thumb|Wyobrażenie Biruty thumb|Kaplica na wzgórzu Biruty w Połądze – zdjęcie Pauliny Mongird Biruta (lit. Birutė) – legendarna wajdelotka, historyczna żona wielkiego księcia litewskiego Kiejstuta i matka jego dzieci, w tym Witolda.

Życiorys Biruta jest postacią silnie zmitologizowaną, a wokół jej życia obrosło wiele legend. Uznaje się, że pochodziła z możnej rodziny litewskiej lub żmudżkiej, mogła być córką bojara (takie informacje zawarte są w kronice Stryjkowskiego). Z latopisu litewskiego (Kroniki Bychowca) wynika, iż miała żyć w Połądze, gdzie była czczona niczym bóstwo i zgodnie z pogańskim zwyczajem złożyła śluby czystości. Według latopisu była piękna i mądra. Według późniejszych wersji, zawartych choćby w dziele Wojciecha Wijuka Kojałowicza oraz w wielu litewskich kronikach i legendach miała być ona wajdelotką bogini Praurimy (kapłanka w mitologii bałtyjskiej – to uzasadniałoby jej śluby czystości) strzegącą w Połądze świętego ognia.

Według latopisu zauroczony nią Kiejstut udał się do Połągi, gdzie poprosił ją o rękę. Biruta jednak odmówiła, motywując to przysięgą dochowania czystości aż do śmierci złożonej bogom. Kiejstut miał ją zabrać stamtąd siłą, lecz i z wielkim szacunkiem, wywieźć do Trok i tam wyprawić ich wspólne wesele.

Według Jana Tęgowskiego miała duży wpływ na postawę Kiejstuta wobec religii, a zwłaszcza na jego nieprzejednany stosunek do chrześcijaństwa. Zdaniem S.C. Rowella małżeństwo z poganką (zamiast z księżniczką prawosławną) pomogło zyskać Kiejstutowi poparcie pogańskich Litwinów po obaleniu Jewnuty.

W źródłach istnieją dwie wersje dotyczące jej śmierci. W 1382 roku, w okresie uwięzienia Kiejstuta w Krewie w czasie litewskiej wojny domowej, Biruta została wysłana do Brześcia Litewskiego. Pierwsza z wersji, zawarta choćby w kronice Wiganda z Marburga, zakłada, że została utopiona z rozkazu Jagiełły. Wedle drugiej, Biruta wróciła do Połągi, żyła tam długo po 1382 roku i zmarła śmiercią naturalną – wersja ta była propagowana przez odpierającą krzyżackie ataki na króla Władysława Jagiełłę delegację Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego na soborze w Konstancji. Według legendy z kroniki Stryjkowskiego, miała zostać pochowana w Połądze.

Rodzina Według części historyków Biruta była drugą żoną Kiejstuta, który miał z nią trzech synów i cztery córki (Witolda, Zygmunta, Konrada Towciwiłła, Mikłowsę Marię, Danutę, Ryngałłę oraz nieznaną z imienia córkę). Jednak zdaniem Jana Tęgowskiego oraz Stephena Christophera Rowella, Biruta prawdopodobnie była jedyną żoną Kiejstuta. Tęgowski określa możliwą datę zawarcia małżeństwa między Birutą a Kiejstutem na lata 1342-1344 (choć inni historycy wskazują w tym kontekście rok 1345 czy 1349).

Wobec powyższego do dzieci Kiejstuta i Biruty należeliby (Rowell pomija nieznaną z imienia córkę pary oraz utożsamia Wojdata z Henrykiem Butawdem): Wojdat Iwan, Butawd Henryk, NN (córka), Witold, Towciwiłł Konrad, Danuta Anna, Mikłowsa Maria, Zygmunt Kiejstutowicz, Ryngałła Anna.

Kult mały|Brązowa rzeźba Biruty w miejscu jej domniemanego pochówku Według legend Biruta jako wajdelotka mieszkała na wzniesieniu (a właściwie porośniętej lasem wydmie) w Połądze nazwanym na jej cześć wzgórzem Biruty, na którym została potem pochowana. Kult Biruty sięga co najmniej XVI wieku. W swojej kronice Stryjkowski pisał o deifikacji Biruty po jej śmierci oraz o tym, że na własne oczy widział, jak Żmudzini i Kurowie uroczyście obchodzą święto Biruty na świętym wzgórzu. Tak samo o świętym wzgórzu w Połądze w swoich pracach wspominał Mateusz Pretoriusz. W jezuickich dokumentach z XVIII wieku wzmiankowana jest Biruta - bogini, strażniczka zwierząt domowych. Ilość miejsc nazwanych na cześć bogini odzwierciedla jej znaczenie i powszechność jej kultu wśród Żmudzinów i Kurów.

Wraz z chrystianizacją Litwy w 1506 roku na wzgórzu wzniesiono kaplicę pod wezwaniem świętego Jerzego. W 1869 roku wzniesiono tam stojącą do dziś neogotycką kaplicę według projektu architekta K. Mejera. Kult Biruty ewoluował – jej postać i miejsce kultu, na którym była czczona, zostały zastąpione wierzeniami chrześcijańskimi. Znany jest przekaz z połowy XIX wieku, wedle którego miejscowa chrześcijanka modliła się przy grobie „świętej Biruty”. Jeszcze w XVIII wieku wzgórze Biruty było miejscem modlitw ludu Połągi (zarówno katolików, jak i luteran) w obliczu epidemii dżumy.

Pokorną postawę Biruty uznawano za godną naśladowania, przez co jej imię niegdyś było popularne na Litwie.

Upamiętnienie mały|Flaga batalionu Litewskich Sił Zbrojnych nazwanego na cześć księżnej Biruty Na jej cześć nazwano planetoidę 212977 Birutė. Na cześć księżnej nazwano Towarzystwo Birutė – pierwsze kulturalne świeckie towarzystwo Litwinów pruskich (należeli do niego m.in. Martynas Jankus czy Jonas Smalakys). Jej imię nosi również butelkowana woda z Birsztan sprzedawana przez przedsiębiorstwo Wolfas Engelman oraz batalion ułanów Litewskich Sił Zbrojnych. mały|Banknot stulitowy z Birutą W dwudziestoleciu międzywojennym wyobrażenie Biruty zdobiło banknot stulitowy.

W Warszawie w dzielnicy Praga-Północ znajduje się ulica Biruty.

W literaturze Biruta jest główną bohaterką utworu Biruta Kiejstutowa żona wchodzącego w skład Śpiewek o dawnych Litwinach do roku 1434 autorstwa Jana Czeczota. Ponadto jest jedną z bohaterek Znicza nad Niewiażą Franciszka Zatorskiego, niedokończonego dramatu Wallenrod tworzonego przez Juliusza Słowackiego, poematu Biruta Józefa Ignacego Kraszewskiego oraz tragedii Kiejstut autorstwa Adama Asnyka.

Bohaterka Syzyfowych prac autorstwa Stefana Żeromskiego, Anna Stogowska, nosi przezwisko Biruta. W powieści tłumaczone jest to tym, że „nigdy nie śmiała się oczyma do chłopców, przysięgła na zawsze zostać dziewicą i czemu innemu, jak mówiła, poświęcić życie”.

Na Litwie dużą popularnością (przez co wpłynęła na upowszechnienie samej postaci Biruty) cieszyła się ballada Biruta autorstwa Sylwestra Walenowicza (fragment poniżej).

O jej popularności pisał w swoim wierszu Maironis: „tu słychać po wioskach piosenkę Biruty”. Do postaci Biruty nawiązuje również wiersz tego poety pt. Znad Biruty. Jej osobie Gabrielius Landsbergis-Žemkalnis i Mikas Petrauskas poświęcili pierwszą litewską operę.

Zobacz też Giedyminowicze

Przypisy

Literatura dodatkowa Reprint: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Kraków 1989,

Kategoria:Ludzie związani z Połągą Kategoria:Urodzeni w XIV wieku Kategoria:Zmarli w 1382 Kategoria:Żony władców