mały Giżycko (, dawn. pol. ŁuczanyNazwa Łuczany funkcjonowała już w XVI w. – ks. Jan Leo, Dzieje Prus. Z braniewskiego wydania roku 1725 przełożył bp Julian Wojtkowski, Olsztyn, 2008, 581 str. ., Lec) – miasto w województwie warmińsko-mazurskim, siedziba powiatu giżyckiego i gminy wiejskiej Giżycko. Miasto jest położone pomiędzy jeziorami Kisajno i Niegocin.
Giżycko jest nazywane stolicą żeglarstwa w PolsceZgodnie z wynikami plebiscytu magazynu Wiatr, marzec 2012, s. 4: http://magazynwiatr.pl/pdf/MagazynWiatr_03_2012.pdf.. Jest jednym z głównych portów na szlaku wielkich jezior mazurskich i jednym z polskich ośrodków turystycznych i wypoczynkowych.
Według danych GUS z 1 stycznia 2024 r. ludność Giżycka wynosiła 27 310 osób.
Giżycko uzyskało lokację miejską w 1612 rokuKiedy właściwie Giżycko miastem zostało?.
Położenie Giżycko jest położone w centralnej części Pojezierza Mazurskiego w Krainie Wielkich Jezior Mazurskich. Pod względem administracyjnym położone jest we wschodniej części województwa warmińsko-mazurskiego, na północny wschód od Olsztyna. Z etnograficznego punktu widzenia Giżycko leży na Mazurach. Miasto jest siedzibą powiatu giżyckiego oraz gminy wiejskiej Giżycko.
Pod względem historycznym Giżycko leży na pograniczu dwóch średniowiecznych pruskich ziem, jego większa część położona jest na obszarze dawnej Jaćwieży (Sudowii), zaś południowo-zachodni fragment z zamkiem należy do Galindii. W latach 1954–1972 było siedzibą władz, ale nie należało do gromady Giżycko. Do 1975 miasto administracyjnie należało do województwa olsztyńskiego, a po zmianach w podziale administracyjnym miasto przyłączono do województwa suwalskiego.
Według danych z roku 2002 Giżycko ma obszar 13,87 km², w tym: użytki rolne: 14% użytki leśne: 7%
Północną i południowo-zachodnią część miasta pokrywa Obszar Chronionego Krajobrazu Krainy Wielkich Jezior.
Według danych z 1 stycznia 2011 powierzchnia miasta wynosiła 13,72 km². Miasto stanowi 1,24% powierzchni powiatu.
Sąsiednie gminy Giżycko (gmina wiejska).
Geografia mały|Most obrotowy na Kanale Giżyckim (Łuczańskim)
Hydrografia Miasto leży nad jeziorami Niegocin, Kisajno (południowa część kompleksu Mamr), Tajty i Wojsak. Niegocin i Kisajno (przez zatokę Tracz) połączone są Kanałem Giżyckim (Łuczańskim), a Niegocin łączy się Kanałem Niegocińskim z jeziorem Tajty i dalej kanałem Piękna Góra z Kisajnem. Część miasta położona jest na tzw. Wyspie Giżyckiej, przesmyku z każdej strony otoczonego jeziorami i kanałami.
Na obszarze miasta przebiega dział wodny pierwszego rzędu zlewni rzeki Wisły (dopływu Pisy) i Pregoły (dopływu Węgorapy). Przebiega on na północ od jeziora Niegocin, a od Giżycka wznosi się na północ. Wody kompleksu jezior połączonych systemem kanałów i położonych na południe od działu wód powierzchniowych odprowadzane są przez rzekę Pisę i Narew do Wisły.
W rejonie Giżycka na sieć hydrograficzną składa się także wiele cieków małopowierzchniowych jezior i terenów podmokłych, nie występują jednak większe rzeki. Na terenie samego miasta leżą w całości jeziora Popówka Wielka (połączona hydraulicznie z jeziorem Kisajno) oraz Popówka Mała. Wody w mieście zajmują 10 ha (0,7%) ogólnej powierzchni miasta.
Okolice Giżycka mają największą w Polsce liczbę jezior, ich udział w ogólnej powierzchni terenu wynosi 11,89% (23 986,6 ha). W najbliższej okolicy Giżycka znajdują się jeziora:
Wilkasy, Boczne. Niałk, Grajewko, Rudzkie, Dobskie, Dejguny, Kąpskie, Upałckie Duże, Upałckie Małe, Tryd, Skarż Wielki, Kruklin.
Części miasta mały|Giżyckie osiedle śródmieście osiedle Wilanów osiedle bloków wielorodzinnych „Mamry” (ul. Daszyńskiego, Kazimierza Wielkiego, Kombatantów, Królowej Jadwigi, Osiedle XXX-lecia, Smętka, Staszica, Wodociągowa) osiedle bloków wielorodzinnych „Polamowiec” (ul. Koszarowa, Nowowiejska) osiedle bloków wielorodzinnych „Wodna” (ul. Olsztyńska, Owsiana) osiedle domów jednorodzinnych „Słowiańska” (ul. Białostocka, Gdańska, Przejściowa, Słowiańska, Zielona) Wyspa Giżycka, w tym: osiedle Kajki (Stary Dwór) (ul. Bema, Kajki, Konopnickiej, Orlicz-Dreszera, Reja, Słowackiego, Struga, Tuwima) osiedle wojskowe (aleja Wojska Polskiego, ul. Moniuszki) Wzgórze Świętego Brunona (ul. św. Brunona) twierdza Boyen (ul. Turystyczna) dzielnica przemysłowo-składowa (ul. Szarych Szeregów, Sybiraków, Trocka, Warmińska, Wileńska)
Toponimia Od momentu powstania zamku w XV wieku do połowy 1945 miasto nosiło w języku niemieckim nazwę Lötzen (w mniej lub bardziej podobnej formie), oraz wśród ludności polskojęzycznej w tym także Mazurów Lec, a wcześniej prawdopodobnie Liecz. W nauce nie ma pewności co do pochodzenia etnicznego, a także etymologii tych nazw. Najprawdopodobniej jest to zniekształcona starsza nazwa pruska. Ludność napływająca tutaj pod koniec II wojny światowej używała początkowo tej starej polskiej nazwy, która następnie wyewoluowała w Łoczany (co było jeszcze XIX-wiecznym spolszczeniem niemieckiej nazwy), a następnie Łuczany. Nowym mieszkańcom nazwa się spodobała. Pomimo tego Komisja Ustalania Nazw Miejscowości, uznając, że obecnie używane nazwy i tak kojarzą się z nazewnictwem niemieckim, podjęła decyzję, aby miastu nadać nazwę Giżycko na cześć Gustawa Gizewiusza (którego nazwisko rodowe brzmiało Giżycki). Sam patron z miejscowością miał mało wspólnego, a urodził się w Johannisburgu, czyli dzisiejszym Piszu. Decyzja weszła w życie 19 maja 1946Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (). i mimo usilnych żądań zarówno mieszkańców, jak i samych lokalnych władz nie udało się jej zmienić, co ostatecznie potwierdzono 26 października.
Ewolucja nazwy miasta na przestrzeni wieków 1335-1341 – Letzenburg 1340 – Lezcen lata 90. XIV w. – Letczenburg, Letczen przełom XIV/XV w. – Leczenburg, Leczin, Leczen poł. XV w. – Leicze, Leiczen 1475, 1507, 1524 – Loetzen 1481 – Lechtczen 1484 – Letzenn 1488, 1518 – Lötzen XVI-XVII w. – tzw. Wola Zamkowa, Nowa Wieś (Neuendorf) (nazwa osady przyzamkowej) 1506-1513, 1563, 1566 – Leczen ok. 1527 – Letzen, Lucenborgk 1567 – Leitz 1579, 1595, 1608, ok. 1663 – Letzen 1588 – Liecz (?) 1615 – Loyzen, Loytzen 1684 – Lözen, Loezen 1720 – Loeza 1726 – Loetza w dok. urzędowych XV – XVII w. – Lötzen, Loetzen, rzadziej Letzen do 1945 – Lötzen 1945-1946 – Łoczany, potem Łuczany od 19 maja 1946 – Giżycko
Historia Początki Oficjalna historia miasta nad Niegocinem rozpoczęła się w drugiej połowie XVI stulecia, gdy książę pruski Albrecht Fryderyk Hohenzollern-Ansbach wystawił pierwszy przywilej, podnoszący osadę nad jeziorem Löwentin (wówczas Niegocin, w zapisach w formie „Newotin”) do rangi miasta. Po dokumencie tym, który zawierał nadanie na prawie chełmińskim 35 włók ziemi i 4 włók lasu, nie licząc 4 włók pastora i 6 włók będących w posiadaniu trzech karczmarzy, zachował się jedynie strzęp bez daty. Natomiast historia osadnictwa na przesmyku w samym sercu Krainy Wielkich Jezior Mazurskich, w okolicach dzisiejszego Giżycka, jest znacznie starsza.
Najstarszy ślad działalności człowieka – róg renifera ze śladami obróbki krzemiennym narzędziem – wydobyto z warstw piasku datowanych na okres sprzed około 15 tysięcy lat nad jeziorem Popówka Mała. W okresie przełomu epoki brązu i epoki żelaza występowały tu już liczne osady lądowe i nawodne (budowane na wbitych w dno drewnianych palach lub na sztucznie usypanych wyspach), których tak duże skupiska w Europie można, poza Mazurami, wyróżnić jedynie na Wyspach Brytyjskich.
Pierwsze wzmianki pisane o tym obszarze znalazły się już w drugim stuleciu naszej ery w dziełach Tacyta i Ptolemeusza z Aleksandrii. W ten sposób na europejską arenę dziejów weszły bałtyjsko-pruskie plemiona Galindów, Sudinów i Bartów, których tereny osadnicze graniczyły ze sobą w okolicach linii Krainy Wielkich Jezior Mazurskich, znajdując się jednocześnie na trasie „bursztynowego szlaku”. mały|Mapa terytorium zamieszkiwanego przez plemiona pruskie w XIII w. W latach 1277–1283 obszar Krainy Wielkich Jezior Mazurskich opanował zakon krzyżacki. Około 1340 na brzegu Kisajna nieco na zachód od ówczesnego przesmyku łączącego owo jezioro z jeziorem Tajty (dzisiejszy Kanał Piękna Góra) rycerze zakonni wznieśli gród obronny nazwany Letzenburg, jak zrobił to wielki mistrz Dytryk von Altenburg w dokumencie określającym podział ziem dawnej Galindii między Angirburg (czyli Węgorzewo) a Letzenburg, lub po prostu Letzen. Mimo doskonałych warunków obronnych ta budowla nie miała możliwości rozbudowy ani założenia osady podgrodowej z powodu braku miejsca. Jan Plastwich, twórca pierwszej kroniki warmińskiej podaje, że „nad wielkim jeziorem imieniem Nabentine, które jest na pół mili od tej strony Leiczen w stronę Litwy”(tzn. pół mili na wschód od Leiczen, czyli Letzenburg) miał swoją siedzibę król galindzki Ysegups. Mniej więcej w okolicach roku 1392 gród relokowano właśnie tam, gdzie prawdopodobnie miał swoją siedzibę, czyli nad brzeg rzeki łączącej Niegocin z Kisajnem (dzisiejszy Kanał Łuczański) w miejsce, gdzie stoi obecnie zamek. Zamek częściowo dotrwał do czasów współczesnych i został zaadaptowany na hotel. W XVIII w. okolice starego zamku na dzisiejszej Pięknej Górze nazywano Alt Lötzen lub Alt-Lötzischen Schanze, w języku polskim Stary Lec, natomiast w XIX w. Stari Zamek. mały|Zamek krzyżacki; zachowane, XVII-wieczne skrzydło W połowie XV stulecia obok zamku zaczęła powstawać osada, założona przez osadników mazowieckich, zwana Nową Wsią. Mieszkańcy zobowiązani byli do daniny oraz innych powinności na rzecz zamku oraz do utrzymywania mostu na drodze przy Niegocinie. Z owych czasów zachował się wystawiony w 1475 dokument lokacyjny, zmieniający prawo magdeburskie, którym dotychczas rządziła się Nowa Wieś, na prawo chełmińskie, podpisany przez komtura z Pokarmina – Bernarda von Balzhofena.
Lenno Królestwa Polskiego Na mocy pokoju toruńskiego region z miastem stanowił część Królestwa Polskiego jako lenno we władaniu krzyżackim. W 1525 wielki mistrz Albrecht Hohenzollern sekularyzował zakon krzyżacki, przyjął protestantyzm i ustanowił w Prusach świeckie księstwo, związane zależnością lenną z Królestwem Polskim. Zamek Lötzen stał się siedzibą starostów książęcych. Starania Nowej Wsi o uzyskanie przywileju miejskiego zostały uwieńczone sukcesem na początku XVII stulecia. Został on wystawiony z datą 16 maja 1612 r. przez kancelarię elektora brandenburskiego – Jana Zygmunta Hohenzollerna, sprawującego w Prusach Książęcych władzę w imieniu chorego umysłowo księcia Albrechta Fryderyka.
Herb i pieczęć miejską nadano miastu, które od tej pory przejmowało nazwę zamku – Lötzen, przywilejem z 26 maja 1612. Pierwszym burmistrzem Lötzen został Paweł Rudzki. Rozpoczął się powolny rozwój miasta, któremu sprzyjało położenie w pobliżu najkrótszych dróg łączących Lwów, Warszawę i Wilno z portami morskimi Gdańska, Elbląga, Braniewa i Królewca.
W czasie potopu szwedzkiego po klęsce w bitwie pod Prostkami, gdzie posiłkujące Szwedów wojska pruskie uległy wojskom hetmana Wincentego Gosiewskiego, na Mazury wtargnęły wspierające Polaków oddziały litewskie i tatarskie. Gród nad Niegocinem Tatarzy zaatakowali 10 lutego 1657, puszczając całe miasto z dymem. Ocalały tylko zamek, ratusz i kościół. Miasto praktycznie przestało istnieć.
W Królestwie Prus thumb|Mapa Giżycka i okolic (około 1818 r.) mały|Tablica pamiątkowa w miejscu narodzin Wojciecha Kętrzyńskiego Na mocy postanowień traktatów welawsko-bydgoskich z 1657 r. Polska utraciła zwierzchnictwo nad regionem i miasto odtąd było częścią państwa brandenbursko-pruskiego, przekształconego w 1701 w Królestwo Prus.
Rada miejska wystąpiła w 1690 r. z prośbą o zwolnienie grodu z podatków państwowych, ciężarów publicznych i zakwaterowań. Lötzen było wówczas najbiedniejszym miasteczkiem Prus Książęcych. W wyniku wielkiej epidemii dżumy w 1710 zmarła prawie cała ludność miasta.