Smółka pospolita (Viscaria vulgaris Röhl.) – gatunek rośliny z rodziny goździkowatych. Występuje na znacznej części Europy oraz w zachodniej Azji. Dziczeje z upraw w Ameryce Północnej. W Polsce smółka jest rozpowszechniona, zwłaszcza na niżu. Jako roślina światłolubna jest mało konkurencyjna, rośnie w miejscach otwartych – na murawach, w okrajkach i świetlistych lasach, zwykle na siedliskach ubogich i kwaśnych, często na piaskach, żwirach i skałach. Jest długowieczną byliną, chętnie zgryzaną przez zwierzęta, ale bez znaczenia pastewnego. Uprawiana jest jako roślina ozdobna, zwłaszcza w odmianach pełnokwiatowych. Jest też rośliną miododajną.
Rozmieszczenie geograficzne Gatunek występuje na rozległych obszarach Europy Środkowej i Północnej, zanikając stopniowo i występując w coraz większym rozproszeniu na obrzeżach kontynentu. Na północy sięga na Półwyspie Skandynawskim do 68° szerokości północnej (przy czym często spotykany jest do 62° szerokości, a dalej na północ jest rzadki), w rozproszeniu rośnie w północnej Rosji i na Wielkiej Brytanii. Na zachodzie zanika w zachodniej Francji i Hiszpanii. Na południu zwarty zasięg sięga do południowej strony Alp i północnej części Półwyspu Bałkańskiego, dalej na południe rośnie na rozproszonych stanowiskach na Półwyspie Apenińskim, w Grecji, na izolowanych stanowiskach na Krymie i Przedkaukaziu, podawany jest także z Azji Mniejszej i północnego Iranu. Na wschodzie sięga w Rosji do Nowosybirska i Tiumeni.
Jako gatunek dziczejący z ogrodów podawany jest z północno-wschodniej części Stanów Zjednoczonych, przy czym notowany jest tam przejściowo.
Polska znajduje się w centrum zasięgu gatunku. Jest on dość często spotykany na niemal całym obszarze kraju. Jest rzadki lub lokalnie go brak tylko w wyższych położeniach w Karpatach, w południowo-wschodniej i północno-zachodniej części kraju.
Na obszarach górskich w Europie sięga do 1800 m n.p.m. W Polsce w Karkonoszach rośnie do 600 m, w Tatrach do 1100 m, a w Gorcach do 1195 m n.p.m.
Morfologia thumb|Kwiatostan thumb|Murawa z kwitnącą smółką pospolitą Pokrój Kępkowa roślina zielna, o zimozielonych liściach odziomkowych. Kłącze osiąga do 8 mm szerokości, jest drewniejące, rozgałęzia się tworząc gęsto skupione, krótkie (rzadko przekraczające 5 cm długości), gęsto ulistnione pędy wegetatywne. Prosto wzniesione łodygi kwiatonośne osiągają od 15 do 60 cm, rzadko do 100 cm wysokości, oraz od 1,5 do 5 mm średnicy. Zwykle są pojedyncze, rzadko rozgałęzione i tylko w górnej części. Są nagie, ale w górnej części i w obrębie kwiatostanu pod węzłami owłosione i tu z lepką, brunatną wydzieliną. Łodygi są puste wewnątrz, ciemnozielone, ale pod węzłami fioletowo lub czarnofioletowo zabarwione. Międzywęźla i węzły są wyraźne, w dolnej części te pierwsze osiągają zwykle 2 do 10 cm długości, w górnej 3–18 cm. Stare okazy mogą tworzyć kępy osiągające ponad 80 cm średnicy i składające się z ponad 100 pędów.
Korzenie Korzeń główny według niektórych źródeł jest dość cienki, słabo rozgałęziony, z cienkimi korzeniami bocznymi, osiąga 20–50 cm długości, według innych źródeł jest tęgi, palowy, sięga do 1 m głębokości. Liczne korzenie przybyszowe są białe, zarówno cienkie, dość krótkie i gęste, jak i (rzadziej) grubsze i dłuższe.
Liście Ulistnienie naprzeciwlegle, dolne liście są łopatkowate do lancetowatołopatkowatych, górne równowąskie. Dolne osiągają od 7 do 15 cm długości (rzadko do 18 cm), zwykle są nierówne. Blaszka ma szerokość zazwyczaj do 1 cm, czasem do 1,5 cm. Na szczycie blaszka jest zaostrzona, wszystkie liście są całobrzegie, nagie, tylko w dolnej części są gęsto owłosione na brzegach. Dolne liście zwężone są u nasady i pozornie ogonkowe. Górne liście łodygowe są siedzące, zrosłe nasadami, krótsze i węższe (osiągają od 2 do 10 cm długości i od 2 do 8 mm szerokości).
Kwiaty Na jednej roślinie powstaje od kilku do ok. 50 pędów kwiatonośnych, zwieńczonych kwiatostanem zawierającym zazwyczaj 20–25, czasem więcej kwiatów. Zebrane są one w wiechopodobny kwiatostan składający się z licznych wierzchotek dwuramiennych, wyrastających z zagęszczających się ku górze węzłów. W każdej wierzchotce rozwija się od 3 do 6 krótkoszypułkowych kwiatów. Rozgałęzienia w obrębie kwiatostanu wsparte są szerokolancetowatymi, nagimi, obejmującymi łodygę podsadkami o długości od 3 do 35 mm. W dolnej części i u nasady dolnych rozgałęzień podsadki są większe, w górze i na dalszych odgałęzieniach wierzchotek – mniejsze. Nagi, rzadziej owłosiony lub ogruczolony kielich o działkach zrośniętych w długą (6–15 mm), wąskodzwonkowatą rurkę, jest 10-nerwowy, różowo nabiegły, na końcu nieco rozszerzony i tu z 5 krótkimi ząbkami. Między kielichem i koroną znajduje się nagi antofor (wyniesienie dna kwiatowego) o długości od 1 do 5 mm. Płatki korony są wyraźnie podzielone na wąski, nagi paznokieć o długości 5–12 mm i szerokości 1–3 mm, oraz górną część płatka o szerokości od 2 do 8 mm i długości od 4 do 10 mm. Płatek jest całobrzegi lub płytko wycięty, cały różowopurpurowy (jasno lub ciemno), rzadko biały. Przykoronek w postaci dwóch równowąskich, językowatych łusek o zaokrąglonych końcach, osiągających zwykle od 1 do 3,5 mm długości. Korona osiąga średnicę od 14 do 22 mm. Pręcików jest 10 o nagich nitkach długości 5 do 14 mm i wystających ponad koronę pylnikach barwy liliowej do różowej. Zalążnia pojedyncza, górna o długiej szyjce i 5 znamionach.
Owoce Liczne torebki, jajowate do elipsoidalnych, o długości 7–10 mm i szerokości 3–5 mm. W czasie dojrzewania owoc rozsadza kielich. Wewnątrz torebki podzielone są na pięć (rzadziej do 8) komór i otwierają się pięcioma (rzadziej do 8) odgiętymi ząbkami. Nasiona są nerkowate, ciemnobrązowe do czarnych, długości od 0,4 do 0,7 mm, pokryte ostrymi brodawkami. Masa pojedynczych nasion wynosi średnio 0,074 mg.
Gatunek podobny Podobne kształtem i kolorem kwiaty ma lepnica czerwona Silene dioica, która jednak rośnie w miejscach wilgotnych. Różni się m.in. szerszymi, jajowatymi i owłosionymi liśćmi.
Biologia Rozwój thumb|Siewka thumb|Młode rośliny po pierwszym roku rozwoju thumb|Roślina w trzecim roku życia, wiosną, przed swym pierwszym kwitnieniem Długowieczna bylina o niewielkiej śmiertelności (poza fazą siewek), wynoszącej ok. 5% w skali roku. W jednej z badanych populacji średnia długość życia wynosiła 13 lat. Jest to hemikryptofit. Z końcem sezonu wegetacyjnego liście dolne zaczynają się zaczerwieniać, poczynając od końców. W okresie zimowym utrzymują się one, osłaniając wraz z gęsto upakowanymi pędami przyziemnymi i zamierającymi resztkami po pędach kwitnących młode, żywozielone zawiązki nowych liści i pędów. Nowe odgałęzienia pędu rozwijają się z kątów liści u jego nasady od końca marca do początku kwietnia i ich intensywny wzrost trwa do końca kwietnia.
Kwitnienie Każde odgałęzienie kłącza może wydać łodygę kwiatonośną, ale zanim tak się stanie, czasem mija wiele lat. Kwitnienie trwa od maja do lipca. Po rozwinięciu się łodyg kwiatonośnych, co następuje w maju, rozwój kwiatów może być opóźniony czasem o kilka tygodni w zależności od warunków pogodowych (w warunkach uprawy szklarniowej kwiaty rozwijają się bez zwłoki). Kwiaty rozwijają się systematycznie, poczynając od dolnej części kwiatostanu i kwiatów bliższych osi kwiatostanu. Kwitnienie kwiatostanu trwa przez ok. 15–20 dni, przy czym poszczególne kwiaty kwitną przez 3–5 dni, ale szybko je kończą, gdy tylko zostaną zapylone. Kwiaty są przedprątne – najpierw uwalniany jest pyłek przez pręciki, a po ich zwiędnięciu znamiona gotowe są na przyjęcie pyłku z innych kwiatów. Zapylaczami są różne gatunki motyli, zarówno dziennych, jak i nocnych, oraz pszczoły. Za najbardziej skutecznych w zapylaniu uznawani są przedstawiciele rodzaju Bombus, przy czym jednak atutem motyli odwiedzających mniejszą liczbę kwiatów jest z kolei przelatywanie większych dystansów między nimi i w efekcie mają one znaczenie dla skuteczniejszej wymiany genowej w obrębie populacji. Nie dokonują zapylenia owady wykradające tylko pyłek w fazie rozwoju pręcików – krótkojęzyczne pszczoły i muchówki. Zapach i nektar wabiący owady wydzielany jest zarówno w ciągu dnia, jak i w nocy.
Owocowanie i rozsiewanie W wyniku zapylenia krzyżowego z około 300–400 zalążków znajdujących się w zalążni, około 2/3 rozwija się w nasiona. W kwiatach może dochodzić także do samozapylenia, ale wówczas zawiązuje się mniej nasion. Jedna roślina w ciągu roku tworzy zwykle 9 tys. do 25 tys. nasion, ale zmienność w tym zakresie jest ogromna. Często do kwitnienia i owocowania nie dochodzi niemal wcale, jeśli rośliny są nadmiernie zacienione lub silnie zgryzane. Z kolei na silniej rozrośniętych okazach, obficie tworzących pędy kwitnące zarejestrowano wytworzenie nawet blisko 700 tys. nasion. Liczba nasion skorelowana jest pozytywnie z wielkością populacji, co tłumaczone jest większą szansą na zapylenie krzyżowe. Po dojrzeniu owoców i rozsypaniu nasion łodyga kwiatonośna zamiera (poszczególne pędy są monokarpiczne), przy czym czasem pędy z owocami pozostają wzniesione jeszcze w trakcie zimy. Nasiona rozsiewane są w wyniku wytrząsania ich z torebek przez ruchy wiatru i zwierzęta. Czasem zgryzane pędy z owocami przenoszone są przez zwierzęta daleko od roślin macierzystych. Pewną rolę w rozprzestrzenianiu nasion odgrywają też mrówki.
Kiełkowanie i budowa siewek Nasiona nie wymagają stratyfikacji – kiełkują umieszczone na wilgotnym podłożu w temperaturze 16 °C w 90–100%, w niższych temperaturach siła kiełkowania jest mniejsza. Kiełkowanie następuje zarówno jesienią, jak i wiosną. Siewka szybko rozwija głęboki korzeń. Hipokotyl jest nagi o długości od 4 do 10 mm. Liścienie dwa osadzone są na ogonkach o długości 1–2 mm, pokrytych wielokomórkowymi włoskami, z pochwiastymi nasadami. Ich blaszka jest eliptyczna, o nasadzie klinowatej, na szczycie kanciasto stępione. Epikotylu brak. Kolejne liście są dłuższe od liścieni, u nasady podobne – z krótkim ogonkiem i wielokomórkowymi włoskami, słabo zaostrzone.
Genetyka Liczba chromosomów zarejestrowana na różnych obszarach w obrębie zasięgu gatunku wynosi 2n=24. Populacje są znacząco zróżnicowane genetycznie, przy czym zróżnicowanie to skorelowane jest z wielkością populacji. Występuje znacząca izolacja między populacjami skutkująca wyraźnym dryfem genetycznym i to przy relatywnie niewielkich odległościach między nimi. Nie zarejestrowano przy tym jednak różnic w żywotności, sile kiełkowania i plenności roślin z populacji bardziej i mniej zróżnicowanych, co wskazuje na istotną rolę nawet niewielkich i izolowanych populacji dla zachowania gatunku i planowania działań ochronnych. W małych, słabo zróżnicowanych genetycznie populacjach (także poddanych większemu stresowi siedliskowemu) zarejestrowano większą asymetrię w budowie kwiatów.
Ekologia Siedlisko thumb|Masowe kwitnienie smółki na suchej łące thumb|Smółka pospolita w świetlistym lesie thumb|Owad (rodzina omomiłkowate) przylepiony do lepkiego pędu Gatunek rośnie w szerokim zakresie siedlisk, przy czym jako roślina światłolubna, preferuje miejsca otwarte i nasłonecznione – suche łąki, murawy napiaskowe i wrzosowiska, zbocza wzgórz, także skaliste i kamieniste, winnice, przydroża, skarpy przy trasach kolejowych, nieużytki i odłogi, suche polany i obrzeża lasów, świetliste zarośla i lasy z luźno rosnącymi dębami, brzozami i sosnami. Zasiedlając stoki rośnie zwykle po ich południowej (też południowo-wschodniej i południowo-zachodniej) stronie, porasta też klify skalne. Gatunek dobrze znosi susze – w przypadku ich wystąpienia liście co prawda szybko więdną, ale też bez problemów odzyskują turgor i zielony kolor po deszczu. Okresy suszy są jednak krytycznym czynnikiem limitującym rozwój siewek tego gatunku – w warunkach naturalnych zarejestrowano przeżywalność w różnych miejscach i warunkach tylko ok. 1–10% młodych roślin w ciągu roku.