Żydzi aszkenazyjscy, również aszkenazyjczycy lub aszkenazim ( (l.mn.) oraz jehudej aszkenaz, „Żydzi z Aszkenazu”) – Żydzi zamieszkujący Europę Środkową, Wschodnią i częściowo Zachodnią, a od XVII wieku również Amerykę.
Nazwa „aszkenazi” wywodzi się od Aszkanaza, postaci biblijnej i pierworodnego syna Gomera (Ks. Rodzaju X). W literaturze rabinicznej królestwo Aszkanaza pierwotnie związane było z ziemiami zamieszkanymi przez Scytów, następnie SłowianKraus. S, 1932, Hashemot 'aszkenaz usefarad, Tarbiz 3:423-435., zaś od XI wieku z Europą Północną i NiemcamiYiddish Civilisation: The Rise and Fall of a Forgotten Nation, Paul Kriwaczek (Londyn 2011), Rozdział 3, przypis 9.. Gdy w czasach późniejszych główne ośrodki żydowskiego nauczania skupiły się w Niemczech, Żydów zamieszkujących Europę Zachodnią i Środkową, zaczęto nazywać aszkenazim (aszkenazyjczykami).
Pomiędzy XI a XIX wiekiem wielu Żydów aszkenazyjskich emigrowało na wschód, m.in. do Czech, Węgier, Rzeczypospolitej i do Rosji, czyli na tereny zamieszkałe przez ludność nieposługującą się językami germańskimi. Przenieśli ze sobą jidysz, język wywodzący się z dialektu wysokoniemieckiego i zapisywany alfabetem hebrajskim. Jidysz stopniowo ewoluował i stał się lingua franca aszkenazyjskich Żydów. Wspólnoty żydowskie trzech miast wzdłuż Renu: Spiry, Wormacji i Moguncji, utworzyły ligę zwaną miastami SzUMSzUM: akronim pierwszych liter nazw miast: Sz – ש od Szpira, U – ו od Wermajza, M – מ od Magenca.. Miasta te były kolebką kultury i liturgii aszkenazyjskiej.
Mimo że w XI wieku Żydzi aszkenazyjscy stanowili jedynie 3% ludności żydowskiej na świecie, w 1931 roku stanowili ok. 92%. Dziś liczbę tę można szacować na 80%. Większość wspólnot żydowskich wywodzących się z Europy, z wyjątkiem regionu Morza Śródziemnego, to wspólnoty aszkenazyjskie.
Definicja Nie istnieje dzisiaj jedna definicja bycia Żydem, zarówno z punktu widzenia rozbieżności stanowisk współczesnych denominacji judaizmu, żydowskiej opinii publicznej, jak i w sensie potocznym, gdy żydowskość może być pojmowana albo jako obejmująca zarówno religijnych i świeckich Żydów, albo wyłącznie religijnych. Utrudnia to zdefiniowanie, kto jest aszkenazyjskim Żydem.
Większość Żydów aszekanazyjskich nie mieszka dziś w Europie Środkowo-Wschodniej, co powoduje, że dawna izolacja, która warunkowała powstanie odrębnej tradycji religijnej i kultury, zanikła. Ponadto pojęcie aszkenazi używane bywa w nietradycyjnym kontekście, zwłaszcza w Izraelu. Zgodnie z wykładnią judaizmu ortodoksyjnego i konserwatywnego, Żydem jest albo ten, którego matka jest Żydówką, albo osoba wyznająca judaizm. Skutkiem tego, osoba może być określana jako aszkenazi, jednak nie być uznawana w ramach tych denominacji za Żyda.
Aspekt religijny Oprócz halachy, tj. prawa religijnego oraz różnic w jego interpretacjach, wśród religijnych Żydów zamieszkujących różne regiony geograficzne rozwinęły się z czasem różne zwyczaje, zwane . Wśród Żydów ortodoksyjnych, niektóre szczegóły dotyczące ślubu dwojga osób o odmiennym kulturowo pochodzeniu, konwersji osoby nieżydowskiej na judaizm oraz powrotu osoby niepraktykującej do tradycyjnego judaizmu wymagają ustalenia pochodzenia kulturowego, aby określić właściwy dla niej zwyczaj (minhag). W tym kontekście „aszkenazyjski” odnosi się zarówno do samego rodowodu rodziny, jak i zbioru zwyczajów. Innymi grupami zwyczajów są np. minhag sefardyjski lub mizrachijski. Zgodnie z tradycją, gdy panna pochodzenia sefardyjskiego lub mizrachijskiego, biorąc ślub, wchodzi do domu o aszkenazyjskiej tradycji ortodoksyjnej lub haredi, wychowuje dzieci w minhagu aszkenazyjskim. Z kolei oczekuje się, że aszkenazyjka wychodząca za sefardyjczyka lub mizrachijczyka powinna wychować dzieci w praktyce sefardyjskiej. W praktyce jednak wiele rodzin idzie na kompromisy. Minhag, który powinien praktykować konwertyta zależy od sądu religijnego, w którym odbyła się konwersja.
Wraz z integracją Żydów ze świata w Izraelu, Ameryce Północnej i innych miejscach świata, definicja religijna żydowskości aszkenazyjskiej rozmywa się, zwłaszcza poza judaizmem ortodoksyjnym. Wielu sefardyjczyków i mizrachijczyków włączyło się w ruchy liberalne, powstałe w łonie judaizmu aszkenazyjskiego. W ostatnich dekadach kongregacje, do których dołączyli, często absorbowały nowe tradycje do swojego minhagu. Rabini i chazanowie większości z nieortodoksyjnych ruchów podczas studiowania języka hebrajskiego w Izraelu, uczą się wymowy sefardyjskiej tego języka. Kongregacje aszkenazyjskie adaptują do zbioru modlitw i pieśni tradycyjnych melodie sefardyjskie lub nowoczesne izraelskie. Owa stopniowa fuzja tradycji rozpoczęła się w połowie XX wieku i dotyczy wszystkich kongregacji z wyjątkiem tych najbardziej tradycyjnych.
Aspekt kulturowy Z punktu widzenia kultury żydowskość aszkenazyjską można utożsamić z koncepcją Jidyszkajt (z jid. żydowskość). Przed okresem haskali (oświecenia żydowskiego) oraz żydowskiej emancypacji w Europie oznaczało to studiowanie Tory i Talmudu przez mężczyzn oraz życie rodziny i społeczności w duchu praktykowania żydowskiego prawa religijnego przez mężczyzn i kobiety. Pomiędzy Nadrenią, Rygą a Rumunią większość Żydów modliła się w aszkenazyjskiej odmianie języka hebrajskiego, zaś mówiła w jidysz w życiu codziennym.
Znamienną cechą kultury aszkenazyjskiej jest język jidysz, którego początki sięgają około X wieku. Przed II wojną światową mówiło nim pomiędzy 10 a 13 milionów osób. Dokonana w Europie zbrodnia Holocaustu, asymilacja językowa w Ameryce Północnej oraz wybór w Izraelu języka hebrajskiego jako języka państwowego sprawiły, że na początku XXI wieku mówi nim ok. 1,8 mln osób. Język jidysz, jego literatura, czasopisma i piosenki stanowią więc kulturowy wyróżnik aszkenazyjskości.
Po okresie modernizacji jidyszkajt zaczęła obejmować szerszy krąg zjawisk, w których Żydzi aszkenazyjscy zachowali swoją specyfikę. Mimo że dziś językiem jidysz posługuje się o wiele mniej osób niż przed II wojną światową, jidyszkajt można związać ze szczególnym sposobem wyrażania się, poczuciem humoru czy typami skojarzeń. Własną specyfikę ma również kuchnia aszkenazyjska, w tym np. karp po żydowsku, chałka, maca, gefilte fisz (pulpety rybne) „kawior żydowski” (pasta z wątróbek), sałatka galicyjska, koszerna śliwowica czy strudel.
Aspekt etniczny W sensie etnicznym Żydem aszkenazyjskim jest osoba, której żydowscy przodkowie wywodzą się ze Środkowej i Wschodniej Europy. Przez okres około tysiąca lat aszkenazyjczycy, pomimo zamieszkiwania na obszarze wielu państw i narodów, pod względem reprodukcyjnym byli ludnością odizolowaną. Wypływy i dopływy z powodu migracji, konwersji, małżeństw mieszanych z ludnością nieżydowską oraz innymi grupami Żydów były nieznaczne. Genetycy zidentyfikowali zmienności genetyczne o wysokim prawdopodobieństwie występowania wśród Żydów aszkenazyjskich, w odróżnieniu od ogólnej ludności europejskiej. Dotyczy to zarówno męskich markerów genetycznych (haplotypy w chromosomie Y), jak i żeńskich (w mitochondriach). Jednakże od połowy XX wieku widoczny jest znaczny wzrost małżeństw mieszanych, zarówno z osobami spośród innych grup żydowskich, jak i innych narodów.
Badania genetyczne przeprowadzone w 2006 roku wykazały, że aszkenazyjscy Żydzi stanowią wyraźną, względnie jednorodną podgrupę genetyczną. Oznacza to, że niezależnie od tego, czy przodkowie aszkenazyjczyków pochodzą z Polski, Rosji, Węgier, Litwy czy innego miejsca obszaru Europy środkowo-wschodniej, należą oni do tej samej grupy etnicznej.
Historia Żydzi w Europie przed kulturą aszkenazyjską Obecność Żydów w Europie sięga ponad dwóch tysięcy lat. W Grecji, w Agorze ateńskiej zachowały się pozostałości synagogi, datowane na lata 396–267 p.n.e., zaś na wyspie Delos – ruiny synagogi z 150–128 p.n.e. Na teren dzisiejszych Włoch już od II–I wieku p.n.e. przybywali kupcy żydowscy oraz sprowadzano żydowskich niewolników. W roku 6 n.e. obecność żydowską zanotowano w Wiedniu i w Galii, zaś w 39 n.e. w Lugdunum (dzisiejszy Lyon we Francji). Na Półwyspie Apenińskim synod w Elwirze z ok. 305 n.e. zakazywał chrześcijanom zawierania związków małżeńskich m.in. z Żydami, co świadczy o obecności tam żydowskich wspólnot co najmniej od II wieku n.e. W chronologicznie pierwszym dokumencie dotyczącym obecności Żydów na terenie dzisiejszych Niemiec, datowanym na 321 n.e., mowa jest o licznej i dobrze zorganizowanej żydowskiej wspólnocie w Kolonii. Na terenie dzisiejszej Chorwacji wykopaliska archeologiczne w Salonie wykazały istnienie grobów żydowskich z III w. n.e.
W Imperium Rzymskim Żydzi uzyskali obywatelstwo w 212 n.e., dzięki cesarzowi Karakalli, który udzielił tego przywileju wszystkim wolnym ludom. Od czasów I wojny żydowskiej (66–73) wyznawcy judaizmu płacili jednak podatek pogłówny, który w 363 n.e. został zniesiony przez Juliana Apostatę. W późnym okresie rzymskim Żydzi mogli swobodnie prowadzić życie kulturowe i religijne oraz podejmować rozmaite zawody. Po zalegalizowaniu chrześcijaństwa w 313 n.e. oraz ustanowieniu go oficjalną religią Rzymu i Konstantynopola w 380 n.e. nasilały się prześladowania Żydów.
We Włoszech, pod panowaniem oświeconego króla ostrogockiego, Teodoryka Wielkiego (493–526), istniały wspólnoty Żydów w Rzymie, Mediolanie, Genui, Palermo, Messynie, Agrigentum i Sardynii. W 493 roku król ten zapewnił Żydom prawo do publicznych dysput oraz wolności wyznania.
Opieranie się rozmaitych władców na chrześcijaństwie zazwyczaj wiązało się z nasilaniem się prześladowań Żydów. W 610 roku Sisebut, władca państwa Wizygotów, wydał dekret nakazujący Żydom albo ochrzczenie się, albo wygnanie z kraju. W roku 681 król Erwig ponowił ten dekret. Takie samo rozporządzenie zostało wydane 629 roku przez króla państwa Franków, Dagoberta I.
Ekspansja państwa Franków za Karola Wielkiego (768–814), która objęła m.in. Karyntię i obszar Królestwa Longobardów aż po Rzym, przyniosła krótki okres stabilności i jedności w Europie Zachodniej. Karol Wielki udzielił żydowskim kupcom wolności handlowej. Dało to Żydom szansę ponownego osiedlenia się na północ od Alp. Mogli oni również trudnić się finansami, w tym pożyczkami pieniężnymi oraz lichwą. Od tego momentu do dzisiaj życie żydowskie w Europie zachodniej jest dobrze udokumentowane.
Niemcy – kulturowe i religijne centrum Żydów europejskich Około roku 1000 na terenie dzisiejszych Niemiec rozwinęły się studia halachiczne. Wspólnoty żydowskie w Moguncji, Spirze i Wormacji utworzyły ligę zwaną miastami SzUM (akronim pierwszych liter nazw miast: Sz – ש, U – ו, M – מ), która stała się centrum średniowiecznego życia żydowskiego. W jej ramach przywódcy społeczności uzgodnili szereg dekretów, zwanych „Takanot Szum” (hebr. תקנות שום”, ustawy SzUM). Oficjalna strona Moguncji podaje m.in.:
Według historyka Johna Mana, „Moguncja była stolicą europejskich Żydów. (...) Miała własną żydowską akademię przez ponad 300 lat. (...) Była czczona jako miasto Gerszoma z Moguncji, zwanego «światłem diaspory», który w XI wieku jako pierwszy sprowadził do Zachodniej Europy kopie Talmudu, i którego zarządzenia pomogły Żydom w adaptacji do europejskich zwyczajów. Szkoła Gerszoma przyciągała Żydów z całej Europy”. Według oficjalnej strony Moguncji, „W istocie był to złoty wiek. Miejscowi biskupi chronili Żydów, co owocowało wzrostem handlu i dobrobytu”.
thumb|upright|Żydzi niemieccy, XIII wiek
Użycie terminu Aszkenaz Słowo Aszkanaz pojawia się po raz pierwszy w Biblii (Rdz 10,3) i jest imieniem postaci biblijnej, syna Gomera. Sądzi się, że imię to oryginalnie odnosiło się do Scytów (Iszkuz), określanych również w inskrypcjach asyryjskich jako Aszkuza.