David Lean, CBE (ur. 25 marca 1908 w Croydon, zm. 16 kwietnia 1991 w Londynie) – angielski reżyser filmowy, scenarzysta, montażysta i producent. Dwukrotny laureat nagrody Akademii Filmowej dla najlepszego reżysera za filmy Most na rzece Kwai (1957) i Lawrence z Arabii (1962).
Życiorys Wychował się w rodzinie purytańskiej, a pierwszy film obejrzał w wieku 17 lat. Dla wytwórni filmowych zaczął pracować w 1928, początkowo podając herbatę, a następnie jako klapser. W latach 30. był już cenionym montażystą.
Wspólnie z dramaturgiem Noëlem Cowardem nakręcił w 1942 roku Nasz okręt, uznany za film wybitny oraz za esencję brytyjskiego kina wojennego. Jego bohaterem jest okręt HMS Torrin, który bierze udział w walkach z Niemcami w okolicach Krety w 1941 roku. Nie brak tu dramatycznych scen na morzu (atak na torpedowiec niemiecki czy próby ratowania się marynarzy) ukazanych na przemian z retrospekcjami na lądzie. Lean założył wraz z Cowardem firmę Cineguild i zrealizowali kolejne filmy, będące adaptacjami sztuk Cowarda: Ta szczęśliwa rasa (1944), Spotkanie oraz Seans (oba w 1945). Ta szczęśliwa rasa po raz pierwszy ujawnia epicki talent Leana. Film, skupiający się na losach angielskiej rodziny w latach 1918–1939, pełen jest ładunku emocjonalnego, jego bohaterowie są niejednoznaczni, a przy tym wyraziści. Melodramat Spotkanie przedstawia smutną historię platonicznego romansu Laury (Celia Johnson) i doktora Aleca (Trevor Howard), którzy poznali się na stacji kolejowej. Film ten jest uznawany za „początek powojennego realizmu” w kinie brytyjskim. Natomiast Seans to komedia fantastyczna, w której duch nawiedza dom angielskiego małżeństwa.
Następne dwa filmy Leana były adaptacjami Charlesa Dickensa: Wielkie nadzieje (1946) oraz Oliver Twist (1948). Wielkie nadzieje, uznawane za jeden z najlepszych filmów brytyjskich oraz za najbardziej udaną ekranizację prozy Dickensa, zawierają elementy filmu grozy. Cenione są za skalę i moc wizji. Szczególnie zapada w pamięć sekwencja otwierająca film, z małym Pipem spotykającym na cmentarzu galernika. Nie mniej przejmujący jest Oliver Twist – realistyczny i bezkompromisowy obraz Anglii XIX wieku.
W 1950 Cineguild zakończył działalność, a Lean rozpoczął współpracę z producentem Alexandrem Kordą. Wybór Hobsona (1954) jest moralizatorską historią pijaka, a Urlop w Wenecji (1955), adaptacja sztuki The Time of the Cuckoo Arthura Laurentsa, ukazuje historię sekretarki Jane Hudson (Katharine Hepburn), spędzającej wakacje w Wenecji.
Owocem współpracy z amerykańską wytwórnią Columbia Pictures był dramat jeniecki Most na rzece Kwai (1957). Jego akcja toczy się w czasach II wojny światowej, a brytyjski pułkownik Nicholson (Alec Guinness), znajdujący się w obozie jenieckim, rządzonym przez japońskich wojskowych, walczy o godność i honor. Jeńcy budują nad tytułową rzeką Kwai most, który zamierzają wysadzić Amerykanie pod dowództwem majora Sheara (William Holden). Film został jedną z najbardziej dochodowych produkcji w historii kina.
Na kanwie losów brytyjskiego oficera T.E. Lawrence’a, biorącego udział w rewolcie arabskiej powstał ceniony film Lawrence z Arabii. Film, uważany za arcydzieło zawierające spektakularne sceny, był inspiracją dla twórców takich jak George Lucas i Steven Spielberg.
Scenariusz Doktora Żywago (1965) powstał na podstawie powieści Borisa Pasternaka, ukazującej losy doktora Jurija Żywagi (Omar Sharif) na tle wydarzeń w Rosji toczących się od początku XX wieku aż po lata 30. Miłością życia lekarza była Lara (Julie Christie). Melodramat mimo krytycznych recenzji odniósł wielki sukces kasowy. Ostatni film Leana – Podróż do Indii (1984), będący adaptacją Drogi do Indii E.M. Forstera, obrazuje konflikt klasowy w Indiach okresu kolonialnego.
Lean był sześciokrotnie żonaty i pięciokrotnie rozwiedziony. Jego żonami były m.in. aktorki Kay Walsh (1940–1949) oraz Ann Todd (1949–1957).
Filmografia Na podstawieDavid Lean (serwis filmweb.pl). 1942: Nasz okręt (In Which We Serve) 1944: Ta szczęśliwa rasa (This Happy Bread) 1945: Spotkanie (Brief Encounter) 1945: Seans (Blithe Spirit) 1946: Wielkie nadzieje (Great Expectations) 1948: Oliver Twist wg powieści Charlesa Dickensa 1949: Namiętni przyjaciele (The Passionate Friends) 1950: Madeleine 1952: Bariera dźwięku (The Sound Barrier) 1954: Wybór Hobsona (Hobson’s Choice) 1955: Urlop w Wenecji (Summertime) 1957: Most na rzece Kwai (The Bridge on the River Kwai) wg powieści Pierre’a Boulle 1962: Lawrence z Arabii (Lawrence of Arabia) wg wspomnień T.E. Lawrence’a 1965: Doktor Żywago (Doctor Zhivago) wg powieści Borisa Pasternaka 1970: Córka Ryana (Ryan’s Daughter) 1979: Lost and Found: The Story of Cook's Anchor (tv) 1984: Podróż do Indii (A Passage to India) wg powieści Edwarda M. Forstera
Nagrody i nominacje Na podstawieDavid Lean – Nagrody (serwis filmweb.pl)..
Nagroda Akademii Filmowej RokKategoriaFilmWynik 1947 Najlepszy reżyser Spotkanie Nominacja 1947 Najlepszy scenariusz adaptowany Spotkanie(nominowani także Anthony Havelock-Allan oraz Ronald Neame) Nominacja 1948 Najlepszy reżyser Wielkie nadzieje Nominacja 1948 Najlepszy scenariusz adaptowany Wielkie nadzieje(nominowani także Anthony Havelock-Allan oraz Ronald Neame) Nominacja 1956 Najlepszy reżyser Urlop w Wenecji Nominacja 1958 Najlepszy reżyser Most na rzece Kwai Wygrana 1963 Najlepszy reżyser Lawrence z Arabii Wygrana 1966 Najlepszy reżyser Doktor Żywago Nominacja 1985 Najlepszy reżyser Podróż do Indii Nominacja 1985 Najlepszy scenariusz adaptowany Podróż do Indii Nominacja 1985 Najlepszy montaż Podróż do Indii Nominacja
Złoty Glob RokKategoriaFilmWynik 1958 Najlepszy reżyser Most na rzece Kwai Wygrana 1963 Najlepszy reżyser Lawrence z Arabii Wygrana 1966 Najlepszy reżyser Doktor Żywago Wygrana 1985 Najlepszy reżyser Podróż do Indii Nominacja 1985 Najlepszy scenariusz Podróż do Indii Nominacja
Brytyjska Akademia Sztuk Filmowych i Telewizyjnych RokKategoriaFilmWynik 1949 Najlepszy film brytyjski Oliver Twist Nominacja 1953 Najlepszy film z dowolnego źródła Bariera dźwięku Wygrana 1953 Najlepszy film brytyjski Bariera dźwięku Wygrana 1955 Najlepszy film z dowolnego źródła Wybór Hobsona Nominacja 1955 Najlepszy scenariusz w filmie brytyjskim Wybór Hobsona(nominowani także Norman Spencer oraz Wynyard Browne) Nominacja 1956 Najlepszy film z dowolnego źródła Urlop w Wenecji(nominowany także Ilya Lopert) Nominacja 1958 Najlepszy film z dowolnego źródła Most na rzece Kwai(nagrodzony także Sam Spiegel) Wygrana 1958 Najlepszy film brytyjski Most na rzece Kwai(nagrodzony także Sam Spiegel) Wygrana 1963 Najlepszy film z dowolnego źródła Lawrence z Arabii(nagrodzony także Sam Spiegel) Wygrana 1963 Najlepszy film brytyjski Lawrence z Arabii(nagrodzony także Sam Spiegel) Wygrana 1967 Najlepszy film z dowolnego źródła Doktor Żywago(nominowany także Carlo Ponti) Nominacja 1971 Najlepszy reżyser Córka Ryana Nominacja 1985 Najlepszy film Podróż do Indii(nominowani także John Brabourne oraz Richard B. Goodwin) Nominacja 1985 Najlepszy scenariusz adaptowany Podróż do Indii Nominacja
Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Cannes RokKategoriaFilmWynik 1946 Złota Palma Spotkanie Wygrana 1949 Złota Palma Namiętni przyjaciele Nominacja 1966 Złota Palma Doktor Żywago Nominacja
Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Wenecji RokKategoriaFilmWynik 1948 Wenecka Międzynarodowa Nagroda Główna Oliver Twist Nominacja
Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Berlinie RokKategoriaFilmWynik 1954 Złoty Niedźwiedź Wybór Hobsona Wygrana
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Kategoria:Brytyjscy reżyserzy filmowi Kategoria:Laureaci AFI Life Achievement Award Kategoria:Laureaci nagrody BAFTA Fellowship Kategoria:Laureaci Nagrody David di Donatello Kategoria:Laureaci Oscara za najlepszą reżyserię Kategoria:Laureaci Złotego Globu za najlepszą reżyserię Kategoria:Ludzie związani z Londynem Kategoria:Urodzeni w 1908 Kategoria:Zmarli w 1991