20 Pułk Ułanów im. Króla Jana III Sobieskiego

thumb thumb thumb thumb

20 pułk ułanów im. Króla Jana III Sobieskiego (20 puł.) – oddział kawalerii Wojska Polskiego II RP.

Pułk sformowany został w Ostrołęce w 1920 jako rezerwowy 108 pułk ułanów. Walczył w obronie mostu na Narwi w Nowogrodzie, pod Łomżą, Kuleszką, Milewem, o Ciechanów, pod Biskupiczami i Rudnią Baranowską. W styczniu 1921 został przemianowany na 20 pułk ułanów, a w 1927 nadano mu imię Króla Jana III Sobieskiego. W okresie międzywojennym stacjonował w garnizonie Rzeszów.

W kampanii wrześniowej walczył w składzie macierzystej Kresowej Brygady Kawalerii prowadząc działania opóźniające na prawym skrzydle Armii „Łódź”.

Formowanie

Pułk nawiązywał do tradycji 20 pułku ułanów Księstwa Warszawskiego uczestniczącego w kampanii napoleońskiej 1812.

W 1920 w Ostrołęce sformowano 108 pułk ułanów. W jego skład weszły dwa szwadrony 3 pułku strzelców konnych, jeden szwadron 8 pułku ułanów im. Księcia Józefa Poniatowskiego i jeden szwadron 6 pułku Ułanów Kaniowskich. Pierwszym dowódcą został pułkownik Dymitr Radziwiłowicz, a 30 lipca 1920 wyznaczone szwadrony spotkały się w Ostrołęce. Jego skład osobowy na ów dzień wynosił 19 oficerów, 780 szeregowych, 800 koni i 16 wozów.

Pułk posiadał szable austriackie i niemieckie; na stanie były również karabinki austriackie. Dużą część pułku stanowił rocznik poborowych oraz dawni rezerwiści armii austriackiej. Rzędy końskie posiadał austriackie i meksykańskie. Przewaga koni młodych. Oddziałem gospodarczym dla pułku był 8 pułk ułanów. Pierwszy rozkaz pułkowy pochodzi z 21 sierpnia, podpisał go rotmistrz Piotr Głogowski, za zgodność podpisał go porucznik Uranowicz, który w owym czasie pełni funkcję adiutanta. Obsada personalna 108 pułku ułanów w 1920StanowiskoStopień, imię i nazwiskoDowódcartm. Piotr Głogowskiadiutantpor. Franciszek Uranowiczadiutantpor. Witold Lipowskilekarzppor. Henryk JarockiLekarz wet.por. lek. wet. Władysław LeżońDowódca I dywizjonurtm. Kazimierz RomańskiDowódca II dywizjonurtm. Edmund Skowrońskidowódca 1 szwadronurtm. Sędzimirdowódca 1 szwadronupchor. / ppor. Bogumił Szumski 13 IX 1920 rannyppor. Gustaw Ceratkiewiczppor. Aleksander Napiórkowski †18 VIII 1920 Ciechanówdowódca 2 szwadronupor. Edward Ostrowski †3 VIII 1920 Ostrołękartm. Władysław Jerchow 2 szwadroniepchor. Marian Mańkowski †3 VIII 1920 Ostrołękadowódca 3 szwadronurtm. Kazimierz Romańskidowódca 4 szwadronupor. Sławosz Szydłowskidowódca szwadronu karabinów maszynowychpor. dr Edward Skowrońskidowódca oddziału sztabowegopor. Władysław Gundelachpor. Stanisław Drzewińskipor. Władysław Horodyskipor. Stefan Grudzielski 3 VIII 1920 rannypor. Jan Wiśniowieckipchor. Stanisław Sozański †3 VIII 1920 OstrołękaDowódca plutonupchor. Jan KozienickiOficer pułkupchor. Józef Friszerpchor. Aleksander GrabowieckiOficer pułkupchor. Wiktor Kegler

Pułk w walce o granice

Pułk przydzielono do 8 Brygady Jazdy, którą sformowano w tamtym okresie dla przeciwstawienia radzieckiemu III Korpusowi Kawalerii Gaja. W obszarze Ostrołęki zebrano więc 108., 2. i 115 pułk ułanów a także 8 dywizjon artylerii konnej. Dowództwo powierzono generałowi Suszyńskiemu.

108 pułk ułanów pierwszy patrol odbył 20 lipca 1920. Pierwsze potyczki miały miejsce już w pierwszych dniach działania pułku. Należy tu odnotować obronę mostu w Nowogrodzie przez patrol podchorążego Szumskiego oraz uliczne walki z kozakami. Do pierwszego starcia ogniowego doszło 1 sierpnia 1920 i tu pułk poniósł pierwsze straty: 14 zabitych i rannych.

Przeprawa w Nowogrodzie była niestrzeżona przez Polaków, w związku z czym kawaleria rosyjska działała w obszarze pomiędzy Ostrołęką a Łomżą. 5 sierpnia pułk wziął udział w odsieczy w okolicach Łomży, a celem było odpędzenie nieprzyjaciela. We wsi Kuleszka, 2/108 pułku ułanów został otoczony przez bolszewicką kawalerię i musiał wycofać się z rejonu Ostrołęki. Straty były poważne: zginęli porucznik Ostrowski, podchorąży Mańkowski i 50 ułanów.

Wraz z ofensywą Rosjan w kierunku Warszawy, stworzono linię obrony 10 km na północny wschód od Ostrołęki. Lewe skrzydło opierało się o Narew, prawe o tor kolejowy Ostrołęka – Łomża. Rosjanie byli osłonięci bagnami. Mimo to, ułani atakowali i w dniach 1 i 2 sierpnia zajęli Nowy Dwór i zepchnęli wroga do wsi Zabiele. 3 sierpnia do żołnierzy pułku przemawiał generał Roja. Wydał też rozkazy. Od rana trwał silny ostrzał artyleryjski, więc należało dążyć do dalszego wyparcia Rosjan. Do walki został skierowany 1. i 4 szwadron 108 pułku. Celem była wieś Zabiele. I tym razem ułani zwyciężyli. W boju pod Nowym Dworem wyróżniony został za męstwo porucznik Horodyski. Polegli m.in.: podchorąży Stanisław Sożański, raniony został porucznik Stefan Grudzielski, zaś 150 żołnierzy zostało zabitych, ranionych lub zaginęło w akcji.

Mimo taktycznych sukcesów, pułk musiał się wycofać. W dniach 5 do 10 sierpnia pułk cały czas prowadził walki osłaniając odwrót brygady przez Biebrzyce, Węgrzynowo i Stary Gołymin na Gąsocin. W okolicy Gołymina walki prowadził 1 szwadron pod dowództwem rotmistrza Sędzimira. W walce został śmiertelnie ranny podporucznik Aleksander Napiórkowski i 16 ułanów. W tym samym czasie powiększył się skład 8 Brygady i składa się ona z 108., 2. i 115 pułku ułanów, 8 dywizjon artylerii konnej i 203 pułk ułanów. Dowodzenie przejął generał Karnicki.

11 sierpnia nastąpiło formalne podporządkowanie 8 Brygady dowódcy 18 Dywizji Piechoty. Brygada obsadziła pozycje obronne pod Gąsocinem, zajmując stanowiska na lewym skrzydle 5 Armii. 12 sierpnia brygada odparła atak na Gąsocin a wieczorem przemieściła się do Nowego Miasta. 13 sierpnia rano doszło do starcia pod Milewem, następnie 108 pułk przemieścił się do Szeronina. 14 sierpnia pułk wziął udział w natarciu na Ciechanów. Po drodze została stoczona walka pod Glinojeckiem, gdzie wzięto 513 jeńców, 40 karabinów. 15 sierpnia w południe wkroczył do Ciechanowa. W mieście kwaterował sztab sowieckiej 4 Armii, której dowódca zbiegł na wschód. 18 Dywizja Piechoty nie zdołała dojść do Ciechanowa, tak więc 8 Brygada Jazdy wycofała się do Rumoki na lewe skrzydło dywizji. 16 sierpnia rano, 8 Brygada ze 108 pułkiem ułanów w straży przedniej, zajęła znów Ciechanów. W późniejszych godzinach cała brygada stoczyła walkę z 16 Dywizją Strzelców w obszarze Wróblewo – Opinogóra, następnie wycofując się do Borek. 8 Brygada zajęła się osłanianiem lewego skrzydła 5 Armii która to zaczęła swoje przeciwnatarcie.

8 i 9 Brygady Jazdy pod dowództwem gen. Gustawa Dreszera otrzymały zadanie przecięcia odwrotu, podążającym z zachodu, 4 Armii bolszewickiej i Korpusowi Gaja. 8 Brygada maszerując z okolic Płońska w Strzegowie zastała Korpus Gaja, który zaczyna wycofywać się w kierunku granicy niemieckiej. Dalsza trasa pościgu za nieprzyjacielem to kolejno: Miączyn, Liberadz i dalej w kierunku Mławy. Pułk dochodzi do Turzy Małej, gdzie od 28 sierpnia do 1 września odpoczywa, przygotowując się do wyjazdu na front wschodni. 1 września wyjeżdża do Chełma. Realizując zagon na Korosteń 8 Brygada Jazdy dotarła do Tupolca, gdzie 13 października, w czasie uroczystej zbiórki, płk Skotnicki złożył pułkom, a szczególnie 108 pułkowi ułanów podziękowania za poważny wysiłek bojowy ostatnich dni.

Zawieszenie broni 18 października 1920 zastało pułk we wsi Filipowicze Koreckie.

Polegli i zmarli Żołnierze pułku polegli i zmarli z ran w czasie wojny polsko-bolszewickiejpchor. Marjan Mańkowskippor. Aleksander Napiórkowskipor. Edward Ostrowski Edwardpchor. Stanisław Sożańskiułan Józef Dunajułan Tomasz Dziadowskiułan Franciszek Galasułan Franciszek Henekułan Paweł Jarekułan Stanisław Jaworst. ułan Mikołaj Kostrowickiułan Franciszek Kowalczykułan Jan Koziołekkapr. Franciszek Krysaułan Franciszek Kurczapułan Stanisław Kuźmaułan Tadeusz Mitkowskiułan Jan Nowakułan Piotr Papugaułan Wojciech Polakułan Franciszek Slapińskiułan Stanisław Stasiowskiułan Jan Tukarskiułan Jan Waleczkoułan Stanisław Węgrzynułan Jan Wszołek Ponadto poległo kilkudziesięciu ułanów, których nazwisk i miejsc pochówku nie ustalono.

Kawalerowie Virtuti Militari 40x40px Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Wojskowego Virtuti Militari za wojnę 1918–1920kpr. August Brzękppor. Gustaw Ceratkiewiczkpr. Jan Cichońst. wachm. Józef Cichorzplut. Franciszek Dziadułartm. Piotr Głogowskist. ułan Franciszek Golbapor. Aleksander Grabowieckipor. Władysław Horodyskikpr. Walenty Kleskułan Karol Krawczykplut. Stanisław Kuśnierzwachm. Zenon Maszyńskippor. Aleksander Napiórkowskiułan Jan Ozdonrtm. Kazimierz Romańskiplut. Marian Szendzielarz nr 5094st. ułan Józef Syskast. ułan Michał Sznajderppor. Bogumił Szumskirtm. Franciszek Uranowicz

Krzyżem Walecznych odznaczonych zostało 37 żołnierzy, w tym rtm. Stanisław Gepner i st. wachm. Leon Wiatr.

Pułk w czasie pokoju

Reorganizacja i podporządkowanie Po podpisaniu rozejmu z Rosją bolszewicką pułk wycofano do Włodzimierza Wołyńskiego. Na przełomie 1920 i 1921 zapadła decyzja o przeformowaniu części rezerwowych i ochotniczych pułków jazdy w pułki regularne. Na podstawie rozkazu ministra spraw wojskowych z 15 stycznia 1921 roku 108 pułk ułanów został przemianowany na 20 pułk ułanów.

We Włodzimierzu Wołyńskim zdemobilizowano ochotników oraz żołnierzy najstarszych roczników. 10 lutego 1921 pułk liczył 9 oficerów, 4 podchorążych, 280 szeregowych i 470 koni. Tego dnia pułk załadował się na stacji Włodzimierz Wołyński i odjechał do Rzeszowa. W tym czasie pułk wszedł w skład X Brygady Jazdy. Od 1924, wraz ze zmianą terminu „jazda” na „kawaleria", wszedł w skład X Brygady Kawalerii, a od 1930 był w składzie samodzielnej 10 Brygady Kawalerii. W 1936 rozważano koncepcję motoryzacji pułku w ramach całej 10 BK, ale opór ze strony korpusu oficerskiego spowodowały, że zmotoryzowany został 24 pułk ułanów, natomiast 20 puł został przekazany w podporządkowanie dowódcy Kresowej Brygady Kawalerii i w jej strukturze pozostał do września 1939.

4 sierpnia 1927 generał dywizji Daniel Konarzewski, w zastępstwie ministra spraw wojskowych, nadał 20 pułkowi ułanów nazwę „20 Pułk Ułanów imienia Króla Jana III Sobieskiego”Dz. Rozk. MSWojsk. nr 22 z 4 sierpnia 1927, poz. 262.. Zakwaterowanie thumb|Rzeszów - most oraz koszary 20 puł. Po krótkim pobycie we Włodzimierzu Wołyńskim, pułk przetransportowany został do Rzeszowa. Kawaleryjskie koszary przy ul. J. Dąbrowskiego były jednak zbyt ciasne i dlatego też pozostawiono w nich jedynie dowództwo pułku, 1 szwadron liniowy, szwadron karabinów maszynowych oraz pluton łączności, natomiast 27 lipca pozostałe szwadrony liniowe oraz inne pododdziały skierowano do Dębicy. 24 czerwca 1930 w Koszarach Poniatowskiego w Rzeszowie odsłonięto tablicę pamiątkową ku czci poległych ułanów. W latach 1922–1923 Pułk dysponował też dwoma innymi kompleksami w Rzeszowie. Były to Koszary Hallera i Koszary Bema. Szwadrony stacjonujące w Dębicy powróciły do Rzeszowa na początku lat 30. XX w. Na mocy rozkazu z 14 listopada 1932 wrócił 3 szwadron, natomiast jesienią 1933 wróciły szwadrony 2 i 4 wraz z drużyną ckm na taczankach. Cały pułk zakwaterowany został w Koszarach Piłsudskiego, które to opuścił odchodzący do Przemyśla 22 pułk artylerii lekkiej. W 1937 planowano motoryzację pułku. Zdecydowany opór kadry oficerskiej sprawił, że zrezygnowano z tych planów, ale konsekwencją tej decyzji było przeniesienie w maju 1939 szwadronu zapasowego do Koszar Sowińskiego w Kamionce Strumiłowej i planowana przeprowadzka reszty pułku do marca 1940.

Święto pułkowe Początkowo pułk obchodził swoje święto 15 września, w rocznicę szarży pod Biskupiczami przeprowadzonej w 1920. 19 maja 1927 minister spraw wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski ustalił i zatwierdził dzień 24 czerwca, jako datę święta pułkowegoDz. Rozk. MSWojsk. nr 16 z 19 maja 1927, poz. 174.. Od tej pory pułk obchodził swoje święto w dniu imienin patrona.

Konie