thumb|Gustave Doré, Walka Jakuba z Aniołem thumb|Hugo Simberg, Ranny anioł (1903)
Anioł – rodzaj istoty duchowej występujący w różnych wierzeniach religijnych, m.in. w judaizmie, chrześcijaństwie i islamie. Według tych religii aniołowie służą Bogu.
Nazwa thumb|Fra Angelico, anioł (fragment Zwiastowania, XV w.) thumb|Anioł przed Mauzoleum von Magnisów w Ołdrzychowicach Kłodzkich
W Starym Testamencie takie istoty duchowe są nazywane hebrajskim słowem mal’ach (מלאך) – „posłaniec”. Oznacza ono posłańca ogółem, bez przesądzania o jego ludzkiej bądź duchowej naturze – jeden z proroków nazywa się Malachiasz. Grecki odpowiednik tego słowa to ángelos (, według wymowy bizantyjskiej ánhielos), także oznaczające posłańca ogółem. W przekładach na łacinę pojawia się rozróżnienie: gdy mal’ach bądź ángelos ma oznaczać posła ludzkiego, tłumacz używa słowa nuntius lub legatus; gdy te słowa oznaczają posłańca boskiego, pojawia się angelus – zlatynizowana forma gr. ángelosW. Kosior, Anioł w Biblii hebrajskiej. Pojęcie mal'ach w ujęciu statystycznym i hermeneutycznym, "Studia Judaica" nr 1-2 (23-24) 2009, s. 58..
Misjonarze Cyryl i Metody wprowadzili nazwę aniołów do języka czeskiego, a stamtąd została zapożyczona do polszczyzny.
Liczba mnoga słowa anioł to aniołowie lub anioły. Ta pierwsza forma ma rodzaj gramatyczny męskoosobowy (m1), a druga – inny rodzaj męski, konkretniej żywotny nieosobowy (m2). Ta druga bywa nazywana deprecjatywną.
W historii religii Starożytność
Pierwsze wyobrażenia aniołów istniały w starożytnym Egipcie i Babilonii. W religiach tych cywilizacji były całe zastępy duchów i istot, będących pośrednikami między bogami a człowiekiem. Często przedstawiano je jako uskrzydlone zwierzęta z ludzkimi twarzami. Starożytnym aniołom przypisywano pewien rodzaj cielesności, co znajduje potwierdzenie w apokryficznej Księdze Henocha. Anioły tam występujące płodziły dzieci, odczuwały głód i pragnienie. W czasach nowożytnych do tej koncepcji aniołów powrócił Emanuel Swedenborg.
Chrześcijaństwo i judaizm Aniołowie często występują w Starym Testamencie (np. Rdz 3, 24; księgi prorockie). Biblia nie mówi jednak wiele o naturze i rodzajach tych bytów. Więcej informacji na ten temat można znaleźć w pismach kabalistycznych oraz w apokryfach.
W pierwszych wiekach wśród Ojców Kościoła istniały pewne spory co do natury tych bytów. Np. Grzegorz z Nazjanzu, Jan z Damaszku czy Bazyli Wielki wyobrażali anioły jako istoty eteryczno-ogniste. Jeszcze na Soborze Nicejskim II w 787 przypisywano im subtelne ciała. Ostatecznie kwestię rozstrzygnięcia przypisuje się św. Augustynowi:
Aniołowie w Biblii W judaizmie kształtowanym przez pojęcia biblijne, świat anielski i świat materialny nie są dwoma różnymi światami, jak w hellenizmie. W myśl tego biblijnego ujęcia, świat stworzony przez jednego Boga, jest jednym światem. Aniołowie, którzy mają naturę świetlistą nie są czymś oddzielonym od świata naturalnego, są jedną rzeczywistością, którą poznaje się coraz głębiejPor. .
Są istotami duchowymi nadrzędnymi względem ludzi – Ps 8, 6; Hbr 2, 7, Nie żenią się, ani za mąż nie wychodzą – Mk 12, 25, Jest ich ogromna liczba – Ps 68, 18; Mt 24, 31; Hbr 12, 22; Ap 5, 11, Nie należy oddawać im uwielbienia przysługującego jedynie Bogu – Kol 2, 18-19 W niektórych katolickich przekładach BT, BP, BL i EP w Kol 2:18 dodano wyjaśniające słowo "przesadnym" (nie występuje ono w tekstach greckich, ani w niekatolickich tłumaczeniach).; Ap 19, 10; 22, 8-9; Służą ludziom – Hbr 1, 14; i ich ochraniają – Ps 34, 8, Służyli Jezusowi – Mt 4, 11; Mk 1, 13; Łk 22, 43, Część z nich upadła – Jud 6; 2P 2, 4; i służy szatanowi – Ap 12, 9; Mt 25, 41.
W teologii rzymskokatolickiej i demonologii Współczesne rzymskokatolickie ujęcie naukowe i pastoralne (reprezentowane m.in. przez egzorcystę i teologa ks. dr. Chada Rippergera) w oparciu o syntezę św. Tomasza z Akwinu kładzie nacisk na następujące prawdy dogmatyczne i demonologiczne: Brak tożsamości z duszami ludzkimi: Człowiek po zgonie staje się duszą odłączoną (duchem niematerialnym), lecz z racji natury nie staje się aniołem. Ciało ludzkie zostanie mu przywrócone przy zmartwychwstaniu ciał. Z kolei aniołowie są bytami bezcielesnymi i nie potrzebują ciał do dopełnienia swej natury duchowejŚw. Tomasz z Akwinu, Suma Teologiczna, I, q. 75, a. 7.C. Ripperger, The Theology of Guardian Angels, Wprowadzenie do angelologii katolickiej, 2007.. Wymiana myśli (telepatia anielska): Komunikacja między aniołami dokonuje się bezpośrednio „umysł do umysłu”. Wyższy anioł kieruje natchnienie ku niższemu mocą swojej woli po uprzednim zasygnalizowaniu woli kontaktu. Wyżsi aniołowie mogą również wspomagać i rozświetlać procesy poznawcze niższych aniołów, ułatwiając im lepsze zrozumienie pojęć duchowychŚw. Tomasz z Akwinu, Suma Teologiczna, I, q. 107, a. 1.. Sposób oddziaływania na ludzi: Ani dobre anioły, ani demony nie posiadają naturalnego wglądu w wolne akty ludzkiej woli oraz najgłębsze myśli (co zastrzeżone jest wyłącznie dla Boga)Św. Tomasz z Akwinu, Suma Teologiczna, I, q. 57, a. 4.. Mogą one jednak wpływać na człowieka pośrednio poprzez zmysły zewnętrzne i wewnętrzne (np. pamięć i wyobraźnię). Demony potrafią wykorzystać zapamiętane obrazy (np. ze zmysłu wzroku, wspomnień) do formowania pokus, dlatego teologia katolicka kładzie duży nacisk na tzw. straż zmysłów. Dobre anioły z kolei pobudzają pamięć obrazami prowadzącymi ku dobrym wyboromŚw. Tomasz z Akwinu, Suma Teologiczna, I, q. 111, a. 3.. Opętanie a władza nad duszą: Doświadczenie egzorcystów potwierdza, że tzw. opętanie demoniczne dotyczy ciała oraz sfery psychosomatycznej człowieka, natomiast nie dotyka bezpośrednio duszy (która może trwać w stanie łaski uświęcającej). Aspekt hierarchiczny po upadku: Aniołowie, którzy zbuntowali się przeciwko Bogu, zachowali nienaruszoną swoją naturę i wynikającą z niej inteligencję. W królestwie potępionych (piekle) panuje surowy ład oparty na strachu, sile oraz pogardzie wyższych demonów wobec tych o niższej inteligencji i randze. Ponadto upadłe anioły (demony) odczuwają głęboki gniew z powodu faktu, iż wolne miejsca w chórach anielskich (pozostałe po buncie) zostaną w niebie zapełnione przez ludzi (bytowo stojących niżej od nich).
W liturgii synagogalnej W rozdziale szóstym Księgi Izajasza Bóg ukazany jest jako ktoś pełen światła, i duchowego i fizycznego, które promieniuje na wyższych aniołów, zwanych serafinami. Jak określił to w swym studium o żydowskich błogosławieństwach Louis Bouyer, Serafini są, jak wskazuje także ich nazwa, „utkani z tajemniczego ognia, który jest jakby pierwszym refleksem żaru Bożego życia”. Symbolem tego żaru anielskiego w kulcie Świątynnym w Jerozolimie były znajdujące się w świętym świętych płomienie świec i ogień ołtarza. Przypominały one o rozpłomienieniu i przemienieniu wszystkiego przez zstępowanie w świetlistym obłoku Bożej obecności, Bożej Szechina. Śpiew Serafinów z wizji zawartej w 6 rozdziale Księgi Izajasza wyrażających Bożą chwałę, jest „refleksem chwały Bożej powracającej do swego źródła”. W liturgii synagogalnej ten inspirowany śpiewem serafinów śpiew chwały Bożej nosi nazwę Kedusza. Według komentarzy rabinackich, tekst tej modlitwy przedstawia to, co zanoszą przed Bożym tronem sami aniołowie. Jest niebiańskim odpowiednikiem wielbiącej postawy całego stworzenia, z uwielbieniem i miłością przyjmującego jarzmo Tory na ziemi. Oprócz serafinów z wizji Izajasza, liturgia synagogalna czyni odniesienia do wizji duchów z początku Księgi Ezechiela. Są to hymny Istot żyjących (hebr. Hayot) i Kół (hebr. Ofanim). Ich śpiew jest odpowiednikiem hymnów śpiewanych przy ustawianiu Arki w przybytku (por. Lb 10,36).
W modlitwach eucharystycznych thumb|Przedstawienie Serafa w prawosławnej Cerkwi Mądrości Bożej (Hagia Sofia), która do zdobycia miasta przez islamskie Imperium Osmańskie w 1453 r. służyła jako katedra Patriarchatu konstantynopolitańskiego w stolicy Bizancjum Konstantynopolu (dziś Stambuł)
Aniołowie są wymieniani często w chrześcijańskich modlitwach eucharystycznych. W kanonie rzymskim w modlitwie Supplices te rogamus oraz w starym rycie aleksandryjskim, w modlitwie przed Sanctus Liturgii św. Marka umieszczono modlitwę o pośrednictwo Anioła w złożeniu ofiary eucharystycznej:
Modlitwa ta następuje po słowach ustanowienia (konsekracji), anamnezie oraz wspomnieniu ofiar Abla i Abrahama. Korzenie tej modlitwy sięgają liturgii synagogalnej judaizmu. W myśl teologii judeo-chrześcijańskiej ofiara Kościoła jest przyjęta przez Boga pod warunkiem łączności z kultem anielskim. Ziemska liturgia, cześć jaką Bóg odbiera, łączy jej uczestników z niebiańskim kultem anielskich potęg. Według starotestamentalnej tradycji kapłańskiej, jak ją zachował Pięcioksiąg, kult ustanowiony przez Mojżesza z jego ołtarzem i ofiarami był jedynie odbiciem kultu niebiańskiego. Lud Izraela włączał się w ten sposób w liturgię anielską (por. Księga Wyjścia 25,9-40, por. Księga Tobiasza 12,12 i 15). Potęgi zostały ukazane w wizjach zapisanych w Księdze Izajasza 6 oraz w pierwszym rozdziale Księgi Ezechiela. Miały one zastosowanie w synagogalnej modlitwie Kedusza i błogosławieństwach, jakie jej towarzyszą w kulcie żydowskim. Stąd przeszły do liturgii starochrześcijańskiej. W tamtym okresie nie czyniono wyraźnego rozróżnienia, jak w późniejszych etapach rozwoju teologii, między obecnością aniołów a obecnością samego Boga. Anioł jest stworzoną manifestacją Boga, jego funkcja polega na ochronie transcendencji Boga. Obecność aniołów na ziemi jest więc znakiem obecności Boga samego, jego Szechina. W symbolice Świątyni Starego Testamentu ukazana była na skrzydłach cherubów, prowadzona przez „koła” ognia (Ofanim), i wielbiona przez lot i śpiew serafów. Tę funkcję aniołów Ewangelie zastosowały do opisu narodzenia Syna Bożego. W noc betlejemską zstąpiły na ziemię całe zastępy wojska anielskiego (Łk 2,8nn). Także w ewangelicznych opisach paschalnych, w grobie, w miejscu spoczynku ciała Jezusa Chrystusa pojawiają się dwaj aniołowie – przy głowie i przy nogach. Najwyraźniej – według Louisa Bouyera – nawiązując do cherubinów, rozpościerających swe skrzydła w Świątyni jerozolimskiej z obu stron przebłagalni (por. Ewangelia Jana 20,12, por. Ewangelia Łukasza 24,4). Po zmartwychwstaniu, gdy w Dziejach Apostolskich opisane jest wstąpienie Jezusa do nieba, ukazany jest w towarzystwie aniołów (Dz 1,10nn). Nawiązanie w modlitwie eucharystycznej Kanonu do posługi anielskiej ma więc za sobą całą teologię. Zaniesienie przez Anioła – lub aniołów w innych wersjach modlitw – do nieba ofiary „tak błogosławionej męki” (łac. tam beatae passionis) i przyjęcie w zamian uświęcającego działania Ducha Świętego, którym jest „wszelkie błogosławieństwo i łaska” – było w zamyśle tych, którzy układali tę modlitwę jednoznaczne z uobecnieniem tajemnicy wstąpienia Chrystusa do nieba i następnie zstąpienia Ducha Świętego na celebrującą tę Eucharystię wspólnotę kościoła. Gdy w Dniu Pięćdziesiątnicy został zesłany Kościołowi jako Paraklet, Duch Święty był w pojęciu starożytnych „aniołem Pana” par excellenence (por. Księga Malachiasza 1,11). Nierozdzielnie z nim związane są wszystkie duchy, „które są przed tronem Boga” (Ap 1,4n; 4,5) i które przedstawiają Bogu modlitwy i ofiary Kościoła, umacniając wiernych.
W liturgii prawosławnej Biblijną wizją jedności światła anielskiego i materialnego, mającą swe korzenie w judaizmie, inspiruje się duchowość liturgiczna wschodniego chrześcijaństwa.
Islam