thumb|Parowóz Marca Seguina z 1844 thumb|Dworzec Saint-Germain-en-Laye kolei CF de l’Ouest. Warto zwrócić uwagę na wagony z „imperialem”, charakterystyczne dla wczesnych pociągów podmiejskich Paryża thumb|Paryż, fragment linii Petite Ceinture (bez normalnego ruchu) thumb|Most na Sekwanie pod Argenteuil, zniszczony w wojnie z lat 1870–1871. thumb|Langwedocja: wiadukt Viaur, rozpiętość łuku 220 m thumb|Normandia: wiadukt Douvenant na kolei lokalnej CF des Côtes-du-Nord z 1905 thumb|Paryż, drugi Gare de Lyon z 1900 thumb|Parowóz CF Nord w Narodowym Muzeum Kolei w Miluzie thumb|Elektrowóz typu BB 15000 na Gare du Nord w Paryżu thumb|Pociąg TGV na linii LGV Sud-Est, 1987 r. thumb|upright|Hala budynku recepcyjnego dworca Avignon-TGV, otwartego w 2001 r. thumb|Modernizacja połączeń regionalnych „TER” dała w 2006 9,6% wzrostu liczby pasażerów; spalinowy zespół trakcyjny BCG Początki We Francji kolej pojawiła się niezależnie w kilku prowincjach, głównie jako linie towarowe łączące okręgi przemysłowe z siecią wodną. System kolejowy objął najpierw północną część kraju; przed 1850 r. powstało m.in. kilka linii wylotowych z Paryża.

1827 – powstała kolej konna Saint-Étienne – Andrézieux (Lyonnais), łącząca kopalnie węgla z portem na Loarze; w 1832 uruchomiono na niej ruch pasażerski; 1833 – ukończenie linii Saint-Étienne – Lyon (Perrache), na tej linii w 1834 wprowadzono parowozy Marca Seguina; w 1837 sieć liczyła ok. 120 km linii; w 1844 wprowadzono trakcję parową na linii do Andrézieux; 1832 – powstała kolej (konna?) Alès – Nîmes – Beaucaire (Langwedocja), przedłużona w 1837 do La Grand-Combe; 24 sierpnia 1837 – otwarcie parowej chemin de fer de Paris à Saint-Germain, początkowo do Le Pecq, przedłużenie przez Sekwanę do Saint-Germain-en-Laye otwarto w 1847; linia wyjątkowa wśród wczesnych kolei, bo służąca głównie ruchowi pasażerskiemu; 1838 – kolej Abscon – St Waast (Flandria); 1839 – otwarcie kolei parowych Montpellier – Cette (dzisiejsza ortografia: Sète; przedłużona do Nîmes), Langwedocja (głównie ruch pasażerski) oraz kolei Miluza – Thann (Alzacja); 1840 – otwarcie kolei Paryż (Montparnasse) – Wersal (głównie ruch pasażerski); CF Versailles-Rive Gauche; 1840–1841 – powstały koleje Paryż (Orlean) – Corbeil, Benfeld – Colmar (Alzacja), Bordeaux – La Teste; 1846 – otwarcie kolei podmiejskiej Paryż (Denfert-Rochereau) – Sceaux, CF de Sceaux; interesującą cechą tej kolei były stacje końcowe rozwiązane w formie pętli (parowozy były specjalnej konstrukcji, umożliwiającej pokonywanie ciasnych łuków); obecnie stanowi ona linię RER B.

Budowa sieci 1841 – przyjęcie ustawy o budowie kolejowej „réseau national” (sieci krajowej), której główne linie zbiegałyby się w Paryżu (skąd nazwa: „étoile de Legrand”„Gwiazda Legranda”; Baptiste A. V. Legrand (1791 – 1848) – francuski polityk, dyrektor Corps des Ponts et Chaussées, grupy inżynierów państwowych, specjalistów od budowy mostów i dróg.); budową i eksploatacją zająć się miały prywatne towarzystwa, którym wydano by długoletnie koncesje; 1841–1844 – powstanie kolei Strasburg – Bazylea; pierwszej linia dalekobieżna we Francji i pierwszej w Europie kolei przekraczającej granicę państwową; 1844 – otwarcie kolei Paryż – Épernay; w 1852 przedłużono ją do Strasburga (CF Paris à Strasbourg); 1846 – powstała kolej Paryż – Beaumont-sur-Oise – Amiens – Arras – Douai – Lille (CF Nord barona Jamesa Rotschilda); 1847–1849 – budowa kolei Marsylia – Awinion, dziewięć parowozów Roberta Stephensona; 1850–1859 – budowa linii Paryż – Dijon – Lyon – Awinion – Marsylia (CF PLM) i linii Paryż – Orlean – Tours – Angoulême – Bordeaux (CF Orléans); 1850 – Paryż: otwarcie Gare de l’Est, najbardziej „klasycznego” z dworców czołowych; 1857 – otwarcie kolei Bordeaux – Agen – Tuluza – Narbonne – Sète; CF Midi; 1867 – otwarcie pierwszych kolei lokalnych („chemins de fer locaux”), budowanych z mniej ostrymi standardami technicznymi; 1869 – otwarcie ostatniego odcinka Petite Ceinture (budowanej od 1852), małej obwodnicy Paryża, zbudowanej jako wspólna inwestycja kolei obsługujących stolicę dla integracji ich linii; linia służyła jako kolej miejska do otwarcia sieci metra; 1877 – otwarcie Grande Ceinture, wielkiej obwodnicy Paryża przeznaczonej dla tranzytowego ruchu towarowego; 1884 – Owernia: otwarcie wiaduktu Garabit koło Ruynes-en-Margeride, konstrukcji G. Eiffela (dwuprzegubowy łuk kratowy, rozpiętość 165 m); CF Midi; 1902 – Langwedocja: otwarcie wiaduktu Viaur koło Rodez, konstrukcji P. J. Bodina (łuk dwuwspornikowy, kratowy, rozpiętość 220 m); CF Midi.

W 1875 sieć kolejowa we Francji liczyła ok. 25 tys. kilometrów linii i obejmowała już wszystkie główne linie dalekobieżne. W 1876 Charles de Freycinet wystąpił z planem budowy dalszych 10 tys. km linii uzupełniających. Budowa kolei lokalnych postępowała do 1914. Część z nich była wąskotorowa i miała charakter tramwajów parowych (np. prowadzenie poboczem dróg).

W 1855 rząd interweniował w prywatny system kolejowy, wymuszając fuzje wielu małych zarządów kolejowych. Do 1860 ukształtował się układ sześciu zarządów kolejowych, działających na zasadzie regionalnej, który zasadniczo przetrwał do nacjonalizacji. Ich główne linie w końcu XIX wieku przedstawiały się następująco: Chemin de fer de l’Ouest eksploatowała pięć „grandes lignes” (magistral wychodzących z Paryża): 1) Paryż (St Lazare) – Rouen – Hawr; 2) Paryż (St Lazare) – Evreux – Cherbourg, 3) Paryż (St Lazare) – Argentan – Granville, 4) Paryż (Montparnasse) – Le Mans – Rennes – Brest; 5) Paryż (St Lazare) – Dieppe;

W 1908 CF Ouest została przejęta przez państwo i zjednoczona z CF État.

Chemin de fer du Nord eksploatowała cztery „grandes lignes”: 1) Paryż (Nord) – Creil – Amiens – Calais; 2) (Paryż – Creil -) Amiens – Arras – Lille (granica belgijska); 3) (Paryż -) Creil – Saint-Quentin – Maubeuge (granica belgijska); 4) Paryż (Nord) – Laon – Hirson;

Chemin de fer de l’Est eksploatowała dwie „grandes lignes”: 1) Paryż (Est) – Châlons-sur-Marne – Avricourt (granica niemiecka po 1871, dalej do Strasburga); 2) Paryż (Est) – Troyes – Belfort (- Miluza);

Chemin de fer Paris-Lyon-Méditerranée (PLM), stworzona na bazie kolei Langwedocji i Prowansji, eksploatowała trzy „grandes lignes”: 1) Paryż (Lyon) – Dijon – Lyon – Awinion – Marsylia – Nicea; 2) Paryż (Lyon) – Nevers – St Germain-des-Fossés – Lyon; 3) Lyon – Nîmes – Montpellier na prawym brzegu Rodanu;

Chemin de fer d’Orléans eksploatowała trzy „grandes lignes”: 1) Paryż (Orléans) – Orlean – Tours – Angoulême – Bordeaux; 2) Paryż (Orléans) – Orlean – Vierzon – Limoges – Capdenac – Tuluza; 3) Tours – Nantes – Quimper – Landerneau.

W 1934 kolej dokonała fuzji z CF Midi.

Chemins de fer de l'État (kolej państwowa) w postaci ukształtowanej w 1878 eksploatowała trzy linie główne: 1) Tours – Saintes; 2) Tours – Les Sables d’Olonne; 3) Nantes – La Rochelle – Saintes – Bordeaux.

Chemin de fer du Midi, jedyna kolej znaczenia państwowego nieobsługująca Paryża, eksploatowała trzy linie główne: 1) Bordeaux – Agen – Tuluza – Narbona – Montpellier; 2) Bordeaux – Bajonna – Hendaye; 3) Bajonna – Tarbes – Tuluza.

Po przegranej przez Francję wojnie z Prusami sieć kolejowa Alzacji i włączonej do Rzeszy Niemieckiej części Lotaryngii przeszła pod zarząd specjalnie utworzonej dyrekcji Kaiserliche General-Direktion der Eisenbahnen in Elsaß-Lothringen (KDEL). Sieć została rozbudowana z 768 do 2030 km, gruntownej przebudowie poddano też węzły w Metzu, Sztrasburgu i Miluzie. Po I wojnie światowej sieć przeszła pod zarząd państwowy francuski; pozostałością po epoce niemieckiej jest utrzymywany nadal ruch prawostronny (w pozostałej części Francji – lewostronny).

17 września 1871 – otwarcie pierwszego tunelu alpejskiego, tunelu Fréjus (inaczej Tunel Mont-Cenis) między Modane (Sabaudia) a Bardonecchią (Piemont), o długości 12,8 km.

Pierwsze elektryfikacje 1900 – kolej CF Paris-Orléans: elektryfikacja trzecią szyną podejścia do dworca Orsay w Paryżu; początek elektryfikacji systemu podmiejskiego tej kolei; 1901 – kolej CF de l'État: elektryfikacja linii Paryż (Invalides) – Wersal; wprowadzenie sterowania ukrotnionego, początek elektryfikacji sieci podmiejskiej tej kolei; obie sieci zasilania dolnego przebudowane na przewody górne do 1978 r.

Modernizacja 1926 – elektryfikacja linii Paryż – Vierzon (kolej CF Paris-Orléans), =1500 V; 1933 – wprowadzenie luksusowych spalinowych szynobusów pasażerskich „Autorail Bugatti” zwanych także „Présidentiel” na kolei francuskiej, które osiągały prędkość 140 km/h na trasie Paryż - HawrLes réalisations et les projets de trains rapides légers des anciennes compagnies de chemin de fer avant la création de la SNCF Luc Fournier 2012 i jeździły do Strasburga z prędkością 146 km/h. 1938 – upaństwowienie kolei, powstanie SNCF.

Niebagatelne osiągnięcia miały również pociągi parowe, zwłaszcza na sieci CF Nord. W 1935 ekspres Pullmana połączył Paryż z Brukselą w trzy godziny, osiągając prędkość średnią 103 km/h (między zatrzymaniami maksymalna handlowa 108 km/h).

Wszystkie parowozy zostały wyposażone w urządzenia monitorujące prędkość, ostrzegające o sygnałach i awaryjnie zatrzymujące pociąg przy przejechaniu sygnału „stój”.

1954 – kolej SNCF: Valenciennes – Thionville, jednofazowa elektryfikacja próbna we Francji (~25 kV 50 Hz); 1956 – wprowadzenie klimatyzowanych wagonów pasażerskich na kolei francuskiej (Mistral)Les Mistral 04.06.2019 https://www.dna.fr/edition-de-mulhouse-et-thann/2019/06/04/les-mistral-69-fetent-leur-50e-anniversaire 1965 – podwyższenie prędkości na kolei francuskiej do 160 km/h (pociąg elektryczny Mistral z Paryża do Nicei)Andrzej Massel, 25 lat kolei dużych prędkości we Francji, 2006 1966 – kolej SNCF: Paris Nord – Lille Flandres – pierwsza wielka elektryfikacja jednofazowa we Francji (~25 kV 50 Hz) 1967 – uruchomienie pierwszej w Europie linii kolejowej z prędkością 200 km/h, łączącej Paryż z Tuluzą pociągiem elektrycznym Le Capitole 1969 – uruchomienie pierwszej średnicy paryskiej SKR: linii A kolei RER (zarządzana przez RATP); 1979 – Paryż: otwarcie drugiej średnicy kolei RER po ukończeniu tunelu między dworcami Orsay i Invalides (linia C, SNCF); 1983 – ukończenie średnicy linii B (RATP), 1995 linii D, 1999 częściowe otwarcie średnicy linii E (obie SNCF); system kolei aglomeracyjnych w Paryżu (w tym RER) stanowił w 2006 r. 40% wszystkich planowych połączeń sieci SNCF i obsługiwał 80% wszystkich podróży pociągami sieci krajowej; 1981 – otwarcie LGV Sud-Est, pierwszej linii wysokich prędkości TGV we Francji (260 km/h) łączącej Paryż z Lyonem (SNCF); 1989–1990 – otwarcie LGV Atlantique (Paryż – Le Mans/Tours); 1989 – modernizacja kolei po tragicznym wypadku na Grand de Lyon 18 maja 1990 – światowy rekord prędkości pociągu TGV: 515,3 km/h; 1993 – otwarcie LGV Nord (Paryż – Lille – granica belgijska); 1994 – otwarcie Eurotunelu pod kanałem La Manche; 1997 – odłączenie zarządu infrastruktury od przewoźnika, stworzenie Réseau ferré de France (RFF); 2001 – otwarcie LGV Méditerranée (Valence – Marsylia/Nîmes); 2007 – otwarcie LGV Est Paryż – Baudrecourt (- Strasburg); 3 kwietnia 2007 padł kolejny rekord prędkości pociągu: na linii LGV Est specjalny pociąg TGV osiągnął 574,8 km/h.

Ważniejsi producenci taboru Société Alsacienne (SACM); zał. 1839 w Miluzie jako André Koechlin & Cie; 1878 przeniesione do Belfort (pozostała w Alzacji część firmy funkcjonowała do 1918 w połączeniu z inną fabryką w Sztrasburgu jako Elsäßische Maschinenbau-Gesellschaft Grafenstaden EMBG); 1928 fuzja z Thomson-Houston, utworzenie Alsthom; Etablissements Cail (Chaillot), prod. parowozów od 1844, w tym maszyn typu „Crampton”, znanych z osiągania dużych prędkości; 1958 fuzja z Fives-Lille; Fives-Lille, zał. 1861 (Fives koło Lille); od 1958 Fives Lille-Cail, od 1973 Fives-Cail-Babcock; Franco-Belge Schneider (Le Creusot, Burgundia)

Uwagi

Przypisy

Linki zewnętrzne

Histoire na witrynie Rail France – wielki zbiór łączy