thumb|250px|Popiersie Miloša Crnjanskiego na Kalemegdanie w Belgradzie Miloš Crnjanski, cyr. Милош Црњански (ur. 26 października 1893 w Csongrádzie, zm. 30 listopada 1977 w Belgradzie) – serbski poeta, prozaik i publicysta.

Życiorys W 1912 został absolwentem gimnazjum pijarów w Temeszwarze (dziś Rumunia). Mimo usilnych nalegań rodziców podjął naukę w Akademii Handlowej w Rijece (1912–1913), którą następnie kontynuował na uniwersytecie w Wiedniu (historia sztuki i filozofia – 1913). Ostatecznie otrzymał dyplom Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu w Belgradzie w 1922. Studia przerwała I wojna światowa, podczas której dostał powołanie do armii austro-węgierskiej. To miało swój oddźwięk w późniejszych jego utworach, jak chociażby walki w Galicji – wspomniane w Zapiskach... – i na froncie włoskim.

W okresie międzywojennym pracował jako nauczyciel, dziennikarz i attaché prasowy w placówkach Królestwa Jugosławii w Berlinie (1928–1929, 1935–1938) i Rzymie (1938–1941). W 1941 znalazł się na emigracji w Londynie, gdzie był najpierw urzędnikiem przy jugosłowiańskim rządzie na uchodźstwie (1941–1945), a następnie, starając się zapewnić przeżycie sobie i żonie, imał się wszelkich prac (był między innymi szewcem, jego żona wyrabiała i sprzedawała lalki). W latach 50. pracował jako korespondent argentyńskiego czasopisma El Economist z Londynu. Do kraju powrócił dopiero pod koniec 1965, gdzie pozostał aż do śmierci 30 listopada 1977.

Początki twórczości Poetyckimi wierszami i opowiadaniami zadebiutował w somborskim Golubie (1908, 1911) i czasopiśmie sarajewskim Bosanska vila (1912). W okresie od 1917 do 1919 wydrukował szereg wierszy w zagrzebskich czasopismach Savremenik i Književni jug, w których do głosu dochodzą modernistyczne i awangardowe elementy w powojennej literaturze. Komedia poetyczna Maska (1918), zbiór Liryka Itaki, w którym znalazły się niektóre z ogłoszonych dotychczas wierszy (1919), także krótka proza Święta Wojwodina (1919) i Opowieść o mężczyźnie (Priče o muškom) (1920), powieść Zapiski o Czarnojeviciu (Dnevnik o Čarnojeviću) (Biblioteka „Albatros”, br.1, 1921), jak również cykl Listy z Paryża (Pisma iz Pariza) (1921), sprawiają, że Crnjanski zostaje umieszczony między najznakomitszymi nosicielami poetyckich zmian, które zdominują serbską literaturę w tym okresie.

Rozwój twórczości W duchu ekspresjonistycznych idei Crnjanski początkowo utrzymuje swój tekst programowy Objaśnienie Sumatry (Objašnjenje „Sumatre”) (Srpski književni glasnik, 1920), lecz również w trzecim i czwartym dziesięcioleciu XX wieku pozostaje jednym z najważniejszych uczestników literackich i ideologicznych sporów i polemik. W tym czasie, po druku ponad pięciuset swoich wierszy i opowiadań w prasie, ostatecznie wydaje swoje dzieła jako osobne pozycje, między innymi Antologię liryki chińskiej (Antologiju kineske lirike) (1923) i Wiersze starej Japonii (Pesme starog Japana) (1927), powieść Wędrówki (Seobe) (1929), zbiór listów z podróży Miłość w Toskanii (Ljubav u Toskani) (1930), zbiór wspomnień z podróży Putopise (1930) i Knjiga o Nemačkoj (1931), jak również wielki cykl wspomnień z Hiszpanii (1933–1937).

Jako polityczny emigrant został wyłączony z życia krajowej literatury, do której powraca dopiero pod koniec lat 50., kiedy z Londynu odnawia kontakty z krajowymi wydawcami. W 1959 wydał Itaka i komentarze (Itaka i komentari), w której zamieścił, obok wierszy z Liriki Itaki, dodane i inne wiersze i poematy, które dla autora „stanowiły jedną całość”. Na emigracji wydał również drugą część Wędrówek (1962), poemat Lament nad Belgradem (Lament nad Beogradom) (Johannesburg, 1962) i współpracował w przygotowaniach Dzieł zebranych, które zostały wydane w 1966 w dziesięciu tomach (wydania łacinką i cyrylicą – tam po raz pierwszy pojawiła się wspomnieniowo-autobiograficzno-memuarystyczna proza U Hiperborejczyków (Kod Hiperborejaca). Swoją ostatnią Powieść o Londynie (Roman o Londonu) wydał w 1971. Niedokończone pozostały wspomnienia pt. Embahade i Knjiga o Mikelanđelu, które są drukowane tylko we fragmentach.

Podsumowanie Literacki zbiór Miloša Crnjanskiego wpisuje się w najznakomitsze dzieła serbskiej literatury XX wieku. Działając na tym polu ponad pięćdziesiąt lat Crnjanski miał przemożny wpływ na jej rozwój, nie tylko w okresie modernizmu i powstawania różnorakich ideologii i poetyk lat 20. i 30., lecz także w okresie późniejszego modernizmu i pierwszych sygnałów postmodernizmu.

Niezależne językowo i stylistycznie dzieła Crnjanskiego poszerzyły tematyczny rejestr serbskiej poezji i prozy, wpływały na zmianę charakteru i statusu pojedynczych gatunków, a także na zmiany zależności w całościowym systemie gatunkowym, czemu poświęca się wielką uwagę w serbskiej współczesnej teorii literatury, historii literatury i krytyce.

Jego dzieła przetłumaczono na wiele języków, między innymi na angielski, francuski, hiszpański, niemiecki, flamandzki, rosyjski, węgierski, polski, czeski, słowacki, rumuński.

Zobacz też Serbska awangarda literacka

Publikacje książkowe Maska (1918, Maska) Lirika Itake (1919, Liryka Itaki) Priče o muškom (1920, Opowieści o mężczyźnie) Dnevnik o Čarnojeviću (1921, Zapiski o Czarnojeviciu) Stražilovo (1921, Stražilovo) Seobe (1927, Wędrówki) Ljubav u Toskani (1930–1931, Miłość w Toskanii) Knjiga o Nemačkoj (1930–1931, Książka o Niemczech) Suzni krokodili (1931, Krokodyle łzy) Seobe (1962, drugi tom) Konak (1965, Dwór) Tesla (1966) Kap španske krvi (1972, Kropla krwi hiszpańskiej) Roman o Londonu (1971, Powieść o Londynie) Kod Hiperborejaca (1966, U Hiperborejczyków) Sabrana dela (1962–1966, t. 1–40, Dzieła zebrane)

Bibliografia Crnjanskiego w Polsce Zapiski o Czarnojeviciu i inne utwory (1971) Lament nad Belgradem, Hymn (1980) Objaśnienie Sumatry, Oda do szubienicy, Sumatra, Życie, Wędrówki (1980) Wędrówki (1982) Kołysanka, Serenada, Jugosławia, Hymn, Skała, Dziewczyna (1987) Lament nad Belgradem, Hymn (2002) Oda do szubienicy, Sumatra. Objaśnienie Sumatry (2002) Wędrówki (fragment powieści) (2002) Powieść o Londynie (2004)

Przypisy

Kategoria:Absolwenci Wydziału Filozofii Uniwersytetu w Belgradzie Kategoria:Jugosłowiańscy dyplomaci Kategoria:Jugosłowiańscy poeci Kategoria:Serbscy pisarze Kategoria:Pisarze związani z Belgradem Kategoria:Pisarze związani z Berlinem Kategoria:Pisarze związani z Londynem Kategoria:Serbscy autorzy pamiętników i dzienników Kategoria:Serbscy dramaturdzy Kategoria:Pisarze ekspresjoniści Kategoria:Urodzeni w 1893 Kategoria:Zmarli w 1977