Determinizm geograficzny

Determinizm geograficzny (determinizm środowiskowy w węższym znaczeniu) – pogląd, według którego czynniki środowiskowe, takie jak klimat, ukształtowanie terenu, rodzaj gleby i dostęp do zasobów naturalnych, w sposób decydujący kształtują rozwój społeczeństw, kultur i gospodarek. W swojej skrajnej formie pogląd ten zakłada, że środowisko przyrodnicze przesądza o losach narodów i jednostek, pozostawiając niewielką rolę wolnej woli, instytucjom politycznym czy tradycji kulturowej.

Współczesna geografia i nauki społeczne odrzuciły determinizm geograficzny jako nadmiernie uproszczony i obciążony ideologicznie, zastępując go posybilizmem geograficznym oraz podejściami systemowymi uwzględniającymi złożone interakcje między człowiekiem a środowiskiem.

Historia pojęcia

Starożytność i średniowiecze Poglądy zbliżone do determinizmu środowiskowego formułował już grecki geograf Strabon, który pisał o wpływie klimatu na predyspozycje psychologiczne różnych ludów. Najwcześniejszy zachowany systematyczny traktat na ten temat to dzieło Hipokratesa O powietrzach, wodach i miejscach (V w. p.n.e.), w którym autor wiązał cechy fizyczne i temperament ludów z warunkami klimatycznymi. Arystoteles rozwinął ten wątek w Polityce, twierdząc, że ludy zamieszkujące zimne regiony Europy są odważne, lecz pozbawione zdolności politycznych, podczas gdy mieszkańcy Azji wykazują cechy przeciwne.

W XIV w. arabski uczony Ibn Chaldun podzielił świat na siedem stref klimatycznych i argumentował, że klimat czwartej, umiarkowanej strefy sprzyja najbardziej rozwojowi cywilizacji.

Oświecenie Monteskiusz w dziele O duchu praw (1748) poświęcił siedemnaście rozdziałów wpływowi klimatu i geografii na charakter jednostek oraz instytucje polityczne. Według niego zimny klimat wzmacniał odwagę i energię, a gorący sprzyjał bierności. Monteskiusz nie był jednak ścisłym deterministą: uznawał, że prawa i obyczaje mogą równoważyć wpływ środowiska.

Nauka XIX wieku W XIX w. determinizm geograficzny zyskał podstawy naukowe w pracach niemieckich geografów. Carl Ritter traktował Ziemię jako organizm, którego cechy fizyczne wyznaczają rozwój zamieszkujących ją ludów. We Francji Hippolyte Taine zastosował podobne podejście do historii literatury i sztuki, wiążąc je z rasą, środowiskiem i momentem historycznym. Friedrich Ratzel w dwutomowym dziele Anthropogeographie (1882, 1891) badał wpływ środowiska na rozmieszczenie i migracje ludności. Choć sam Ratzel z czasem odszedł od mechanistycznego determinizmu, jego uczniowie, zwłaszcza amerykańska geografka Ellen Churchill Semple, zinterpretowali jego prace w duchu ścisłego determinizmu środowiskowego. Semple studiowała u Ratzela w Niemczech i przeniosła jego idee do USA. Mimo pozornych związków z darwinizmem, analiza wykazuje, że determinizm środowiskowy był bliższy lamarkizmowi, zakładając bezpośredni wpływ środowiska na cechy populacji.

Szczyt popularności (początek XX w.) W pierwszych dekadach XX w. determinizm geograficzny zdominował geografię anglosaską. Ellsworth Huntington rozwinął teorię energii klimatycznej, według której cywilizacja mogła rozwijać się jedynie w strefach klimatu umiarkowanego. Twierdzono np., że klimat tropikalny powoduje lenistwo, a częste zmiany pogody w umiarkowanych szerokościach geograficznych wyostrzają intelekt. Do przedstawicieli tego okresu należał także Thomas Griffith Taylor. Huntington i Semple tworzyli dominujący paradygmat w geografii amerykańskiej lat 1900. do 1920..

W tym samym okresie Halford Mackinder przedstawił w 1904 r. teorię Heartlandu, według której kontrola nad obszarem osiowym Eurazji (rozciągającym się od Wołgi po Jangcy, od Arktyki po Himalaje) stanowi klucz do dominacji nad światem. W 1919 r. sformułował maksymę: Kto rządzi Europą Wschodnią, panuje nad Heartlandem; kto rządzi Heartlandem, panuje nad Wyspą Świata; kto rządzi Wyspą Świata, panuje nad światem. Teoria ta stała się jednym z fundamentów geopolityki i jest przywoływana do dziś.

Krytyka naukowa

Posybilizm geograficzny Najwcześniejszą systematyczną odpowiedzią na determinizm geograficzny był posybilizm, sformułowany przez francuską szkołę geografii. Paul Vidal de la Blache argumentował, że środowisko wyznacza ramy możliwości, ale to człowiek wybiera, jak je wykorzysta. Kluczowym pojęciem jego szkoły był genre de vie (styl życia regionu), odzwierciedlający ekonomiczne, społeczne i kulturowe tożsamości wpisane w krajobraz. Termin posybilizm wprowadził historyk Lucien Febvre w 1922 r. na określenie podejścia Vidala.

Krytyka antropologiczna Franz Boas, jeden z twórców współczesnej antropologii kulturowej, odrzucił determinizm geograficzny już w latach 80. XIX w. Na podstawie badań terenowych wśród Inuitów na Ziemi Baffina argumentował, że rozwój kultury zależy od historii danego ludu, jego migracji i kontaktów z innymi grupami, a nie wyłącznie od otaczającego środowiska. Boas podkreślał psychiczną jedność ludzkości i równe zdolności intelektualne wszystkich kultur.

Szkoła krajobrazu kulturowego Amerykański geograf Carl Sauer od lat 20. XX w. rozwijał koncepcję krajobrazu kulturowego, traktując krajobraz jako formę nałożoną przez kulturę na krajobraz fizyczny. Sauer był ostrym krytykiem determinizmu środowiskowego i argumentował na rzecz indukcyjnego badania wpływu człowieka na środowisko, a nie odwrotnie.

Odrzucenie po II wojnie światowej Po II wojnie światowej determinizm geograficzny został odrzucony jako paradygmat naukowy. Główne powody to: powiązanie z rasizmem i imperializmem (teoria klimatyczna Huntingtona służyła uzasadnianiu wyższości rasy białej), zbyt uproszczony model relacji przyczynowych oraz wykorzystanie podobnych argumentów przez ideologów nazizmu do uzasadniania hierarchii rasowych. Współczesna geografia zastąpiła determinizm podejściami systemowymi, ekologią polityczną i biogeografią, dopuszczającymi wpływ środowiska jako jednego z wielu czynników, lecz odrzucającymi jego rolę jako czynnika decydującego.

Kontrowersje wokół Strzelb, zarazków, maszyn Książka Jareda Diamonda Strzelby, zarazki, maszyny (1997) została nagrodzona Nagrodą Pulitzera, ale wzbudziła oskarżenia o nową formę determinizmu geograficznego. Diamond argumentował, że różnice w rozwoju cywilizacji wynikały przede wszystkim z geograficznego rozmieszczenia gatunków nadających się do domestykacji oraz z kształtu kontynentów. Krytycy zarzucali mu, że zastąpił determinizm rasowy determinizmem środowiskowym, redukując złożone procesy historyczne do czynników geograficznych. Sam Diamond bronił się, określając wpływ geografii jako przyczynę probabilistyczną, nie zaś wystarczającą.

Współczesne zastosowanie w geopolityce

Robert Kaplan Amerykański publicysta Robert D. Kaplan w książce The Revenge of Geography (2012) argumentował, że po dekadach dominacji liberalnego optymizmu i teorii globalizacji, geografia ponownie staje się czynnikiem decydującym o polityce międzynarodowej. Książka stała się bestsellerem The New York Times, lecz spotkała się z krytyką geografów za selektywne traktowanie dorobku naukowego i powrót do XIX-wiecznych schematów myślenia.

Jacek Bartosiak W Polsce pojęcia z zakresu determinizmu geograficznego spopularyzował Jacek Bartosiak, prawnik i publicysta, założyciel fundacji Strategy&Future. W książkach Pacyfik i Eurazja. O wojnie (2016) oraz Rzeczpospolita między lądem a morzem. O wojnie i pokoju (2018) Bartosiak przedstawił analizę położenia Polski przez pryzmat klasycznej geopolityki, odwołując się do koncepcji Mackindera, Mahana i Kjelléna.

Politolog Michał Lubina z Uniwersytetu Jagiellońskiego nazwał podejście Bartosiaka geopolityzmem: postrzeganiem wszystkich sfer życia politycznego przez pryzmat geopolityki. Według Lubiny, Bartosiak wywodzi z czynników geograficznych odwieczne, żelazne i obiektywne prawa geopolityki, ignorując uwarunkowania kulturowe, ekonomiczne i społeczne, w tym kryzys tożsamości europejskich społeczeństw. Lubina zarzucił również, że publicystyka ta bezkrytycznie przejmuje tradycyjne, XIX-wieczne, darwinistyczne koncepcje geopolityczne, pomijając ich późniejszą krytykę w nauce o stosunkach międzynarodowych.

Recenzja akademicka opublikowana na portalu Histmag.org wskazała na duże luki w aparacie naukowym oraz chaotyczną strukturę wywodu, określając książkę jako luźny esej publicystyczny, a nie naukową argumentację. Krytyka Polityczna zwróciła uwagę, że tezy Bartosiaka opierają się na determinizmie geograficznym, przytaczając jego stwierdzenie, iż geografia powoduje, że Rosja dominuje nad masami lądowymi Eurazji i nie ma to nic wspólnego z ideologią. Autorzy wskazali, że takie podejście jest błędne, ponieważ współczesny rozwój zależy od instytucji, a nie od geografii, czego dowodem są np. Korea Południowa i Korea Północna, posiadające identyczne warunki geograficzne, lecz skrajnie odmienne wyniki rozwojowe.

Pomimo tej krytyki, badacze z zakresu geografii politycznej uznają Bartosiaka za jedną z centralnych postaci kształtujących polską oddolną geopolitykę popularną po 2014 r., choć jego profil pozostaje bliższy rozumieniu przyjaciół i wrogów typowemu dla polskiej debaty publicznej niż rygorowi naukowemu.

Determinizm geograficzny a fatalizm geopolityczny Krytycy współczesnego determinizmu geograficznego wskazują na niebezpieczeństwo fatalizmu geopolitycznego: przekonania, że położenie geograficzne przesądza o nieuchronności określonych konfliktów lub sojuszy. Takie podejście pomija zdolność państw do kształtowania własnej polityki zagranicznej za pomocą dyplomacji, integracji gospodarczej i budowania instytucji międzynarodowych.

Przykładem fatalizmu geopolitycznego w polskiej debacie publicznej jest teza Jacka Bartosiaka, który od lat przedstawia wojnę polsko-rosyjską jako nieuchronną konsekwencję położenia geograficznego Polski. Krytycy tego stanowiska argumentują, że wojny nie wybuchają w wyniku deklaracji publicystów, lecz są wynikiem zderzenia sił strukturalnych, takich jak konflikty o granice, gospodarkę czy ideologię, które w relacjach polsko-rosyjskich nie występują w formie prowadzącej do bezpośredniej konfrontacji zbrojnej.

Jak argumentują zwolennicy posybilizmu, geografia wyznacza warunki, ale nie dyktuje wyborów.

Zobacz też determinizm środowiskowy geopolityka nihilizm geograficzny antropogeografia biogeografia

Przypisy

Kategoria:Geografia Kategoria:Teoria socjologiczna Kategoria:Teorie i orientacje teoretyczne w antropologii Kategoria:Geopolityka Kategoria:Filozofia nauki