19 Pułk Ułanów Wołyńskich im. generała Edmunda Różyckiego (19 puł) – oddział kawalerii Wojska Polskiego II RP.

19 pułk Ułanów Wołyńskich powstał w 1920 na bazie IV Wołyńskiego dywizjonu z 1 psk oraz pododdziałów 1 Wołyńskiego pułku jazdy ochotniczej. Walczył z powodzeniem w wojnie polsko-bolszewickiej. W okresie dwudziestolecia międzywojennego stacjonował w Ostrogu. W kampanii wrześniowej walczył w składzie macierzystej Wołyńskiej Brygady Kawalerii, między innymi pod Mokrą, Ostrowami, Żerominem, Wolą Cyrusową, Mińskiem Mazowieckim, Rejowcem; rozbity pod Jacnią – Suchowolą.

Walki antenatów pułku 7 kwietnia 1917 na Ukrainie na bazie Oddziału Konnych Zwiadowców 1 Dywizji Strzelców Polskich zorganizowany został Polski Szturmowy Szwadron Huzarów pod dowództwem por. Feliksa Jaworskiego.

9 czerwca szwadron przeszedł swój chrzest bojowy, wykonując szarżę pod wsią Zazdrość. Po wybuchu rewolucji październikowej jednostka przeszła do Płoskirowa. Tam szwadron przemianowany został na dywizjon szwoleżerów i równocześnie toczył walkę z oddziałami bolszewickimi i bandami chłopskimi. 24 grudnia dywizjon włączony został w skład Wojska Polskiego na Ukrainie. 14 stycznia 1918 dywizjon przegrupowuje się do Antonin, gdzie formuje się 2 pułk ułanów i kontynuuje walkę ze zrewolucjonizowanymi masami chłopskimi i demobilizowanymi oddziałami Armii Imperium Rosyjskiego. Między innymi, w dniu 5 lutego, w obronie Antonin, dywizjon stoczył walkę z rosyjskim pułkiem 11 Armii. 22 lutego dywizjon włączony został w skład III Korpusu Polskiego w Rosji, a 3 marca przemianowany został na samodzielny dywizjon szwoleżerów. 12 kwietnia dywizjon przeszedł do Pikowa i wszedł w skład Lekkiej Brygady III Korpusu płk. Juliusza Rómmla. W składzie tej brygady walczył z Ukraińcami, w rejonie Niemirowa. Tam przeformowany został w pułk szwoleżerów polskich. Do pułku włączono pozostałości 7 pułku ułanów. Jednostka składała się z czterech szwadronów liniowych, dwóch oddziałów karabinów maszynowych, szwadronu pieszego, taboru i jednego samochodu pancernego. Służbę pełniło w niej 26 oficerów i 684 szeregowców. 10 czerwca, po kapitulacji korpusu, jednostka została rozwiązana. Rotmistrz Jaworski na czele 38 szwoleżerów udał się do Ludwipola i tam pozostawał w konspiracji.

Szwadron rtm. Jaworskiego ujawnił się 21 listopada 1918 i podjął marsz z Bereźna do Starokonstantynowa i dalej na zachód przez Szepietówkę, Sławutę, Łokaczew do Włodzimierza Wołyńskiego. Tu wszedł w skład Grupy ppłk. Bończy-Uzdowskiego i w jej składzie walczył z wojskami ukraińskimi. 21 grudnia oddział stał się Szwadronem Jazdy Kresowej, a 2 lutego 1919 został przeformowany w Dywizjon Jazdy Kresowej. 1 listopada 1919 dywizjon Jazdy Kresowej wszedł w skład 1 pułku strzelców konnych jako jego IV dywizjon i wspierał 9 Dywizję Piechoty prowadzącą działania na Polesiu.

W pierwszej dekadzie marca 1920 dywizjon rtm. Jaworskiego wziął udział w operacji na Mozyrz i Kalenkowicze, w czasie której opanował Jelsk i Barbarów. W czasie wyprawy kijowskiej w kwietniu i maju 1920, we współdziałaniu z oddziałami piechoty, opanował Czarnobyl.

W lipcu 1920 sformowano Brygadę Jazdy Ochotniczej w składzie 1 Wołyński pułk jazdy Ochotniczej, 2 Lubelski pułk jazdy ochotniczej oraz 3 Siedlecki pułk jazdy ochotniczej. W czasie zwrotu zaczepnego znad Wieprza Brygada prowadziła działania w składzie 3 Armii na jej lewym skrzydle, w luce pomiędzy 1 Dywizją Piechoty Legionów a związkami taktycznymi 4 Armii. W ramach tych działań Brygada opanowała: Radzyń, Międzyrzecz Podlaski oraz Mordy. 19 sierpnia 1920 stoczyła ciężki bój pod Skrzeszewem i Frankopolem .

Mapy walk

Kawalerowie Virtuti Militari 40x40px|left Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Wojskowego Virtuti Militari za wojnę 1918–1920st. uł. Dominik Demczuk nr 1983plut. Jan Drabowicz nr 4208wachm. Władysław Grabowski nr 4394wachm. Aleksander Gradowski nr 4361mjr Feliks Jaworski nr 593kpr. Maurycy Jaworski nr 4136plut. Karol Klimczyk nr 1959kpr. Ludwik Franciszek Kłos nr 4388st. uł. Wacław Koch nr 4201st. uł. Leonard Kruk nr 4413kpr. Florian Kurowski nr 4173st. uł. Włodzimierz Laskowski nr 4190kpr. Józef Leonczuk (Leończyk) nr 4246wachm. Józef Lindowicz nr 4415plut. Jan Lisowski nr 2731pchor. Władysław Ludkiewicz nr 1474pchor. Stanisław Łukaszewicz nr 4220plut. Franciszek Malewski nr 4212por. Tadeusz Malinowski nr 4256kpr. Marian Migdał nr 4166wachm. Władysław Milczarek nr 4376rtm. Aleksander Piotraszewski nr 2460wachm. Zygmunt Polakowski nr 895plut. Roman Pracz nr 4171wachm. Aleksander Roguski nr 4363ppor. Emanuel Rybicki-Korybut nr 4236wachm. Bronisław Sergielis nr 4235st. uł. Józef Silecki nr 4274plut. Stanisław Sokolnicki nr 4284plut. Andrzej Sujka (Sójka) nr 4128rtm. Tadeusz Stanowski nr 4152plut. Lucjan Świetlicki nr 2735st. uł. Jan Wasilewski nr 4140por. Juliusz Franciszek Wolicki nr 1988plut. Józef Zając nr 1973kpr. Stanisław Zalewski nr 4370por. Kazimierz Żuromski nr 4196

Ponadto 25 oficerów, 55 podoficerów i 75 ułanów zostało odznaczonych Krzyżem Walecznych.

Pułk w okresie pokoju Reorganizacja i podporządkowanie thumb|Uroczystość nadania sztandaru pułkowego. Ostróg, 6 sierpnia 1924. Na zdjęciu widoczni m.in.: marsz. Józef Piłsudski, gen. Marian Kukiel, bp. Ignacy Dubowski, Walery Sławek. thumb|Uroczystość wręczenia sztandaru 19 puł – marszałek Józef Piłsudski wbija gwóźdź w drzewce sztandaru. 30 sierpnia 1920 mjr Jaworski otrzymał rozkaz zorganizowania 19 pułku Ułanów Wołyńskich. Bazą formowania były dwa szwadrony IV Wołyńskiego dywizjonu z 1 pułku strzelców konnych oraz pododdziały 1 Wołyńskiego pułku jazdy ochotniczej. Uzupełnienie stanowili żołnierze 2 Lubelskiego pułku jazdy ochotniczej oraz 3 Siedleckiego pułku jazdy ochotniczej.

Od 12 grudnia 1920 pułk patrolował linię demarkacyjną w rejonie Łużki – Głębokie – Dzisna. W marcu 1922 roku pułk przybył transportem kolejowym z Głębokiego do Ostroga nad Horyniem, które to miasto zostało wyznaczone na jego stały garnizon. W tym czasie wchodził w skład II Brygady Jazdy. Po reorganizacji w 1924, wraz ze zmianą terminu „jazda” na „kawaleria”, pułk wszedł w skład 2 Samodzielnej Brygady Kawalerii. W kwietniu 1930 nastąpiła kolejna reorganizacja, a pułk przeszedł do Brygady Kawalerii „Równe". 1 kwietnia 1937 brygada została przeformowana w Wołyńską Brygadę Kawalerii, a 19 pułk ułanów pozostał w jej szeregach.

Zakwaterowanie Pierwszym garnizonem szwadronu rtm. Jaworskiego był Włodzimierz Wołyński, w którym to oddział kwaterował od 18 grudnia 1918. Prawdopodobnie rozlokował się w koszarach nazwanych później Koszarami Jagiełły. W połowie maja 1919 szwadron wyruszył na front, a do swego garnizonu powrócił z początkiem sierpnia. 9 września przeniesiono go do Hrubieszowa, skąd już jako IV/1 pułku strzelców konnych 31 grudnia ponownie odjechał na front. Jako ochotniczy oddział jazdy mjr. Jaworskiego z początkiem września 1920 stanął w Grajewie, ale już 23 września odszedł w rejon: Radzyń Podlaski –Turów – Międzyrzec Podlaski, W Turawie zajął dawny folwark Potockich, w Radzyniu zaś dawne koszary artyleryjskie i zabudowania dawnego pałacu Szlubowskich. Od 12 grudnia 1920 pułk pełnił służbę patrolową i pozostawał na kwaterach polowych w rejonie: Dzisna – Łużki – Głębokie. Dopiero w marcu 1922 przeniesiono go do stałego garnizonu w Ostrogu.

Sformowany we wrześniu 1920 szwadron zapasowy pułku stacjonował początkowo w Białej Podlaskiej. Później przeniósł się do Branicy (najprawdopodobniej dwór i folwark w powiecie białobrzeskim), a od 21 listopada zajmował koszary w Krzemieńcu. Już 4 stycznia 1921 przeniósł się do Tomaszowa Lubelskiego, a ostatecznie, od 24 marca ulokował się we Włodzimierzu Wołyńskim, w Koszarach Jagiełły, w rejonie ulic: Ustyłuzka – Wołodymyra Welykoho –A. Łotockoho – Iwana Mazepy.

Wydarzenia Pułk na swojego Szefa obrał pułkownika Karola Różyckiego, dowódcę pułku jazdy wołyńskiej w 1831. 4 marca 1938 minister spraw wojskowych generał dywizji Tadeusz Kasprzycki nadał pułkowi nazwę: „19 pułk Ułanów Wołyńskich im. generała Edmunda Różyckiego”Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 2 z 4 marca 1938, poz. 15..

19 maja 1927 minister spraw wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski ustalił i zatwierdził dzień 19 sierpnia jako datę święta pułkowegoDz. Rozk. MSWojsk. Nr 16 z 19 maja 1927, poz. 174.. Pułk obchodził swoje święto w rocznicę bitwy pod Frankopolem i Skrzeszewem, stoczonej w 1920 roku.

Konie Konie starano się grupować według maści w poszczególnych pododdziałach według następującego schematu: szwadrony liniowe – konie gniade, szwadron ciężkich karabinów maszynowych – gniade i skarogniade, pluton łączności i pluton trębaczy – konie siwe. W pułku sukcesywnie zwiększano liczbę koni maści gniadej.

Mobilizacja thumb Pułk w planie mobilizacyjnym „S”Nazwa pododdziałuTerminMiejsce mobilizacjidowódca pułku z drużynąalarmOstrógpluton łączności1÷4 szwadronyszwadron karabinów maszynowychII rzut dla pułkuRównekolumna taborowa nr 2725Włodzimierz Wołyńskikolumna taborowa nr 28411kolumna taborowa nr 28512uzupełnienie do czasu „W”5szwadron kawalerii nr 2/4310szwadron marszowy 1/1918szwadron zapasowydo 15 Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939NazwiskoStopień, imię i nazwiskodowódca pułkuppłk dypl. Józef PętkowskiI zastępca dowódcyppłk Władysław Kotarskiadiutantrtm. adm. (kaw.) Bronisław Kochańskilekarz medycynypor. lek. Jan Henryk Pruszyńskilekarz weterynariipor. Stanisław KalmanII zastępca dowódcy (kwatermistrz)mjr Jan Pelczaroficer mobilizacyjnyrtm. Jerzy Stefan Skinderzastępca oficera mobilizacyjnegortm. Konstanty Galimskioficer administracyjno-materiałowypor. adm. (kaw.) Zygmunt Jankowskidowódca szwadronu gospodarczegortm. adm. (kaw.) Bronisław Kochańskioficer gospodarczykpt. int. Ignacy Malinowskioficer żywnościowyvacatdowódca plutonu łącznościpor. Seweryn Marian Lubicz-Rudnickidowódca plutonu kolarzyppor. Tadeusz Józef Bączkowskidowódca plutonu ppanc.vacatdowódca 1 szwadronurtm. Michał I Kłopotowskidowódca plutonuppor. Wacław Jachałkowskidowódca 2 szwadronup.o. ppor. Zdzisław Gracjan Skliwadowódca plutonuppor. Włodzimierz Tokarskidowódca 3 szwadronupor. Stanisław Góreckidowódca plutonuppor. Włodzimierz Aleksander Dudadowódca plutonuppor. Jan Stefan Karol Gauguschdowódca plutonuppor. Tadeusz Laskowskidowódca 4 szwadronumjr Edward Alfons Daniłło-Gąsiewiczdowódca plutonupor. Wojciech Gumińskidowódca plutonupor. Włodzimierz Poziemskidowódca szwadronu kmp.o. ppor. Tadeusz Różyckidowódca plutonuppor. Zygmunt Stanisław Majewskidowódca szwadronu zapasowegomjr Eugeniusz Wiszniowskizastępca dowódcyvacatna kursiertm. Ryszard Kawkana kursiertm. Jerzy WiszniowskiSzkoła podoficerska ckm Wołyńskiej BKkomendant szkołyrtm. Tadeusz Czesław Kohaut (2 psk)instruktorppor. Edward Leon Bobowski (21 puł)

19 puł. w kampanii wrześniowej

Mobilizacja 14 sierpnia 1939 o godz. 0:01 rozpoczęto mobilizację alarmową 19 pułku ułanów w garnizonie Ostroróg, w grupie zielonej. W jej ramach zmobilizowano: 19 pułk ułanów, w organizacji i na etatach wojennych, w czasie od A+36 do A+42.

W szwadronie zapasowym 19 pułku ułanów we Włodzimierzu Wołyńskim w grupie czerwonej: kolumnę taborową kawaleryjską typ II nr 241, w czasie A+30, kolumnę taborową kawaleryjską typ II nr 242, w czasie A+36.

W szwadronie zapasowym 19 puł. we Włodzimierzu Wołyńskim w I rzucie mobilizacji powszechnej, do 4 dnia jej trwania: szwadron marszowy nr 1 Wołyńskiej Brygady Kawalerii (19 puł.).