Józef Kożdoń (śl. Jozef Kożdōń, czes. Josef Koždoň, niem. Josef Kozdon, ur. 8 września 1873 w Lesznej Górnej koło Cieszyna, zm. 7 grudnia 1949 w Opawie) – śląski polityk, założyciel i przywódca Śląskiej Partii Ludowej oraz współzałożyciel i sekretarz generalny Związku Ślązaków na Śląsku Cieszyńskim, zwolennik autonomii i niepodległości Śląska, ideolog narodu śląskiegoLech M. Nijakowski (red.), Nadciągają Ślązacy. Czy istnieje narodowość Śląska?, Warszawa 2004, s. 48.Rede des Landtagabg[eorgnetes] Koždon in der Budgetdebatte des schlesischen Landtages (44. Sitzung) am 8. November 1910, in: Josef Koždon, Über die Sonderstellung der schlesischen Polen, die nationalen Verhältnisse und die allpolnische Propaganda in Ostschlesien, Skotschau 1910.Kronika (Śląskim „Ślązakom”), „Dziennik Cieszyński” nr 56, 10.03.1909.„Ślązak” a socyaliści, „Gwiazdka Cieszyńska” nr 16, 24.02.1909.„Ślązak” z 28.01. 1910.Zdradzieckie piśmidło „Ślązak”, „Gwiazdka Cieszyńska” nr 23, 23.03.1909.„Ślązak” z 18.12.1909.Ślązakowe brednie, „Dziennik Cieszyński” nr 88, 18.04.1909.Czesi, Niemcy – „ślązakowcy”, „Dziennik Cieszyński” nr 190, 21.08.1909.Rozpaczliwe usiłowania, „Dziennik Cieszyński” nr 299, 31.12.1909.Ciesz się narodzie śląski!, „Dziennik Cieszyński” nr 218, 24.09.1909.Co piszą Niemcy o wyborach śląskich, „Dziennik Cieszyński” nr 261, 14.11.1909.Ghetto śląskie, „Dziennik Cieszyński” nr 246, 28.10.1910.. Działacz społeczny i samorządowy, poseł Śląskiego Sejmu Krajowego w Opawie w latach 1909–1918, ekspert delegacji czechosłowackiej na konferencji wersalskiej w roku 1919, członek śląskiej Krajowej Komisji Administracyjnej w Opawie w latach 1919–1927, burmistrz Czeskiego Cieszyna w latach 1923–1938, założyciel (1925) i prezes w latach 1940–1944 Śląskiego Banku Ludowego.
Życiorys Urodził się w ewangelickiej rodzinie chłopskiej. Z domu wyniósł znajomość cieszyńskiego dialektu języka śląskiego i języka niemieckiegoArnulf Hein, Vor 55 Jahren starb der Schlonsakenführer Josef Koždoň, „Unser Oberschlesien” nr 23-24 von Dezember 2004.. Ukończył niemiecką szkołę ludową w Lesznej Górnej, niemieckie gimnazjum realne w Cieszynie i niemieckieW tym czasie w Cieszynie były tylko niemieckie szkoły, na co zwracał uwagę sam Kożdoń; „Wspomnienia” Józefa Kożdonia, wyd. K. Nowak, „Pamiętnik Cieszyński”, t. 16, 2001, s. 91. seminarium nauczycielskie w Cieszynie (1892), gdzie ukończył również kurs języka polskiego. W latach 1893–1898 pracował w niemieckiej szkole ludowej w Strumieniu, a od 1898 w utrakwistycznej, ewangelickiej szkole ludowej na Kępie w Skoczowie, której był kierownikiem od 1902. Był aktywnym członkiem śląskiego Krajowego Związku Nauczycieli w OpawieNeumann Karl Walter, Skotschau in Ostschlesien: Geschichte – Erinnerung – Dokumentation, Berlin 1984.. Jako propagator oświaty zainicjował stworzenie polskiej czytelni publicznej w Strumieniu oraz współtworzył niemieckie Towarzystwo Czytelnicze (Leseverein) w Skoczowie.
Również od 1898 był mistrzem chóru niemieckiego Męskiego Towarzystwa Śpiewaczego w Skoczowie. W swej szkole ganił kolegów za zniemczanie nazwisk i przeciwstawiał się tendencjom germanizacyjnymPiotr Dobrowolski, Ugrupowania i kierunki separatystyczne na Górnym Śląsku i w Cieszyńskim w latach 1918–1939, PWN, Warszawa, Kraków 1972., wskutek czego niemiecka, cieszyńska gazeta „Silesia” nazwała go „polskim agitatorem” i odtąd dla wielu „uchodził za Polaka”Szewczyk Wilhelm, Syndrom śląski. Szkice o ludziach i dziełach, Katowice 1986.. Józef Kożdoń od 1905 zaczął głosić hasło „Śląsk dla Ślązaków”Dariusz Jerczyński, Orędownicy niepodległości Śląska, Zabrze 2005, ; za „Nowy Czas” nr 49, 4.12.1927., ostro sprzeciwiając się wzrostowi wpływów polskich i czeskich wśród miejscowej ludności przez inteligencję, napływającą z Galicji i Moraw oraz jej miejscowych sojuszników. W 1907 wziął udział w kampanii wyborczej ugrupowania swego teścia, skoczowskiego burmistrza Karola Sohlicha – Niemieckiej Partii Postępowej, która w wyborach do austriackiej Rady Państwa konkurowała z Niemiecką Chrześcijańską Partią Ludową i Niemiecką Partią Socjalistyczną. Polscy historycy wnioskują, iż wskutek małżeństwa z Julią Sohlich, Kożdoń zmienił poglądy z propolskich na proniemieckie. W 1910 założył Komitet dla Utrzymania Czystości Dialektu Śląskiego, którego celem było oczyszczenie dialektu cieszyńskiego z germanizmówHannan Kevin, Borders of Language and Identity in Teschen Silesia, New York 1996.. Był zdecydowanym orędownikiem szkolnictwa utrakwistycznego (dwujęzycznego), więc równocześnie domagał się wprowadzenia języka niemieckiego w polskich szkołach ludowych np. w Górkach Wielkich oraz wprowadzenia języka polskiego w niemieckich szkołach realnych i gimnazjalnych np. w CieszyniePiotr Dobrowolski, Pismo ślązakowskie – tygodnik „Ślązak” (1909-1923), „Zaranie Śląskie”, Katowice 1970.. Wypominał polskim narodowcom, że sami znają biegle język niemiecki, dzięki czemu mają zapewnione lukratywne posady oraz uczą własne dzieci tego języka, krytykując ich za blokowanie utrakwizacji polskich szkół ludowych i dążenie do zmiany szkół dwujęzykowych w polskie, co odbierało dzieciom śląskich chłopów możliwość nauki niemieckiego, a tym samym szansę społecznego awansu. Podkreślił to słowami: „Partia wszechpolska tylko chce, żeby dziecko biednego chłopa, pod ławką zrodzone, zawsze pod ławką zostało”, co polscy narodowcy skomentowali tekstem „Kożdoń znieważa chłopów”„Gwiazdka Cieszyńska” nr 46, 10.06.1911.. Józef Kożdoń nigdy nie zmienił swych poglądów, twierdząc jednoznacznie „Niemcem nie jestem, wszakże nie jestem też i być nie chcę Polakiem”„Ślązak” nr 1, 5.01.1910..
Polityk w Austrii Latem 1908 rozpoczął formowanie własnego ugrupowania Śląskiej Partii Ludowej, która w momencie rejestracji w styczniu 1909, liczyła około 2000 członków, skupionych w 30 grupach terenowychAndrzej Szefer, Współpraca tzw. Ślązakowców z Niemcami, „Zaranie Śląskie”, Katowice–Cieszyn 1963; Josef Koždon, Aus der jüngster Geschichte der Teschener Landes – Errinerungen und Erlebnisse, „Schlesisches Jahrbuch”, Breslau 1940.. Od lutego 1909 roku wydawała własny organ prasowy tygodnik „Ślązak” – redagowany kolejno przez Adolfa Hoffmana i Klaudiusza Koske, na którego łamach m.in. sam Kożdoń głosił, że Ślązacy stanowią odrębny naród„Ślązak” – głównie roczniki 1909, 1910; „Dziennik Cieszyński” nr 56, 88, 123, 190, 218, 261 (za „Silesią”), nr 299 z roku 1909, 246 z roku 1910; „Gwiazdka Cieszyńska” nr 16 i 23 z roku 1909, nr 13 z roku 1911.. Kożdoń reklamował „Ślązaka” jako „najpoczytniejszą gazetę na Śląsku Wschodnim”Tak reklamowano „Ślązaka” na łamach, wydawanego przez J. Kożdonia, „Śląskiego Kalendarza Ludowego” 1912.. Polscy narodowcy ubolewali, że „Ślązak” był na ich terenie „najpoczytniejszą gazetą. Ludzie ją sobie po prostu rozrywali”„Dziennik Cieszyński” nr 30, 7.02.1911.. W tymże 1909 roku z ramienia swej partii Józef Kożdoń został posłem do Śląskiego Sejmu Krajowego w Opawie z bielsko-strumieńsko-skoczowskiego okręgu wyborczego – dostał więcej głosów niż przywódca polskiego ruchu na Śląsku Cieszyńskim, Józef LondzinN. Honka, Józef Kożdoń w: Ślązacy od czasów najdawniejszych do współczesności, pod red. M. Rostropowicz, Łubowice-Opole 2005, s. 122, .. W okręgu cieszyńsko-jabłonkowsko-frysztackim zwyciężył zdecydowanie Franciszek Halfar, popierany zarówno przez stronnictwa Polaków, jak i „partię Ślązaków”, drugi mandat zdobył polski działacz narodowy Jan Michejda, który dzięki głosom elektorów czeskich pokonał kandydata ŚPL – Józefa CichegoWybory do Sejmu, „Nowy Czas” nr 20, 26.09.1909.. Trzeci kandydat ŚPL Edward Quasnitza zwyciężył w I turze w okręgu frydecko-ostrawsko-bogumińskim, eliminując kandydata polskiego Adamka i czeskiego agrariusza, dzięki czemu dotarł do wyborów ścisłych, w których uległ czeskiemu narodowcowi Janowi Poppe – burmistrzowi Polskiej Ostrawy„Robotnik Śląski” nr 89, 24.09.1909. (obecnie noszącej nazwę „Śląska Ostrawa” i będącej częścią Ostrawy). W Sejmie Kożdoń zasiadał w Wydziale Gospodarczym, Spraw Wojskowych i Publicznego Bezpieczeństwa, gdzie zaprzyjaźnił się z synem śląskiego hetmana krajowego hrabią Janem Larisch-Monnichem z Karwiny. W lipcu 1910 w Cieszynie wraz z Józefem Cichym i Pawłem Wanią założył zaplecze Śląskiej Partii Ludowej – Związek Ślązaków (Bund der Schlesier), pierwotnie pod nazwą Śląski Związek Ludowy „Nasza Ojczyzna” (Schlesischer Volksverband „Unsere Heimat”).
Kożdoń zwalczał liderów ruchu polskiego Jana Michejdę i Józefa Londzina, protestował także przeciwko przybywaniu polskich nauczycieli i robotników z Galicji na teren Śląska Cieszyńskiego, uważając, że odbierają autochtonom pracęA. Chwalba, Historia Polski 1975-1918, Kraków 2001, , s. 536.. „Podobne stanowisko zajmował wobec Czechów. Oskarżano ich o czechizację Śląska Cieszyńskiego. Tak jak pismo występowało przeciw napływowym z Galicji, tak samo szerzyło niechęć do napływowych Czechów z Moraw i Czech”. Polscy badacze zwracają uwagę, że nie występował przeciwko niemieckim przybyszomK. Nowak, Ruch kożdoniowski na Śląsku Cieszyńskim, [w:] Regionalizm a separatyzm – historia i współczesność. Śląsk na tle innych obszarów, red. M. W. Wanatowicz, Katowice 1995, s. 32.. W 1910 na Śląsku Cieszyńskim zamieszkiwało ponad 57 tys. imigrantów z Galicji, ponad 25 tys. imigrantów z Czech i Moraw i zaledwie niespełna 2 tys. imigrantów z pozostałych krajów austriackichK. Piątkowski, Stosunki narodowościowe w Księstwie Cieszyńskim, Cieszyn 1918, s. 37.. Po wtóre zapominają, że przywódcy napływowych Czechów chcieli włączenia Śląska Austriackiego do Moraw (co ostatecznie w 1928 osiągnęli), przywódcy napływowych Polaków dążyli do włączenia Śląska Cieszyńskiego do Galicji, twierdząc nawet, że „Śląsk Cieszyński był zawsze administracyjną częścią Krakowskiego”„Robotnik Śląski” nr 60, 5.08.1919. natomiast napływowi Niemcy (m.in. Haase, Bukowski, Payer) nie tylko popierali utrzymanie samodzielnego i autonomicznego statusu kraju koronnego Śląsk, lecz również oficjalnie poparli powstanie i działalność broniącej tego statusu Śląskiej Partii Ludowej, które to poparcie (zwłaszcza ze strony Payera) polscy narodowcy Kożdoniowi częstokroć wypominali.
W skrócie jego poglądy można sprowadzić do hasła Śląsk dla ŚlązakówDariusz Jerczyński, Historia narodu śląskiego, wyd. II (uzupełnione i poprawione), Zabrze 2006. według opinii polskich działaczy popierał akcję germanizacyjną na Śląsku (według innych źródeł bronił praw ludności do używania języka polskiego w szkołach i urzędach, ale nie podzielał teorii, że tam gdzie została polska mowa, ta ziemia jest polska, argumentując, że na pograniczu nie można stosować kryteriów językowych ani wyznaniowych). thumb|Powiaty wyborcze 13 i 14 w 1911 roku, kolorem żółtym zwycięstwo kandydata Józefa Kożdonia W 1911 Śląska Partia Ludowa okazała się najsilniejszym ugrupowaniem na Śląsku Cieszyńskim, obejmując władzę w 39 gminach powiatów bielskiego i cieszyńskiegoPiątkowski Kazimierz, Stosunki narodowościowe w Księstwie Cieszyńskim, Cieszyn 1918.. W tym samym roku, z tych właśnie okręgów Józef Kożdoń kandydował na posła do Rady Państwa w Wiedniu. Jednak utracił sporo głosów na rzecz socjalistów (Chobota i Kunickiego), którzy dzięki m.in. nagłośnieniu związków Kożdonia ze śląską arystokracją, pokonali go nawet w niektórych gminach rządzonych przez jego partię. Nie bez znaczenia był również fakt wyłączenia z bielskiego okręgu wyborczego 8 gmin wokół Bielska, które poparły Kożdonia w wyborach sejmowych, a które w wyborach parlamentarnych przyłączono do jednego z okręgów wyborczych na Śląsku Opawskim (Powiat wyborczy nr 10). W efekcie mandaty w obydwu okręgach zdobyli kandydaci polskiego obozu narodowego (wspomniani wyżej Londzin i Michejda). Podczas I wojny światowej Kożdoń pozostał formalnie posłem, lecz Śląski Sejm Krajowy nie obradował, przyjął więc funkcję Komisarza Aprowizacyjnego gminy Skoczów, działając jednocześnie w Komitecie dla wsparć rodzin żołnierskich.