Premier Wielkiej Brytanii () – szef rządu Zjednoczonego Królestwa. Sprawuje władzę wykonawczą, stoi też na czele legislatury. Wspólnie z Gabinetem, w którego skład wchodzą najwyżsi rangą ministrowie oraz szefowie departamentów, odpowiada przed Monarchą, Parlamentem i pośrednio przed elektoratem.
Stanowisko premiera, podobnie jak wiele wysokich stanowisk w Wielkiej Brytanii, nie zostało ustanowione poprzez konstytucję lub ustawę, opiera się ono na trwającej wieleset lat konwencji, w ramach której obecnie urzędujący monarcha mianuje na premiera osobę, która ma największą szansę uzyskać wotum zaufania w Izbie Gmin; zwykle jest to przewodniczący partii lub koalicji, która ma większość parlamentarną. Historycznie stanowisko premiera nigdy nie zostało stworzone, na przestrzeni wielu lat wyewoluowało ono z pozycji zajmowanych przez członków rządu i parlamentu. Pierwsza potrzeba pojawienia się głowy rządu innej od monarchy powstała podczas Chwalebnej RewolucjiMarc Roche Elżbieta II. Ostatnia królowa, seria Wielkie Biografie, PWN, 2007., kiedy to zaostrzył się konflikt pomiędzy królewską rodziną Stuartów a Parlamentem Brytyjskim. Zgodnie z ustaleniami Deklaracji praw z 1689 roku monarchia zachowała swoje przywileje i pozostała de iure głową państwa, ale to Parlament stał się ciałem odpowiedzialnym za bieżące działania państwa.
Do lat 30. XIX wieku w Wielkiej Brytanii rozwinął się system westminsterski (system gabinetowy), a premier stał się primus inter pares – „pierwszym wśród równych sobie” w brytyjskim rządzie. Pozycja premiera zyskała na znaczeniu poprzez rozwój obecnego systemu partii politycznych oraz poprzez wykorzystanie pierwszych rodzących się środków masowego przekazu. Do początku XX wieku stanowisko premiera stało się drugą najważniejszą pozycją w państwie, pierwszą dalej pozostaje brytyjski monarcha.
Do 1902 roku zdarzało się, żeby premier pochodził z Izby Lordów, było to możliwe tak długo, jak jego partia miała wystarczające poparcie w Izbie Gmin. Poprzez osłabienie pozycji arystokracji w brytyjskiej polityce w XX wieku, powstała tradycja stanowiąca, że premier powinien być demokratycznie wybranym przedstawicielem z Izby Gmin. Po uchwaleniu stanowisko premiera zostało wzmocnione poprzez ograniczenie wpływu Izby Lordów na proces uchwalania legislacji.
Premier Wielkiej Brytanii jest również z urzędu pierwszym lordem skarbu, Ministrem kierującym Służbą Cywilną oraz Ministrem Unii (Minister for the Union) odpowiedzialnym za wzmacnianie więzi pomiędzy państwami Zjednoczonego Królestwa (Anglią, Walią, Szkocją oraz Irlandią Północną). Jako pierwszy lord skarbu, premier Wielkiej Brytanii rezyduje w 10 Downing Street.
W całej historii funkcji premiera, pełniły ją tylko trzy kobiety: Margaret Thatcher w latach 1979–1990, Theresa May w latach 2016–2019 oraz Liz Truss w 2022.
Pozycja premiera oraz samej Wielkiej Brytanii w świecie geopolityki sprawia, że osoba sprawująca stanowisko jest uważana za jedną z najpotężniejszych i wpływowych ludzi na świecie.
Stanowisko Premier jest głową rządu Wielkiej Brytanii i przewodniczy władzy wykonawczej (egzekutywie). Dodatkowo Premier jest zwykle przewodniczącym jednej z większych partii w Izbie Gmin (niższa izba parlamentu), co sprawia, że posiada on realny wpływ na proces legislacyjny. Brytyjski system polityczny zakłada symbiozę i współdziałanie władz politycznych, w przeciwieństwie do innych systemów politycznych Europy, które stosują separację władzy ustawodawczej od wykonawczejLe May, 98–99. Walter Bagehot, an authority on 19th-century British government, said this unity is „the efficient secret” of its constitution. Bagehot’s description of the „efficient part” of the British constitution is quoted by Le May and many other standard texts: „The efficient secret of the English Constitution may be described as the close union, the nearly complete fusion, of the executive and legislative powers. No doubt, by the traditional theory, as it exists in all the books, the goodness of our constitution consists in the entire separation of the legislative and executive authorities, but in truth its merit consists in their singular approximation. The connecting link is the Cabinet ... A Cabinet is a combing committee–a hyphen which joins a buckle which fastens the legislative part of the State to the executive part of the State. In its origin it belongs to the one, in its functions it belongs to the other.”.. Premier posiada całkowitą dowolność w mianowaniu ministrów oraz w usuwaniu ich ze stanowisk. Jest on również reprezentantem Rządu Jego Królewskiej Mości w kraju i za granicą. Za poradą Premiera monarcha obsadza wiele stanowisk w rządzie, wojsku oraz w Kościele AngliiBarnett, s. 245–246..
Tło prawne Brytyjski system rządowy jest ustanowiony poprzez niespisaną konstytucję, co oznacza, że nie posiada ona formy jednego dokumentuKing, s. 3–8. King makes the point that much of the British constitution is in fact written and that no constitution is written down in its entirety. The distinctive feature of the British constitution, he says, is that it is not codified.. Brytyjska konstytucja składa się z wielu dokumentów oraz z tradycji i konwencji konstytucyjnych, które na przestrzeni lat stały się powszechnie akceptowaną normą w systemie politycznymQuoted in Hanchant, p. 209..
Relacje pomiędzy Premierem, Suzerenem, Parlamentem i Gabinetem są zdefiniowane głównie przez niespisane konwencje. Wiele z uprawnień wykonawczych i ustawodawczych Premiera pochodzi bezpośrednio z przywilejów królewskich, które są wykonywane przez Premiera w imieniu monarchy, który pozostaje głową państwaLow, p. 155. In 1902, for example, Arthur Balfour said, „The Prime Minister has no salary as Prime Minister. He has no statutory duties as Prime Minister, his name occurs in no Acts of Parliament, and though holding the most important place in the constitutional hierarchy, he has no place which is recognized by the laws of his country. This is a strange paradox”.. Pomimo rosnącego znaczenia stanowiska, przez długi czas nie było ono formalnie uznawane przez parlamentarne akty i ustawy. Utrzymywana była fikcja prawna, która zakładała, że to monarcha dalej rządził państwem bezpośrednio. Pierwsza wzmianka o stanowisku Premiera pojawiła się na piśmie dopiero w 1917 roku w . W XX wieku pozycja Premiera zyskiwała coraz większe rozpoznanie prawne w oficjalnych dokumentach, jednak dalej jego uprawnienia pochodziły głównie z odwiecznych tradycji i konwencji, a część obowiązków i praw wynikało z obejmowania stanowisk Pierwszego lorda skarbu i Ministra Służby Społecznej, a nie bezpośrednio ze sprawowania funkcji Premiera.
Mogłoby się wydawać, że system brytyjski posiada dwie oddzielne gałęzie władzy wykonawczej: Monarchę oraz Premiera. Prawnie niezdefiniowany koncept „Korony” rozwiązuje jednak ten paradoksLow, p. 255 „There is no distinction,” said Gladstone, „more vital to the practice of the British constitution or to the right judgement upon it than the distinction between the Sovereign and the Crown.”.. Korona symbolizuje autorytet państwa do rządzenia: ustanawiania prawa i egzekwowania go, nakładania podatków i ich zbierania, do wypowiadania wojny i zawierania pokoju. Przed Chwalebną rewolucją monarcha miał całkowitą władzę nad wszystkimi tymi aspektami, jednak po rewolucji Parlament rozdysponował część uprawnień Korony pomiędzy Premiera i Gabinet, a monarcha został zmuszony do przyjęcia pozycji neutralności w krajowej polityce.
Brytyjski monarcha dalej posiada prawo egzekwować swoje królewskie przywilejeKrólewskie przywileje są czasami nazywane „rezerwowymi”. Należą do nich między innymi: wyłączne upoważnienie do odwołania premiera i ówczesnego rządu w niezwykle rzadkich i wyjątkowych okolicznościach oraz inne niezbędne uprawnienia (takie jak wstrzymanie zgody królewskiej na przyjęcie ustawy oraz wzywanie i prorogowanie parlamentu) w celu zachowania stabilności narodu. Z tych uprawnień rezerwowych można korzystać bez zgody Parlamentu. Uprawnienia rezerwowe są w praktyce sądem absolutnie ostatecznym w rozwiązywaniu sytuacji, które zasadniczo zagrażają bezpieczeństwu i stabilności narodu jako całości i prawie nigdy nie są wykorzystywane. Jako przykład, ostatni raz monarcha odmówił przyjęcia ustawy w 1708 roku., jednak tradycja i konwencje sprawiły, że Korona nie angażuje się w bieżącą politykę krajową i międzynarodową. Przykładowo – Królowa Elżbieta II, korzystała na co dzień tylko z trzech przywilejów do: bycia informowaną, doradzania oraz ostrzeganiaBagehot, p. 67.Low, pp 255–258..
Powstanie stanowiska Podwaliny Ponieważ stanowisko Premiera nie zostało stworzone z zamysłem, trudno jest wskazać dokładną datę jego powstania. Obecnie obowiązujący konsensus historyczny zakłada początek formowania się urzędu w roku 1688, kiedy to ostatni monarcha absolutny, Jakub II Stuart uciekł z Anglii, a parlament mianował Marię II Stuart i Wilhelma III Orańskiego jako wspólnych monarchów konstytucyjnych. Uchwalone przez parlament akty znacząco ograniczyły rolę monarchy w codziennej polityce. Wśród nich największy wpływ na zmiany w systemie politycznym miały między innymi: Act of Settlement i Deklaracja praw. Zmiany wynikające z Chwalebnej Rewolucji sprawiły, że część przywilejów królewskich zaczęła być egzekwowana przez Parlament, co ustanowiło podwaliny do powstania nowej władzy wykonawczej w państwieKnappen, s. 448–451..
Ława skarbników mały|Pod koniec XVII wieku Pierwszy lord skarbu zaczęli być aktywnymi uczestnikami obrad Izby Gmin. Z racji na swoje stanowisko zasiadali oni blisko Spikera Izby Gmin, w miejscu, w którym dzisiaj siada Premier wraz z Gabinetem. Akty wprowadzone po Chwalebnej Rewolucji przekazały kontrolę nad finansami Izbie Gmin, co sprawiło, że monarcha nie mógł pobierać podatków bez zwołania parlamentu i wyrażenia przez niego zgody na kolejny budżet. Weto przestało być stosowane, ponieważ władcy obawiali się, że jeśli odmówią przyjęcia ustawy, Parlament doprowadzi do wstrzymania pieniędzy wpływających do skarbu państwa. Żaden brytyjski monarcha nie wstrzymał przyjęcia ustawy, od czasu kiedy Królowa Anna odmówiła przyjęcia w 1708 roku.
Urzędnicy skarbowi zostali zmuszeni do brania udziału w obradach Parlamentu, żeby służyć za pośredników między Izbą Gmin a monarchą. Ministrowie przedstawiali politykę rządu i negocjowali z posłami, aby uzyskać poparcie większości; musieli wyjaśnić potrzeby finansowe rządu, zasugerować sposoby ich zaspokojenia i wyjaśnić, w jaki sposób pieniądze zostaną wydane. Urzędnicy skarbu państwa uczęszczali na obrady tak często, że w połowie XVIII wieku została im przydzielona ich własna ława w Izbie Gmin, znajdująca się po prawej stronie od Spikera Izby Gmin, w miejscu, w którym dzisiaj zasiada premier wraz z Kanclerzem Skarbu (dawniej: Drugim lordem skarbu).
Standing Order 66 Po rewolucji istniało ciągłe zagrożenie, że parlamentarzyści spoza rządu zrujnują finanse kraju, proponując źle przemyślane ustawy skarbowe. Rywalizując o kontrolę, aby uniknąć chaosu, Królewscy Ministrowie zyskali przewagę w 1706 roku, gdy Izba Gmin przyjęła deklarację stanowiącą, że „Ta Izba nie przyjmie petycji o sumę pieniędzy związanych ze służbą publiczną, poza tymi zaleconymi od Korony”. 11 czerwca 1713 roku deklaracja stała się prawomocną konwencją o brzmieniu „Izba Gmin nie zagłosuje za wydaniem pieniędzy w żadnym celu, z wyjątkiem wniosku Ministra Korony”. Konwencja otrzymała nazwę Standing Order 66 (dzisiaj: Standing Order 48) i do dzisiaj nie została zmieniona.
Wzmocnienie pozycji ministrów wyłączną inicjatywą finansową miało natychmiastowy i trwały wpływ. Oprócz osiągnięcia zamierzonego celu – stabilizacji procesu budżetowego – dało Koronie rolę przywódczą w Izbie Gmin; a Chancellor of the Exchequer objął wiodącą pozycję wśród ministrów.