thumb|300px|Pruskie związki terytorialno-osadnicze na terenie południowej Warmii Berting lub Bertingen, łac. terra Bertingen (terra Berting), ziemia Bartąg – terytorium na obszarze Galindii w Prusach, które w połowie XIV wieku weszło w skład komornictwa olsztyńskiego w południowej Warmii. Terytorium wzmiankowane jest w dokumentach w latach 1346-1362.
Terytorium Ziemia Bertingen obejmowała teren późniejszego Olsztyna i położonych na południe od niego wsi. Składały się na nią pruskie lauksy (pola): Bertingen (od którego ziemia wzięła nazwę, późniejsze wsie Bartążek i Bartąg) oraz Grandelawke (późniejszy majątek i wieś Gągławki).
Terytorium leżało nad górną Łyną, na północy rozciągało się po jeziora Wulpińskie i Ukiel (Krzywe), na zachodzie sięgało lasów nad rzeką Pasłęką, a na wschodzie lasów nad jeziorem Klebarskim i rzeką Kośną. Na południu granicę ziemi Bertingen wyznaczała Wielka Puszcza (Wildnis) wzdłuż linii jezior Pluszne, Łańskie i Kośno.
Bertingen od wschodu sąsiadowała z galindzką ziemią Gunlauken (obszar nad jeziorem Wadąg i Pisą Warmińską), a na północy i zachodzie graniczyła z pomezańską ziemią Gudikus (rejony wsi Godki, Jonkowo, Wołowno, Gietrzwałd). Na południe od Bertingen rozciągała się puszcza, która sięgała aż Narwi i Jaćwieży.
Na pograniczu ziem Gudikus i Bertingen, pomiędzy dzisiejszymi wsiami Tomaszkowo i Naterki, znajdowało się pruskie centrum kultowe ze świętym gajem. Podobne znajdowało się na pograniczu z ziemią Gunlauken, między wsiami Mokiny i SkajbotyGrzegorz Białuński Pruskie związki terytorialno-osadnicze w dorzeczu środkowej Łyny w XIII wieku, Komunikaty Warmińsko-Mazurskie nr 1, 2004, str. 3-17.
Główny ośrodek ziemi Bertingen znajdował się nad jeziorem Bartąg (Berting), gdzie leżał lauks o tej samej nazwie. Najprawdopodobniej wszystkie te nazwy wywodzą się od bartnictwa.
Historia mały|242x242px|Tereny dawnego lauksu Berting na mapie topograficznej z 1914 roku. Zameczek znajdował się na wzniesieniu nad jeziorem przy drodze z Bartążka na Bartąg (dziś teren szklarni). Pod koniec XIII wieku Galindia była już niemal całkowicie wyludnioną krainą. Nie jest pewne, jakie były tego przyczyny i kiedy to nastąpiło. Historycy uważają, że przyczyną mogły być najazdy jaćwieskie i litewskie lub ekspansja zakonu. Przypuszczalnie jednak plemię Galindów wyginęło jeszcze przed przybyciem do Prus Krzyżaków. Nowe osadnictwo było utrudnione przez częste najazdy Litwinów.
Kolonizacja południowej Warmii rozpoczęła się w XIV wieku. W latach 1325–1330 kolonizowaniem i zasiedlaniem puszczańskich terenów południowej Warmii kierował warmiński wójt krajowy (były komtur ragnecki) Fryderyk von Liebenzell. W pierwszym roku swej działalności założył w ziemi Gunlauken, w pobliżu jeziora Wadąg, umocniony przyczółek w postaci drewniano-ziemnej strażnicy obronnej, którą nazwano Wartberg (Wartenberg) – dzisiejsze Barczewko.
Kontynuatorem akcji osadniczej był kolejny wójt warmiński (a równocześnie brat zakonny) Henryk von Luter. W roku 1334 w ziemi Bertingen założył on drewniano-ziemną strażnicę obronną. Zameczek ten znajdował się na wzniesieniu nad jeziorem między obecnymi wsiami Bartążek i Bartąg (dziś teren szklarni w Bartążku)Grzegorz Białuński, Robert Klimek Początki Olsztyna. Przewodnik archeologiczny, wyd. Stowarzyszenie "Nasze Gady", 2013, s. 29-31. We wrześniu 2025 archeolodzy ogłosili odkrycie pozostałości jego zaplecza.
W roku kolejnym (1335) w pobliżu strażnicy założył nad jeziorem Bartąg wieś rycerską Bartążek, pierwszą miejscowość w okolicy przyszłego Olsztyna.
Pod osłoną strażnicy przystąpiono do zakładania wsi czynszowych na terytoriach Bertingen i Gudikus. Wójt warmiński Henryk von Luter założył w 1337 wieś i młyn Wadąg oraz wsie: Pistki, Brąswałd, Dywity, a w 1342 Jaroty. Jego następca Bruno von Luter w 1345 założył wsie: Warkały, Jonkowo, Bartąg i Tomaszkowo, z kolei w roku 1346 wieś Wołowno.
W latach 1346/1347 nastąpił podział południowej Warmii na dwa komornictwa – biskupie komornictwo barczewskie (dawna ziemia Gunaluken) i kapitulne komornictwo olsztyńskie (dawne ziemie Bertingen i Gudikus). Na czele komornictwa olsztyńskiego kapituła postawiła komornika Sanglade, który urzędował początkowo w zameczku-strażnicy w Bertingen.
Jednocześnie trwały poszukiwania nowej siedziby komornictwa. W zakolu Łyny, około 8-9 km na północ od starej strażnicy, w północnej części ziemi Bertingen i niedaleko granicy z ziemią Gudikus, około 1345 roku rozpoczęto budowę nowego murowanego zamku. Planowano tu również założyć miasto jako centrum administracyjne regionu.
23 maja 1348 w strażnicy obronnej w Bartążku spotkali się najwyżsi przedstawiciele kapituły z Fromborka i miejscowi urzędnicy. Podjęto tam decyzję o lokacji nowego miasta w pobliżu budowanego zamku. Wystawiono też dokumenty lokacyjne dla czterech wsi: Linowo, Gągławki (majątek rycerski), Gronity, Cegłowo. Tego samego dnia wystawiono przywilej lenny na 8 łanów "położonych we wsi Bartążku, pod naszym zamkiem", a także pięć innych przywilejów dla podobnych dóbr służebnych w bliższej lub dalszej okolicy.
31 października 1353 roku kapituła warmińska wydała przywilej lokacyjny miasta Allenstein, czyli Olsztyna, który stał się stolicą nowego komornictwa olsztyńskiego. Po roku 1350 nie pojawiają się już wzmianki o strażnicy w ziemi Bertingen. Po roku 1362 nie pojawia się też w dokumentach nazwa ziemi Bertingen, którą zastępuje nazwa komornictwa olsztyńskiego.
Po ziemi Bertingen pozostałością są nazwy dwóch wsi położonych na południe od Olsztyna: Bartążek (dawn. Pruski Bartąg, niem. Klein Bertung) i Bartąg (dawn. Niemiecki Bartąg, niem. Gross Bertung) oraz nazwa jeziora Bartąg (niem. Bertung, potocznie Bartążek).
Zobacz też Historia Olsztyna
Bibliografia Grzegorz Białuński Pruskie związki terytorialno-osadnicze w dorzeczu środkowej Łyny w XIII wieku, Komunikaty Warmińsko-Mazurskie nr 1, 2004, str. 3-17 Praca zbiorowa pod red. Stanisława Achremczyka i Władysława Ogrodzińskiego, Olsztyn 1353-2003, Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie, Olsztyn 2003, Grzegorz Białuński, Robert Klimek Początki Olsztyna. Przewodnik archeologiczny, wyd. Stowarzyszenie "Nasze Gady", 2013
Przypisy
Kategoria:Powiat olsztyński Kategoria:Prusy Kategoria:Warmia