Wojna chińsko-indyjska (hindi: भारत-चीन युद्ध Bhārat-Chīn Yuddh, zwana też sino–indyjskim konfliktem granicznym) – konflikt zbrojny między Chińską Republiką Ludową a Indiami. Przyczyną konfliktu był spór graniczny o dwa niewielkie obszary: Aksai Chin i tzw. NEFA. Pierwsze poważne działania wojenne rozpoczęła strona chińska 20 października 1962 roku, atakując siły indyjskie stacjonujące na linii McMahona. Choć walki toczono na dwóch frontach, głównym celem strony chińskiej było Aksai Chin. Wojna zakończyła się po miesiącu zwycięstwem ChALW i przyłączeniem Aksai Chin do ChRL.
Obszary sporne thumb|Mapa poglądowa Płn.–Wsch. Obszaru Granicznego (NEFA). thumb|left|Mapa poglądowa regionu Aksai Chin
Konflikt dotyczył dwóch obszarów spornych: Aksai Chin i tzw. NEFA.
Aksai Chin to niewielki obszar, obecnie będący częścią ChRL, leżący przy regionach autonomicznych Sinciang i Tybet. Tereny te uznawane były przez Indie za część Kaszmiru. Swoje znaczenie Aksai Chin zawdzięcza przecinającej te tereny drodze z Xinjiangu do Lhasy – wprawdzie jest to droga dość okrężna, ale jedna z najdogodniejszych i najbardziej przystępnych.
NEFA (Północno-Wschodni Obszar Graniczny, z ang. North–Eastern Frontier Area) to część indyjskiego stanu Arunachal Pradesh, graniczącego z Bhutanem i Mjanmą.
Zarówno Aksai Chin, jak i NEFA to obszary górzyste, położone w pasie Himalajów i Karakorum. Są pozbawione znaczenia gospodarczego, jak również większego znaczenia strategicznego.
Przyczyny Bezpośrednią przyczyną konfliktu było nieuregulowanie kwestii granic między Indiami a Chinami. Początków takiego stanu rzeczy należy szukać w połowie XIX wieku, w czasie kolonialnej dominacji Wielkiej Brytanii w regionie. Wzmożona ekspansja państw europejskich, głównie Rosji, w Azji Środkowej doprowadziła Brytyjczyków do przekonania, że Indie są zagrożone. W celu ochrony własnych interesów wojska brytyjskie zajmowały kolejno terytoria w strefie Himalajów i Karakorum, tworząc tam szereg formalnie niezależnych państw buforowych. Zgodnie z tą linią polityki w 1904 roku Brytyjczycy na krótko zajęli Lhasę.
Inne przyczyny to: polityka Chin, które do II połowy XIX wieku nie przywiązywały większej wagi do granic mniej lub bardziej zależnych od nich państw na „półdzikich kresach” nieuregulowana zależność polityczna niektórych plemion i wiosek w Himalajach i Karakorum – zdarzało się, że płaciły one podatki (symboliczne, np. 5 koców i 5 wachlarzy) zarówno władcom z terenu Indii, jak i Tybetu trudności w wytyczeniu granicy w terenie – słabe zaludnienie lub jego brak oraz trudne warunki naturalne.
Linia Johnsona i linia McMahona thumb|Mapa poglądowa linii granicznych wykazanych przez Chiny i Indie w regionu Aksai Chin i linią MacCartneya-MacDonalda Zachodni odcinek granicy chińsko-indyjskiej został uformowany w 1834 roku, wraz z podbojem krainy Ladakh przez Konfederację Sikhów. W 1846 Sikhowie ulegli naporowi wojsk angielskich, w wyniku czego obszary te zostały włączone do Indii. W 1865 brytyjski geodeta W.H. Johnson zawarł porozumienie z maharadżą Kaszmiru, dotyczące ustalenia przebiegu granic. Wytyczył linię graniczną (linia Johnsona), według której obszar Aksai Chin został włączony do Kaszmiru. Chiny odrzuciły to porozumienie. Wraz z dalszą ekspansją brytyjską w Azji Środkowej tworzono kolejne granice – do 1918 władze brytyjskie wyznaczyły około 11 różnych linii granicznych między Indiami a Chinami, z których Chiny były skłonne zaakceptować linię MacCartneya-MacDonalda z 1899 (linia ta jest prawie identyczna ze współczesną granicą indyjsko-chińską). W 1935 jednak ostatecznie przyjęto jako obowiązującą linię Johnsona z 1865, według której prowincja Aksai Chin została włączona do Kaszmiru – przyczyną wyboru tej linii była chęć władz brytyjskich zrobienia symbolicznego „prezentu” maharadży Kaszmiru. Decyzja ta nie została uznana przez Chiny, a ponadto miejscowe władze brytyjskie w praktyce posługiwały się linią MacCartneya-MacDonalda, jako wygodniejszą do obsadzenia.
Południowa granica Chin z Indiami w dużej mierze była wynikiem aneksji dokonywanych w trakcie wojen angielsko-birmańskich. Brak konkretnych regulacji himalajskiej granicy pchnęło Brytyjczyków do zajęcia Tybetu na początku XX wieku, co spotkało się z ostrą reakcją Pekinu. W 1910 wojska chińskie wkroczyły do Lhasy. W 1913 przedstawiciele Wielkiej Brytanii, Chin i Tybetu wzięli udział w konferencji w Simli, w celu ustalenia przebiegu granic. Ostatecznie, w czerwcu 1914, Brytyjczycy podpisali układ z Tybetem, wytyczający granicę zgodnie z linią wykreśloną przez Henry’ego McMahona. Była ona oparta na dziale wodnym i niezbyt odpowiadała linii wyznaczonej przez majora Jamesa Baileya (który starannie zbadał te tereny), na tyle odpowiadającej miejscowym stosunkom, że Chiny mogły się zgodzić. Zgodnie z tymi ustaleniami sporna część regionu Arunachal Pradesh, zwana odtąd NEFA, została włączona do Indii. Strona chińska, w tym czasie suweren Tybetu, nigdy nie zaakceptowała tego układu. W okresie międzywojennym lokalne władze brytyjskie obsadziły linię Baileya, ponieważ uznano, że obsadzenie linii MacMahona jest zbyt kosztowne – konieczna byłaby budowa wielu dodatkowych dróg, żeby możliwe było zaopatrywanie posterunków granicznych (co było łatwe na linii Baileya).
Z chwilą odzyskania niepodległości Indie stały się spadkobiercami wytyczonych przez Wielką Brytanię granic – rząd indyjski uznał Aksai Chin i NEFA za swoje terytorium. Z wyjątkiem Tybetu nikt nie protestował. W Chinach w tym czasie toczyła się wojna domowa i jej uczestników bardziej interesowało zdobycie i umocnienie władzy niż odległe terytoria o stosunkowo małym znaczeniu.
Do 1954 temat granicy indyjsko-chińskiej nie był poruszany, a problem zdawał się nie istnieć. Poza deklaracjami słownymi władza Indii nad tym terytorium właściwie nie istniała – nie rozciągnięto na te tereny ani wojskowej ani cywilnej administracji. Młode państwo borykało się z problemami wewnętrznymi. Ponadto w latach 1947–1953 dominującą kwestią pozostawał konflikt z Pakistanem. Tymczasem w Chinach w 1949 zakończyła się wojna domowa, przynosząc zwycięstwo komunistom.
W 1950 nowe władze chińskie ogłosiły zamiar „wyzwolenia Tybetu z rąk zachodnich imperialistów”. Wkroczenie armii chińskiej do Lhasy doprowadziło do krótkiego wzrostu napięcia w stosunkach z Indiami. Szybko jednak doszło do ich poprawy, głównie w wyniku przyjaznej Chinom polityki indyjskiego premiera Jawaharlala Nehru. Ostatecznie Indie uznały zasadność roszczeń chińskich wobec Tybetu. Tymczasem od zajęcia Tybetu strona chińska podjęła budowę drogi do Lhasy przez Aksai Chin – terytorium uznawane przez rząd Indii za własne. Droga miała łączyć Sinciang z Tybetem. Indie nie były świadome budowy do 1957.
24 kwietnia 1954 Indie i ChRL zawarły traktat o przyjaźni. W czasie podpisywania układu w ogóle nie poruszono kwestii granic. Natomiast w traktacie po raz pierwszy sformułowano pięć zasad pokojowego współistnienia, znanych pod indyjską nazwą Pańcza Sila. Przewidywały one: wzajemne poszanowanie integralności terytorialnej i suwerenności niemieszanie się wzajemnie w sprawy wewnętrzne nieagresję równość i zasadę wzajemnych korzyści pokojowe współistnienie.
Pierwsze oznaki zaniepokojenia związane były z opublikowaniem map kartograficznych przez Pekin, na których granice nie zgadzały się z wersją indyjską. Zhou Enlai zbagatelizował problem, uznając go za nieistotny. W odpowiedzi, 1 lipca 1954, roku premier Indii podjął temat granicy indyjsko–chińskiej, oświadczając, że Aksai Chin należy do terytorium Indii od wieków oraz że granice nie podlegają negocjacji. Oprócz słów nie zrobiono nic, aby rozciągnąć kontrolę nad spornymi terenami. Strona chińska nie odpowiedziała na to oświadczenie. Natomiast w 1955, podczas konferencji w Bandungu, delegacja ChRL po raz kolejny zapewniała sąsiadów o respektowaniu tradycyjnych granic. Jeszcze w 1956 chiński premier Zhou Enlai oznajmił, że ChRL nie ma roszczeń wobec terenów znajdujących się pod kontrolą Indii. Później tłumaczył, że Chiny nigdy nie zaakceptowały brytyjskich ustaleń granicznych, stąd granice nigdy nie zostały jasno określone.
Kwestia Tybetu W 1951 roku rząd chiński zawarł porozumienie z przedstawicielami władz Tybetu, nadające mu szeroką autonomię, zobowiązując się do przestrzegania swobody religii i do nienaruszania tradycyjnej organizacji społecznej. Wkrótce jednak porozumienie przestało być przestrzegane, zgodnie z chińską polityką ograniczania władzy dalajlamy i potęgi klasztorów buddyjskich. Doprowadziło to do kolejnych wybuchów społecznych. Do pierwszych wystąpień antychińskich doszło już w 1953 roku. Od 1957 roku początkowo lokalne powstanie ogarnęło wszystkie prowincje Tybetu. W 1959 roku walki podjęto w tybetańskiej stolicy. Krwawe stłumienie powstania zmusiło dalajlamę do opuszczenia Lhasy 17 marca 1959 roku. 31 marca tybetański przywódca dotarł do Indii.
W związku z wzrastającą aktywnością militarną Chin w Tybecie Indie postanowiły zaznaczyć swoje panowanie na obszarach, gdzie granica nie była uregulowana. Do Aksai Chin i NEFA wysłano wzmocnione patrole wojskowe i to one odkryły chińską budowę drogi. Wywołało to gorące protesty. Wtedy też po raz pierwszy wyszło na jaw, że Chiny również zgłaszają pretensje do tych terenów. Ponadto z powodu kontroli nad Tybetem Chiny zainstalowały swoje wojska w Aksai Chin i NEFA wcześniej i w dużo większej sile niż Indie.
Premier Nehru postanowił, w imię dobrosąsiedzkich kontaktów, podjąć rokowania dyplomatyczne. Zhou odmówił wzięcia udziału w negocjacjach – według propozycji Nehru miały się one odbyć w Lhasie, tam jednak wciąż trwało powstanie.
Wydarzenia poprzedzające konflikt Kolejnym skandalem okazało się opublikowanie w czerwcu 1958 roku w czasopiśmie chińskim mapy, na której w granicach chińskich znalazły się nie tylko sporne obszary Aksai Chin i NEFA, lecz również tereny bezsprzecznie indyjskie, jak Ladakh, część Kaszmiru. Spowodowało to ostre wystąpienia polityków indyjskich, w tym indyjskiego premiera. Jednocześnie Chińczycy jasno dawali do zrozumienia, że zależy im tylko na Aksai Chin, a co do reszty gotowi są do pertraktacji. Nehru oznajmił, że granice zostały już jasno określone w międzynarodowych traktatach oraz przez tradycję. By wzmocnić swoją pozycję, Hindusi rozpoczęli budowę dróg strategicznych w kierunku Himalajów. Zwiększono również wydatki na zbrojenia.
Trudno jednoznacznie określić bezpośrednie przyczyny wojny. Decyzja o rozpoczęciu otwartego konfliktu zapadła po stronie chińskiej. Była natomiast odpowiedzią na wkroczenie przez Indie na drogę forward policy. Oczywiście, wiele innych czynników wpłynęło na taki obrót sprawy – poparcie indyjskiej opinii publicznej dla tybetańskiego powstania i gorące powitanie dalajlamy w 1959 roku, czy dogodna sytuacja międzynarodowa. W 1962 roku wybuchł kryzys kubański, kiedy zarówno Stany Zjednoczone, jak i ZSRR, pochłonięte groźbą konfliktu nuklearnego, nie zwracały uwagi na niewielki spór terytorialny w Azji.
Od 1961 roku ChRL przystąpiła do szerokiej ofensywy dyplomatycznej i propagandowej na arenie międzynarodowej. Głównym jej celem był Pakistan. Rok później podpisano chińsko-pakistańskie porozumienie w sprawie granic. Pakistan wykazał zainteresowanie chińskimi roszczeniami, gdyż stały w sprzeczności również z jego dążeniami. Zbliżenie chińsko-pakistańskie wzbudziło ostry sprzeciw Delhi. Nehru dowodził, że formalnie nie ma nawet granicy między Chinami a Pakistanem, jak więc można uznać takie porozumienie za wiążące.
Przyczyny przyjęcia przez Indie tzw. forward policy