mały|Majdan, stacja kolejki (2012) mały|Majdan, stacja kolejki mały|Nowy Łupków Wąsk, dawna początkowa stacja kolejki wąskotorowej Bieszczadzka Kolejka Leśna – kolej wąskotorowa w Bieszczadach o szerokości toru 750 mm, będąca najwyżej położoną linią wąskotorową w Polsce. Powstała pod koniec XIX wieku jako kolej użytku publicznego Nowy Łupków – Cisna, uruchomiona w 1898 roku. Po II wojnie światowej eksploatowana była do 1994 roku jako kolej leśna, do transportu drewna i ubocznie do przewozu osób. Od 1997 roku funkcjonuje ponownie jako atrakcja turystyczna na skróconej 20-kilometrowej trasie, głównie w sezonie letnim.
Bazą Kolejki Leśnej jest stacja w Majdanie koło Cisnej, skąd pociągi kursują obecnie na dwóch trasach o łącznej długości 20 km, na wschód w kierunku stacji Przysłup (zatrzymując się w Cisnej, Dołżycy i Krzywem) oraz na zachód do Balnicy. Od 2020 roku ruch poza Dołżycę jest jednak zawieszony. Od 2012 roku Kolejka kursuje również zimą w okresie ferii szkolnych.
Historia Budowa W roku 1890 na terenie zaboru austro-węgierskiego rozpoczęto budowę linii lokalnej kolei wąskotorowej z Nowego Łupkowa do Cisnej. Linia ta miała ułatwić inicjatorom budowy – wiedeńskim i budapesztańskim przedsiębiorcom drzewnym – eksploatację największego bogactwa Bieszczadów, jakim są lasy, dzięki połączeniu z normalnotorową Pierwszą Węgiersko-Galicyjską Koleją Żelazną w Łupkowie. W tym celu powołano towarzystwo akcyjne budowy i eksploatacji kolei. Projektantem kolei był polski inżynier Albin Zazula. Większość prac przy budowie linii kolejowej wykonywało ręcznie, bez pomocy urządzeń technicznych, 300 robotników. Główny szlak poprowadzono wzdłuż dolin rzek Osławy i Solinki. Tory o rozstawie bośniackim 760 mm ułożono na podkładach dębowych. Do budowy mostów, przepustów, wiaduktów oraz murów oporowych sprowadzono wykwalifikowanych włoskich kamieniarzy z ówcześnie austriackiego Trydentu. Niektórzy z włoskich kamieniarzy pozostali w Bieszczadach na stałe po zakończeniu prac budowlanych jak np. rodzina Meinardich. Oficjalnego otwarcia pierwszego odcinka (Nowy Łupków – Cisna, 25 km) dokonano 21 stycznia 1898 roku. Stacja w Cisnej powstała na terenie przysiółka Majdan, gdzie zbudowano też parowozownię, budynki stacyjne, magazyn i budynki dla pracowników. Pierwszy tabor stanowiło pięć parowozów czteroosiowych opalanych drewnem, 15 wagonów osobowych, 70 platform i 100 wagonów kłonicowych do drewna.
Przy linii kolejowej zaczęły powstawać tartaki, które ożywiły gospodarczo ten rejon Bieszczadów. W latach 1900–1904 wraz ze wzrostem zapotrzebowania na drewno przedłużono linię kolejową z Majdanu o prywatny 15,2-km odcinek do Kalnicy przez Przysłup i Strubowiska, należący do właścicieli okolicznych lasów. Linia miała inny przebieg, niż obecnie – nie przechodziła przez centrum Cisnej, lecz prowadziła bezpośrednio z Majdanu przez lasy do Przysłupa i Strubowisk, w miejscu obecnej drogi leśnej. W Kalnicy istniała stacja towarowa, z czterema torami i obrotnicą, obsługiwana przez dwa własne parowozy i ok. 60 wagonów (obecnie nieistniejąca)Jedna z lokomotyw miała nazwę własną „Stella”. . Około 1908–1909 roku zbudowano odgałęzienie ze Strubowisk do Beskidu (wyżej położonego przysiółka Smereka), sfinansowane przez spółkę Holz Handels AG z Wiednia, która nabyła lasy w Smereku. Tor w Strubowiskach rozwidlał się przy leśniczówce Szpickiery, nazwanej tak od najostrzejszego zakrętu na trasie. W nieustalonym czasie do połowy lat 20. dołączono także odcinek prywatny z Majdanu przez Liszną w kierunku Roztok Górnych, sięgający w 1927 roku 8 kmWedług informacji cytowanych w , odcinek do Roztok zbudowano między 1898 a 1918 i miał ok. 5 km. Według publikacji wojskowych, odnoga do Roztok była podawana w 1927 roku jako znajdująca się w budowie, przy czym gotowe już wówczas było 8 km torów ().
Eksploatacja do II wojny światowej
Po oddaniu do użytku w 1898 roku, kolej stała się koleją użytku publicznego, zarządzaną przez Cesarsko-Królewskie Koleje Państwowe (kkStB). Jeździły nią średnio dwie pary rozkładowych pociągów towarowo-osobowych dziennie oraz pociągi z drewnem. W czasie I wojny światowej kolej służyła najpierw do celów wojskowych. Wobec niepowodzeń austro-węgierskich na froncie wschodnim i odwrotu armii, infrastruktura kolei na przełomie 1914/15 roku została uszkodzona. Wysadzono mosty, przepusty, część urządzeń. Po wyparciu armii rosyjskiej w roku 1916 rozpoczęto odbudowę infrastruktury.
Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku, kolej stała się własnością Polskich Kolei Państwowych. Zarząd od 1920 roku sprawowała Okręgowa Dyrekcja Kolei Państwowych we Lwowie. Prawie dwukilometrowy odcinek torów między Balnicą a Solinką znalazł się za granicą słowacką i pociągi jeździły po nim tranzytem, eskortowane przez Straż Graniczną, aż do listopada 1938 roku, kiedy Polska wymogła na Słowacji korekty granic. W czasach wielkiego kryzysu ograniczono przewozy pasażerskie i eksploatację lasów – w latach 30. kolej wykonywała dziennie tylko jeden kurs do Majdanu i z powrotem. Prywatny 5-km odcinek ze Strubowisk do Kalnicy rozebrano w bliżej nieustalonym czasie po 1918 roku, a odcinek do Roztok Górnych – przed 1938 rokiem. W 1936 roku zaprzestano eksploatacji odcinka Majdan – Beskid, aczkolwiek ponownie został on uruchomiony podczas okupacji.
W czasie II wojny światowej kolej została przejęta pod zarząd niemieckiej Ostbahn i była dość intensywnie użytkowana, przy tym została częściowo zmodernizowana. W tym czasie rozstaw toru został przekuty na ostateczny 750 mm. Oprócz pociągów z drewnem na potrzeby niemieckie, jeździły dwie, a w 1943 roku nawet trzy pary pociągów osobowych dziennie. Podczas walk Armii Czerwonej z Niemcami w drugiej połowie 1944 roku oraz dalszych walk z partyzantami UPA na tym terenie, infrastruktura kolei uległa zniszczeniu, tory zostały w wielu miejscach rozebrane, a torowisko uszkodzone przez wykorzystywanie go jako drogi dla czołgów. Podkłady w części zużyto na budowę umocnień i na opał.
thumb|Pociąg z wagonami na drewno w latach 60. thumb|Lokomotywa Lyd2 z pociągiem gospodarczym, 1991 thumb|Kolejka na trasie w kierunku Solinki, 2021
Eksploatacja i rozbudowa w okresie powojennym Bezpośrednio po wojnie rozpoczęto pewne prace naprawcze kolei, lecz pierwsze pociągi uruchomiono dopiero w 1950 roku. Wobec opustoszenia Bieszczadów po akcji Wisła, PKP nie były jednak zainteresowane wznowieniem ruchu i w 1953 roku kolej została przekazana Lasom Państwowym. W związku z intensyfikacją gospodarki leśnej w Bieszczadach, podjęto w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych prace nad odbudową i modernizacją kolei. Do 1959 roku nastąpiła rozbudowa linii w kierunku północno-zachodnim ze Smolnika do Mikowa, gdzie połączono ją z odcinkiem dawnej 12-kilometrowej kolei prywatnej hr. Potockiego do Rzepedzi, zbudowanej w 1923 roku. W kierunku na wschód, w miejsce dawnej prywatnej linii Majdan – Kalnica – Beskid zbudowano w latach 1957–1964 nową niżej położoną linię Majdan – Cisna – Dołżyca – Przysłup – Wetlina – Moczarne, o długości prawie 37 km. Łącznie długość sieci wyniosła 73 km. Kolej leśna w Bieszczadach była najwyżej położoną linią wąskotorową w Polsce. Od 1958 roku koleją zarządzał Ośrodek Transportu Leśnego w Sanoku. Otrzymała ona w tym okresie nowe parowozy produkcji polskiej: dwa serii Px48 i sześć serii Kp4. Głównym odbiorcą drewna stał się nowo zbudowany kombinat drzewny w Rzepedzi, a kolej maksymalnie przewoziła 115–160 tysięcy m³ drzewa rocznie. Okazjonalnie i nieformalnie kolej woziła też okoliczną ludność i turystów, także wagonami towarowymi; .
18 września 1963 roku uruchomiono rozkładowy ruch pasażerski na liniach Nowy Łupków – Cisna, a następnie także Rzepedź – Smolnik. Była to wówczas jedyna kolej użytku publicznego w Polsce poza PKP. Przewozy pasażerskie były mało opłacalne i komplikowały pracę przewozową, wobec czego miały zostać zawieszone około 1975 roku, lecz na skutek wzrastającej turystyki w Bieszczadach i protestów przeciwko likwidacji, przywrócono je. W tym okresie przy kolei pracowało ok. 300 osób. Pod koniec lat 70. trakcję parową zaczęto zastępować rumuńskimi lokomotywami spalinowymi serii Lyd2, jednakże w tym samym okresie też przewozy drewna zaczęły znacząco maleć, przejmowane przez dogodniejszy transport samochodowy. W 1990 roku kolej miała 6 lokomotyw spalinowych, 8 wagonów osobowych, 140 platform i 200 wagonów kłonicowych do drewna.
W obliczu kryzysu gospodarczego, a następnie przejścia na gospodarkę rynkową na przełomie lat 80. i 90., kolei zagroziła likwidacja z uwagi na nierentowność. Sytuację pogorszyła upadłość po transformacji ustrojowej głównego odbiorcy drewna drogą kolejową – Zakładów Przemysłu Drzewnego w Rzepedzi. Już w latach 80. wstrzymano ruch na odcinku z Wetliny do Moczarnego, a ostatecznie wyłączono ten odcinek z użytku w 1992 roku, po włączeniu go w skład terenów ochrony ścisłej Bieszczadzkiego Parku Narodowego w poprzednim roku. W 1991 roku zawieszono ruch na odcinku Dołżyca – Wetlina. Zaprzestano też od tego roku całorocznych rozkładowych przewozów pasażerskich, pozostawiając pociągi turystyczne w sezonie letnim. W tym czasie Ośrodek Transportu Leśnego w Sanoku został zlikwidowany, a kolej 1 kwietnia 1993 roku przekazano w zarząd Nadleśnictwu Cisna, przy jednoczesnej znacznej redukcji zatrudnienia. W 1994 roku Nadleśnictwo uruchomiło jeszcze przewozy pasażerskie na trasie Majdan – Wetlina, jednakże działalność kolei była nierentowna (przewieziono ok. 14 tysięcy pasażerów)Według , w 1994 roku przewieziono 13 tysięcy pasażerów.. 1 grudnia 1994 roku kolej wyłączono z eksploatacji. Oddział Kolei Leśnej w Cisnej został postawiony w stan likwidacji, pracowników zwolniono, a część taboru oddano na złom. Przed fizyczną likwidacją uchroniło kolej dokonane w 1992 roku wpisanie jej układu komunikacyjnego, infrastruktury i części taboru do rejestru zabytków (numer A-284).
W 1979 w Majdanie przy drodze do Cisnej utworzono skansen kolei leśnej. Eksponowano tam dwa składy pociągów z parowozami Kp4 i Px48. W 1987 roku podporządkowano go Muzeum Kolejnictwa, a w 1991 roku niszczejący bez dozoru tabor wywieziony został stamtąd do Muzeum Kolei Wąskotorowej w Sochaczewie.
Teraźniejszość Odrodzenie jako kolej turystyczna thumb|Na trasie kolejki turystycznej w kierunku Balnicy thumb|Pociąg na stacji w Przysłupie thumb|Pociąg w rejonie dawnej wsi Solinka Z inicjatywy władz samorządowych i pracowników, w lipcu 1996 roku powołano Fundację Bieszczadzkiej Kolejki Leśnej, której przekazano w nieodpłatne użytkowanie majątek kolei i trasę w granicach Nadleśnictwa Cisna. Zakupiono dodatkową lokomotywę spalinową (pocukrowniczą) i otwarte po bokach wagony letnie, przebudowane z odkrytych wagonów towarowych (początkowo siedem, z Przeworskiej Kolei Dojazdowej). Profil działalności zmienił się na obsługę pociągów turystycznych w sezonie letnim (od maja do września) oraz w razie zapotrzebowania w innych terminach. Po przejęciu kolei przez Fundację i pracach konserwacyjnych, 4 lipca 1997 wznowiono ruch na 11-kilometrowej trasie z Majdanu do Przysłupa, i już w tym roku kolej przewiozła ponad 23 tysiące turystów. W 1998 roku uruchomiono pociągi na drugiej linii w kierunku zachodnim, do Balnicy i w wybrane dni do Woli Michowej (17 km). Początkowo obie trasy obsługiwano jednym pociągiem na dzień. Jednym z ograniczeń eksploatacyjnych kolei jest konieczność zatrudniania kilku hamulcowych w każdym pociągu, z uwagi na górski profil trasy i brak hamulców zespolonych w wagonach. Początkowo, w latach 1997–2003 wagony miały żółte malowanie reklamowe stacji radiowej RMF, następnie przywrócono klasyczne zielone barwy. W 2010 kolej miała 18 wagonów pasażerskich, w tym dziesięć letnich.