Piktorializm polski – nurt fotografii artystycznej nawiązujący do zapoczątkowanego w Anglii przed 1890 rokiem piktorializmu europejskiego. Jego celem było uniezależnienie fotografii od jej czysto rejestracyjnych, dokumentalnych funkcji na rzecz zbliżenia do grafiki i malarstwaAdam Sobota: Szlachetność techniki: artystyczne dylematy fotografii w XIX i XX wieku. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2001.. W Polsce stanowił oficjalny nurt fotografii w dwudziestoleciu międzywojennym, po II wojnie światowej stracił na znaczeniu, jednak od przełomu XX i XXI wieku przeżywa swój renesans.
Techniki szlachetne i Guma warszawska Polscy piktorialiści, poszukując sposobów na nadanie fotografii cech dzieła malarskiego, chętnie sięgali po tzw. techniki szlachetne (m.in. bromolej, przetłok, guma). Najważniejszym i rdzennie polskim wkładem w rozwój tych procesów była guma warszawska – unikalna modyfikacja klasycznej techniki gumy dwuchromianowej.
Technika ta została opracowana w latach 20. XX wieku przez Mariana Dederkę, a w późniejszych latach była rozwijana i popularyzowana przez jego syna, Witolda Dederkę. Klasyczna technika gumowa (tzw. guma wiedeńska) była procesem żmudnym, wymagającym wielokrotnego nakładania światłoczułej emulsji i wielokrotnego naświetlania w celu uzyskania pełnej skali szarości. Guma warszawska stanowiła przełom, ponieważ pozwalała na osiągnięcie pełnej rozpiętości tonalnej – od głębokich czerni po czyste biele – często już przy nałożeniu zaledwie jednej warstwy emulsji. Dawało to artyście ogromną swobodę manipulacji obrazem w trakcie jego wywoływania (wypłukiwania wodą), pozwalając na miejscowe usuwanie pigmentu pędzlem i zacieranie zbędnych szczegółów. Odbitki te charakteryzowały się silnym kontrastem i mocną fakturą, do złudzenia przypominając szkice węglem lub litografie.
Współczesny renesans technik szlachetnych Z początkiem XXI wieku, w odpowiedzi na masowy rozwój i perfekcję fotografii cyfrowej, nastąpił w Polsce powrót do historycznych, manualnych technik wywoływania obrazu. Współcześni polscy twórcy sięgnęli m.in. po gumę dwuchromianową, papiery solne, cyjanotypię, anthotypię czy technikę olejową. Motywacją przestała być chęć udowodnienia artystycznego statusu fotografii, a stała się unikalność, potrzeba eksperymentowania i praca manualna z obrazem (nurt tzw. archeologii fotografii). Działania te popularyzowane są na dedykowanych wystawach oraz w ramach międzynarodowych projektów kuratorskich.
Ważne daty i wydarzenia 1900 – pierwsza piktorialna wystawa na terenach polskich – Francuski Photo-Club prezentuje prace we Lwowie. Przebywający w tym czasie we Lwowie David uczy Henryka Mikolascha techniki gumowej. 1916 – pierwsza wystawa piktorialnych fotografii zorganizowana przez Mariana Dederkę. 2004 (18 października) – „Szlachetna fotografia”, zbiorowa wystawa piktorialistów zorganizowana przez Tomasza Mościckiego (Stara Galeria ZPAF, Okręg Warszawski). 2009 (26 listopada) – „Szlachetna Inicjatywa”, międzynarodowy projekt i wystawa w Galerii Obok ZPAF w Warszawie. (kurator Grzegorz Gorczyński) Projekt polegał na rozesłaniu do twórców z całego świata jednego wielkoformatowego negatywu autorstwa Jerzego Lewczyńskiego, w celu wykonania przez nich unikalnych odbitek w różnorodnych historycznych technikachSzlachetna inicjatywa - kurator Grzegorz Gorczyński, Związek Polskich Artystów Fotografików (Archiwum wystaw 2009), www.zpaf.pl.. 2011 – „Szlachetny kolektyw / Edles Kollektiv”, międzynarodowe spotkanie i wystawa w Muzeum-Zamek Górków w Szamotułach (pomysłodawca i kurator: Zbigniew Wielgosz), będące ważnym wydarzeniem integrującym współczesne środowisko twórców technik alternatywnychZbigniew Wielgosz, nasz Kolega odszedł wczoraj…, Związek Polskich Artystów Fotografików, 13 stycznia 2016, www.zpaf.pl..
Ważne postacie Prekursorzy i twórcy historyczni: Józef Świtkowski – pionier techniki gumowej i fotografii piktorialnej, związany ze Lwowem. Henryk Mikolasch – pionier barwnej fotografii, techniki gumowej i estetyki piktorialnej, związany ze Lwowem. Jan Bułhak – twórca "fotografii ojczystej". Marian Dederko, Witold Dederko, Szymon Dederko – twórcy i popularyzatorzy tzw. gumy warszawskiej. Tadeusz Cyprian Bolesław Gardulski Janina Mierzecka Tadeusz Wański
Przedstawiciele współcześni: Andrzej Pytliński Konrad Pollesch Stanisław Woś Henryk Rogoziński – artysta uprawiający gumę jednowarstwową czarno-białą z zastosowaniem filtracji szczegółu i zziarniania. Zbigniew Wielgosz (1953–2016) – promotor technik alternatywnych (guma, papiery solne, cyjanotypia), kurator wystaw piktorialnych. Grzegorz Gorczyński – autor projektów łączących archeologię fotografii z technikami szlachetnymi (m.in. Szlachetna Inicjatywa). Ryszard Zięckowski Janusz Górecki Maciej Kastner – założyciel forum alternatywnych technik fotograficznych. Jan Brzeski Lucjan Sagan Krzysztof Majchert – szkoła gumy warszawskiej. Wiesław Zieliński, Mariusz Zieliński – szkoła gumy warszawskiej. Cezary Chrzanowski Dorota Grausz Tomasz Grabiec Anna Wróbel Przemysław Barański Tomasz Mościcki – szkoła gumy wiedeńskiej. Tadeusz Myśliński
Zobacz też Szlachetne techniki fotograficzne
Przypisy
Bibliografia Adam Sobota: Szlachetność techniki: artystyczne dylematy fotografii w XIX i XX wieku. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2001. ISBN 978-83-88495-54-0. Aleksander Żakowicz: Specjalne techniki fotograficzne. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1989. Witold Dederko: Guma warszawska – fotograficzna technika chromianowa. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1983. ISBN 83-221-0220-4. Tadeusz Cyprian: Specjalne techniki fotografii.
Linki zewnętrzne Zarchiwizowana strona o technice gumy
Kategoria:Fotografia w Polsce Kategoria:Historia fotografii