzucających”, które konfrontowały jego wczesne próby nakręcenia filmów, dodając: „w Wielkiej Brytanii jest bardzo ograniczona pula środków finansowych. Szczerze mówiąc, to bardzo snobistyczne miejsce. Nigdy nie miałem żadnego wsparcia brytyjskiej branży filmowej”.
Przełom: 1998–2004 W 1998 roku Nolan wyreżyserował swój pierwszy film fabularny, który osobiście finansował i nakręcił z przyjaciółmi. Śledząc przedstawia bezrobotnego młodego pisarza (Jeremy Theobald), który śledzi obcych w Londynie, w nadziei, że dostarczą materiału do jego pierwszej powieści. Zamiast tego wciągnięty zostaje do zbrodniczego podziemia, gdy nie udaje mu się utrzymać dystansu. Inspiracją dla filmu były doświadczenia Nolana z życia w Londynie i włamania do jego mieszkania: „Interesujący związek między obcym przechodzącym przez twoje posiadłości a koncepcją przypadkowego podążania za ludźmi przez tłum – obaj zabierają cię poza granice zwykłych relacji społecznych”. Śledząc miał skromny budżet w wysokości 3000 funtów, kręcony był w weekendy przez ponad rok. Aby zachować taśmę, każda scena w filmie została dogłębnie przećwiczona, aby pierwsze lub drugie ujęcie mogło zostać wykorzystane w finalnym produkcie. Film był wyprodukowany w koprodukcji z Emmą Thomas i Jeremym Theobaldem. Nolan sam napisał, sfotografował i zmontował film. Po kilku latach wygrał kilka nagród na festiwalach i został dobrze przyjęty przez krytyków; The New Yorker napisał, że „ma echo Hitchcockowskiej klasyki”, ale był „chudszy i bardziej zdrowy”. Janet Maslin z The New York Times była pod wrażeniem „oszczędnego wyglądu” i efektu, jaki dało filmowanie „z ręki”: „As a result, the actors convincingly carry off the before, during and after modes that the film eventually, and artfully, weaves together”. W dniu 11 grudnia 2012 r. film ukazał się na płytach DVD i Blu-ray w ramach Zbioru Kryterium.
W wyniku sukcesu Śledząc, Nolan otrzymał możliwość dokonania swojego przełomowego hitu Memento (2000). Podczas podróży z Chicago do Los Angeles, jego brat Jonathan wpadł na pomysł na „Memento Mori”, o człowieku z postępującą amnezją, który używa notatek i tatuaży do polowania na mordercę żony. Nolan opracował scenariusz, który opowiadał historię na odwrót; Aaron Ryder, dyrektor wykonawczy Newmarket Films, powiedział, że jest to „być może najbardziej innowacyjny scenariusz, jaki kiedykolwiek widziałem”Mottram, p. 176.. Film został wybrany i otrzymał budżet w wysokości 4,5 mln USDMottram, p. 177.. Memento, z udziałem Guya Pearce’a i Carrie-Anne Moss, miał swoją premierę we wrześniu 2000 roku na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Wenecji, ciesząc się uznaniem krytykówMottram, p. 62–4.. Joe Morgenstern z The Wall Street Journal napisał w swojej recenzji: „Nie pamiętam, kiedy film wydawał się tak mądry, dziwnie oddziałujący i śmieszny jednocześnie”. W książce „Filozofia neo-noir” Bazylia Smith porównuje film z esejem dotyczącym ludzkiego zrozumienia Johna Locke’a, który przekonuje, że świadome wspomnienia stanowią naszą tożsamość; temat, który Nolan zgłębia w filmieConard (2007) p.35.. Film okazał się sukcesem kasowym i zdobył szereg wyróżnień, m.in. Oscara i Złoty Glob, nominacje do Oscara, Independent Spirit Awards dla najlepszego reżysera i scenariusza oraz nominację do nagrody Amerykańskiej Gildii Reżyserów (DGA). Memento zostało uznane przez wielu krytyków za jeden z najlepszych filmów z lat 2000. mały|Nagrodzony Oscarem reżyser Steven Soderbergh poparł Nolana w jego przejściu do studia filmowego. Steven Soderbergh, pod wrażeniem swojej pracy nad Memento, zatrudnił Nolana jako reżysera thrillera psychologicznego Bezsenność (2002); jako aktorów laureata Oscara Ala Pacino, Robina Williamsa i Hilary Swank. Warner Bros chciał początkowo bardziej doświadczonego reżysera, ale Soderbergh i jego Sekcja Ośmiu Produkcji walczyli o Nolana, a także o wybór operatora (Wally Pfister) i montażysty (Dody Dorn)DeWaard, Tait (2013), p. 49.. Z budżetem 46 milionów dolarów, został on opisany jako „znacznie bardziej konwencjonalny film hollywoodzki niż cokolwiek, co reżyser robił wcześniej”. Bezsenność jest remakiem norweskiego filmu o tej samej nazwie z 1997 r., czyli o dwóch detektywach Los Angeles wysłanych do północnoalaskańskiego miasta w celu zbadania metodycznego zabójstwa miejscowego nastolatka. Film pozytywnie oceniła krytyka i dobrze zarobił – 113 milionów dolarów na całym świecie. Krytyk filmowy Roger Ebert pochwalił film za wprowadzenie nowych perspektyw i pomysłów na kwestie moralności i winy. „W przeciwieństwie do większości remaków, Nolanowska Bezsenność nie jest bladą zaprawą, lecz ponowną analizą materiału, jak dobrze zagrana nowa produkcja”. Erik Skjoldbjærg, reżyser oryginalnego filmu, był zadowolony z wersji Nolana, nazywając ją „dobrze przygotowanym, inteligentnym filmem, z naprawdę dobrym reżyserem, który poradził sobie z nim”. Richard Schickel z Time uznał Bezsenność za „godnego następcę” Memento i „triumf atmosfery nad wcale-bardzo-tajemniczą tajemnicą”.
Po Bezsenności Nolan zaplanował biograficzny film o Howardzie Hughsie z udziałem Jima Carreya. Napisał scenariusz, który według niego był „najlepszym scenariuszem, jaki kiedykolwiek napisałem”, ale kiedy dowiedział się, że Martin Scorsese robi biografię Hughesa (2004 The Aviator), niechętnie złożył scenariusz i przerzucił się do innych projektów. Nolan, po odrzuceniu propozycji wyreżyserowania historycznej epopei Troja (2004), pracował nad adaptacją kryminalnej powieści Rutha Rendella The Keys to the Street do scenariusza, który planował wyreżyserować dla Fox Searchlight Pictures, ale w końcu zostawił projekt powołując się na podobieństwa do poprzednich filmów.
Trylogia Mroczny Rycerz i sukces w mainstreamie: 2005–2013