Lanckorona – wieś w Polsce, położona w województwie małopolskim, w powiecie wadowickim, siedziba gminy Lanckorona.
W latach 1975–1998 wieś położona była w województwie bielskim.
Lanckorona w latach 1366–1934 posiadała prawa miejskie.
Lanckorona była miastem królewskim położonym w końcu XVI wieku w tenucie lanckorońskiej w powiecie szczyrzyckim województwa krakowskiegoWojewództwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 2008, s. 95..
Położenie Zgodnie z regionalizacją fizycznogeograficzną Polski według Jerzego Kondrackiego Lanckorona znajduje się na Pogórzu Wielickim. Położona jest w odległości 30 km na południe od Krakowa, na średniej wysokości 545 m n.p.m. Zabudowania i pola uprawne Lanckorony znajdują się w dolinie Skawinki, oraz na zboczach Lanckorońskiej Góry. Wieś zachowała oryginalną drewnianą zabudowę z drugiej połowy XIX wieku. Gmina Lanckorona wchodzi w skład powiatu wadowickiego, znajdującego się w województwie małopolskim. W skład gminy wchodzi pięć sołectw: Lanckorona, Izdebnik, Jastrzębia, Podchybie i Skawinki. Całkowita jej powierzchnia wynosi 40,5 km², w tym sama Lanckorona, położona na południowo-wschodnim stoku Lanckorońskiej Góry (545 m) zajmuje obszar 11,8 km².
Ulice W Lanckoronie znajduje się 41 ulic: 3 Maja, 70-lecia Niepodległości Polski, Bańdury, Cegielnia, Cicha, Dębowa, Góralska, Gronowa, Jagiellońska, Jaworkowa, Józefa Piłsudskiego, Kalwaryjska, Kardynała Karola Wojtyły, Kazimierza Wielkiego, Kępa, Konfederatów Barskich, Kopań, Krakowska, Legionistów, Leśna, Łaśnicka, Ławki, Ogrodowa, Palecka, Piaskowa, Podgórska, Polna, Rynek, Słoneczne Tarasy, Spacerowa, Sportowa, Stefana Czarnieckiego, Szkolna, św. Jana, św. Marka, Świętokrzyska, Targowa, Tondyry, Widokowa, Zacisze, Zamkowa.
Formalnie większość nazw ulic wprowadzono uchwałą Rady Gminy Lanckorona z dnia 30 listopada 2016 r. Przed 2016 r. uchwalono nadanie nazw ulic Kardynała Karola Wojtyły i Słoneczne Tarasy. Jednak część nazw ulic była już wcześniej w użyciu o czym świadczy choćby mapa topograficzna w skali 1:10 000 w układzie „1992”, na której zaznaczono ulice: 3 Maja, Cicha, Czarnieckiego, Jagiellońska, Kazimierza Wielkiego, Krakowska, Konfederatów Barskich, Legionistów, Rynek, Szkolna, św. Jana, Świętokrzyska, Targowa, Zacisze, Zamkowa oraz Os. 70-lecia Niepodległości. thumb|left|Zabytkowa zabudowa rynku thumb|left|Ruiny zamku thumb|left|Kościół Narodzenia św. Jana Chrzciciela w Lanckoronie thumb|left|Cmentarna kaplica św. Krzyża w Lanckoronie w 2022 roku thumb|left|K. Kaszewicz, Planta lanskoronskiego zamku, 1772 thumb|left|Cafe Arka
Historia Lanckorony Średniowiecze Miejscowość Lanckorona (1361) lub Lanczkoruna (1360) (łac. Landiscorona)W spisach świętop. i dzies. pap. z l. 1326–1358 wymieniana była villa Hartmanni alias villa Hermani w dek. Zator (MV 1 s. 127, 198, 300, 371, 380, 393; 2 s. 175, 192, 201, 211, 230, 239, 248, 257, 265, 272, 280, 288, 295, 392, 409, 428). Wedle Z. Perzanowskiego, Lanckorona → p. 7 s. 159–60: „ponieważ później w jej miejsce wymieniana jest Lanckorona, można te dwie nazwy identyfikować jako dotyczące jednej i tej samej miejscowości. Hipotezę tę potwierdza fakt identyczności godła na pieczęci proboszcza wsi Ilartmanna z r. 1345 [Mog. s. 51-3] z godłem używanej do dziś pieczęci parafialnej probostwa w Lanckoronie” [baranek z chorągiewką]. Identyfikacja ta jest błędna. Baranek paschalny z chorągiewką był symbolem bardzo popularnym – np. znajdował się na dwóch [!] pieczęciach przywieszonych do dokumentu z 1345 r. (Mog. s. 52 3), a zatem fakt umieszczenia go na nowożytnych czy współczesnych pieczęciach parafii nic może być podstawą jakichkolwiek wniosków. Villa Hartmanni (Hermani) jest wymieniana nie tylko w spisach z l. 1326-58 (MV 1-2, jw.), lecz także w spisach z l. 1373-4 (MV 9 s. 4, 24: nadal w dek. Zator), z tą samą co w l. 1326-58 taksą 3 sk.: Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, Warszawa, s. 426. powstała ze względu na częste odwiedziny bogatych terenów łowieckich przez Kazimierza III Wielkiego i bliską odległość od Wawelu (30 km). Ze źródeł pisanych, głównie manuskryptów Jana DługoszaBiblioteka UJ. . wynika, że Zamek w LanckoronieArchiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, plany twierdz ., łac. Landiscoronese castrum, został ufundowany przez Kazimierza III Wielkiego na początku jego panowania, a wykończony w połowie XIV wieku (1345–1355). Miasto królewskie zostało założone przez Kazimierza III Wielkiego na prawie magdeburskim pomiędzy 1361 a 1366 rokiemAnna Berdecka, Nowe lokacje miast królewskich w Małopolsce w latach 1333-1370 : chronologia i rozmieszczenie, w: Przegląd Historyczny, T. 65 (1974), z. 4, tabela 1 po s. 617.. Od XV wieku przyjmować się zaczyna nazwa Lanckorona„Od XV w. ustala się forma Lanckorona. Jest to nazwa genetycznie niemiecka, nawiązująca do wyrazów Land «kraj, ziemia, wieś» + Crone «korona» w: Kazimierz Rymut. Nazwy miast Polski. 1987.. Zamek pełnił również funkcję strategiczną, chroniąc drogi do Krakowa. Twierdza strzegła granicy między Krakowem a księstwem oświęcimskim, którego władca Jan I Scholastyk złożył w 1327 r. hołd lenny królowi Czech, Janowi Luksemburskiemu, stając się lennikiem korony czeskiej. Granica ta przebiegała wówczas u stóp Lanckorońskiej Góry, na zachód od wzniesienia. Dokumenty źródłowe nie podają dokładnych dat erekcji zamku. Pierwsza wzmianka pochodzi z 1366 roku, kiedy zamek już był użytkowany przez urzędującego burgrabiego o imieniu Orzeszko. W późniejszym okresie zamek stanowił rezydencję starostów lanckorońskich i kilkakrotnie zmieniał właścicieli. Ruiny zamku do dziś znajdują się na szczycie Góry Lanckorońskiej. Już w 1361 r. Kazimierz Wielki zezwolił na lokację miasta, hojnie uposażając wójta poprzez nadanie mu 2 łanów frankońskich (czyli w przeliczeniu na obecne jednostki co najmniej 50 ha), a także liczne przywileje. Ostatecznie do samej lokacji doszło 31 marca 1366 roku. Kazimierz nadał dotychczasowej osadzie przywilej miejski na prawie magdeburskim. W przywileju tym zostały ustanowione cotygodniowe targi czwartkowe. Poza tym w akcie tym znajdowały się: prawo handlu w Krakowie i innych miastach królewskich, prawo wolnego wyrębu drzew w granicach miasta prawo przywozu piwa dla mieszczan, prawo składu, a także obdarzył Lanckoronę prawami identycznymi, co miasto stołeczne Kraków.
Z pojedynczych zapisów wiadomo, że pierwszym burgrabią fortecy był Orzeszko, który pełnił tę funkcję w latach 1366–1375. Na zamku często pojawiał się fundator zamku i miasta, król Kazimierz III Wielki, który wykorzystywał niewielką odległość Lanckorony od Wawelu i bogate w zwierzynę tereny łowieckie. Pierwszym tenutariuszem Lanckorony (od 1391 r.) był Mikołaj Strasz herbu Odrowąż.
Jak wynika z historycznych zapisów, Kazimierz III Wielki również ufundował kościół pw. Narodzenia św. Jana Chrzciciela, który powstał w 1336 r.Wiadomość o erekcji kościoła w Lanckoronie w 1336 r. w Schematismus Cleri Dioeceses Tarnoviensis 1879, s. 230.
Spytko z Melsztyna był tenutariuszem Lanckorony w latach 1397–1399, a po jego śmierci w bitwie nad Worsklą 12 lub 16 sierpnia 1399A. Supruniuk, Wojewoda płocki Abraham Socha. Przyczynek do genealogii Nałęczów mazowieckich, [w:] A. Supruniuk, Szkice o rycerstwie mazowieckim XIV/XV wieku, Toruń 2008, s. 7-8, ., właścicielką tenuty stała się jego żona Elżbieta. Kolejnym właścicielem Lanckorony został w roku 1410 Zbigniew z Brzezia. Zbigniew szybko stał się jedną z najważniejszych postaci w państwie. Dochodząc do funkcji marszałka wielkiego koronnego, a także będąc członkiem 8-osobowej rady królewskiej, pierwszy z Zadorzyców na tenucie Lanckorońskiej nie dbał o swoje lanckorońskie włości, a zasłynął raczej jako dobrodziej krakowskiego klasztoru augustianów i sprawny polityk. Kolejnymi starostami aż do 1512 roku byli potomkowie Zbigniewa, którzy przyjęli nazwisko Lanckorońskich. Po Zbigniewie władze w Lanckoronie przejął jego syn Mikołaj, bliski współpracownik królów polskich: Władysława Warneńczyka i Kazimierza Jagiellończyka, a także pełniący urząd marszałka koronnego. Mikołaj, podobnie jak ojciec, z braku czasu i z powodu zaangażowania w nurt wydarzeń politycznych nie zwracał większej uwagi na starostwo, jednak utrzymał tenutę w niezmienionych granicach, obejmującą ciągle od czasów Spytka 16 wsi. Prawdziwymi twórcami potęgi gospodarczej tenuty lanckorońskiej byli synowie Mikołaja: Jan i Stanisław. Bracia, dzięki posiadaniu bogatych królewszczyzn, zdobyli ogromne fortuny, stając się zarazem jednymi z najbogatszych możnych małopolskich.
Mikołaj Zebrzydowski – wojewoda krakowski i lanckoroński ufundował w 1602 roku budowę klasztoru i zespołu kaplic Dróg Męki Pańskiej na wzgórzu Żarek na wzór Kalwarii Jerozolimskiej.
Lanckorona w XV–XVIII w. thumb|Mapa Abrahama Orteliusa z 1603 i Landskron Zgony Stanisława w 1489 i Jana w 1496 roku rozpoczynają okres schyłkowy panowania rodu Lanckorońskich w Starostwie. Po śmierci Jana panami na włościach lanckorońskich zostają 3 synowie Stanisława (Jan był bezpłodny lub w ogóle nie posiadał żony): Stanisław (junior), Mikołaj i Przecław. Dwaj starsi bracia stosunkowo szybko przestali interesować się wyżej wspomnianą tenutą. Stanisław tylko raz wymieniany jest jako starosta lanckoroński (w 1504 roku). W 1508 roku osiadł w Kamieńcu Podolskim, piastując urząd starosty kamieńskiego, a później wojewody podolskiego. Podczas pobytu na kresach południowo-wschodnich brał udział w bitwach z Tatarami, m.in. pod Wiśniowcem i Trembowlą. Stanisław był gorącym zwolennikiem ułożenia dobrych stosunków polsko-mołdawskich. Ostatecznie umarł w 1535 roku, w ukochanym przez siebie Kamieńcu Podolskim. Mikołaj natomiast związał swoją karierę z dworem, piastując stanowisko burgrabiego krakowskiego. Najmłodszy z braci, Przecław (lub Krzesław), najdłużej rezydował w Lanckoronie, bo aż do 1511 lub 1512 roku. Za 200 florenów wydzierżawił tenutę lanckorońską z 15 wsiami Mikołajowi Jordanowi z Zakliczyna, a rok później na dobre sprzedał miasteczko ze wszystkimi włościami Spytkowi z Jarosławia.
Okres największego dobrobytu Tenuty Lanckorońskiej przypada na czas rządów na Lanckoronie rodu Wolskich. Kolejni starostowie z tego rodu doprowadzili do rozkwitu miasta i jego zaplecza. Na terenie królewszczyzny trwała akcja kolonizacyjna, która doprowadziła do zwiększenia liczby wsi z 15 do 22; powstały wówczas, między innymi, takie osady jak Baczyn czy Podchybie. Także w 1537 roku, kiedy dobrami lanckorońskimi zarządzał Mikołaj Wolski herbu Połkozic, król Zygmunt Stary potwierdził przywileje Lanckorony i nadał jej prawo organizowania dwóch jarmarków na św. Jana (czerwiec) i św. Bartłomieja (sierpień), a dodatkowo przeniósł targi z czwartku na niedzielę. To właśnie za Wolskich tenuta lanckorońska stała się potężnym i złotodajnym latyfundium. Dobrobyt starostwa nie trwa długo. Już w 1574 roku Olbracht Łaski zdobył zamek lanckoroński – co prawda ostatniej z Wolskich udało się odzyskać w 1576 roku utracone włości, to jednak nie zapobiegło to zmianom, które w przyszłym stuleciu zaowocowały upadkiem gospodarczym tenuty (szczególnie przyczynił się do tego potop szwedzki).