Franciszek Karpiński herbu Korab, ps. i krypt.: Autor „Zabawek wierszem i prozą”; F.K. (ur. 4 października 1741 w Hołoskowie koło Otyni, zm. 16 września 1825 w Chorowszczyźnie koło Wołkowyska) – polski poeta epoki oświecenia, pamiętnikarz, dramatopisarz, tłumacz, publicysta, moralista, twórca i główny przedstawiciel nurtu sentymentalnego w polskiej liryce.

Życiorys Był synem Andrzeja, zarządcy w Hołoskowie (należącego do Potockich), i Rozalii Karpińskich. Matka pochodziła z rodziny Spendowskich (według relacji poety z roku 1798). Po ukończeniu podstawowych nauk wstąpił do kolegium jezuitów w Stanisławowie. Była to szkoła z wielkimi tradycjami. Powstała ona w 1669 z fundacji założyciela miasta Jędrzeja Potockiego. W 1718 przeszła w ręce jezuitów, którzy podnieśli ją do bardzo wysokiego poziomu. Tu odbył dwuletni kurs retoryki i filozofii.

Po ukończeniu gimnazjum studiował na uniwersytecie we Lwowie do uzyskania tytułu doktora filozofii i nauk wyzwolonych oraz bakałarza teologii. Obecny na egzaminie arcybiskup lwowski Sierakowski namawiał go bezskutecznie do stanu duchownego. Karpiński półtora roku kształcił się w Wiedniu, gdzie doskonalił znajomość języków obcych i słuchał wykładów znakomitych przyrodników. Po otrzymaniu starannego wykształcenia rozpoczął pracę nauczycielską na dworach magnackich.

W latach 1775–1778 dzierżawił na Pokuciu majątki, kolejno: od Mrozowickich – Wierzbowce, od Koziebrodzkich - Żabokruki i od Bielskich - Dobrowody, co pozwoliło mu osiągnąć pewną niezależność finansowąRoman Sobol, Karpiński, Warszawa 1987, s. 147-148..

W wieku 40 lat wydał pierwszy tomik wierszy (Zabawki wierszem). Przez Ignacego Witosławskiego, oboźnego polnego koronnego, przesłał swoje utwory księciu Czartoryskiemu i biskupowi Naruszewiczowi. Niedługo potem Czartoryski wezwał go listownie do Warszawy i zaproponował stanowisko sekretarza interesów politycznych. Karpiński wyjechał do stolicy w 1783. Wkrótce został przez Naruszewicza przedstawiony królowi. Została mu zlecona opieka nad biblioteką Czartoryskich. Doprowadził do uporządkowania i oznakowania zbiorów. Wydał trzy kolejne tomy wierszy. Zyskał dużą popularność, ale rozczarowany życiem w stolicy, a zwłaszcza zniechęcony konfliktami i obłudą panującymi w tamtejszych sferach towarzyskich, pomimo przywiązania do swojego protektora powrócił po półtora roku na Ruś Czerwoną, która w tym czasie znajdowała się już pod zaborem austriackim. Utrzymywał się znowu z dzierżawy różnych majątków i z pracy guwernera na dworach magnackich, między innymi był wychowawcą syna księcia Józefa Sanguszki, Romana. Wielokrotnie na dłuższe pobyty przyjeżdżał do Warszawy. Był uczestnikiem obiadów czwartkowych u króla. Od poznanego szambelana królewskiego, Marcina Badeniego, dostał w dzierżawę na sześć lat wieś królewską Suchodolinę. Za jego też wstawiennictwem w 1791 otrzymał od króla pięćdziesięcioletnią dzierżawę wsi Kraśnik w powiecie prużańskim, którą nazwał Karpinem, i tam osiadł na parę lat.

W latach 1785–1818 przebywał na dworze Branickich w Białymstoku, gdzie napisał Pieśni nabożne (Kiedy ranne wstają zorze, Wszystkie nasze dzienne sprawy, Bóg się rodzi i inne). Zabrzmiały one po raz pierwszy w starym kościele farnym, a wydane zostały w klasztorze oo. Bazylianów w Supraślu w 1792.

Niedługo po trzecim rozbiorze Polski postanowił zakończyć twórczość poetycką, pisząc w jednym z listów, że:

"Wszelako pod obcym panowaniem wolny kiedyś Polak, jak dobrze napisać może, kiedy ma ręce zawiązane? Albo kto kiedy był na mówce obran, który się za każdym słowem zająknąć musi? Wolnośc to tylko w narodach rodziła wyrazy, jak sama, śmiałe i kto się na wiele oglądał, zapewne mało dobrych powiedział."

W 1818 kupił od Wincentego Orzechowskiego, sędziego granicznego wołkowyskiego, wieś Chorowszczyznę koło Wołkowyska, gdzie spisał swój pamiętnik i spędził resztę życia. mały|Grobowiec Franciszka Karpińskiego w Łyskowie (rejon prużański na Białorusi)

W 1800 został członkiem Towarzystwa Przyjaciół Nauk.

Miał kolejno trzy wybranki serca, zwane przez siebie Justynami, nigdy się jednak nie ożenił.

Grób poety znajduje się na cmentarzu przykościelnym byłego kościoła i klasztoru misjonarzy w Łyskowie (w owym czasie miasteczku dziedzicznym Adama Bychowca) w rejonie prużańskim na Białorusi i ma kształt wielokrotnie zmniejszonej wiejskiej chaty. W szczycie tablica z płaskorzeźbą półpostaci, pod nią napis otóż mój dom ubogi, pod nim Franciszek Karpiński * 1741–1825 * Poeta. Pierwotnie był to głaz marmurowy tylko z napisem Oto mój dom ubogi.

W okresie międzywojennym w Kołomyi istniał pomnik Karpińskiego"Gazeta Lwowska" nr 209 z 11 września 1931, s. 6: Pomnik Karpińskiego w Kołomyji..

21 listopada 2024 roku miejscy radni w Białymstoku ustanowili patronem roku w 2025 Franciszka Karpińskiego poetę i twórcę "Pieśni nabożnych" pisanych na dworze Branickich. 26 września 2025 Sejm RP podjął uchwałę ws. upamiętnienia Franciszka Karpińskiego w 200. rocznicę śmierci.

Twórczość krytycznoliteracka Waldemara Smaszcza podąża podlaskimi śladami Franciszka Karpińskiego.

Upamiętniony w Suchodolinie, patronuje miejscowej szkole podstawowej.

Twórczość Karpiński był zafascynowany kulturą ludu. Tłumacząc psalmy, przywiązywał dużą wagę do jasnego i czytelnego języka. Krytykował przekłady Kochanowskiego za rozwlekłość, niezgodność z oryginałem i zbyt częste nawiązywanie do mitologii.

Był twórcą nurtu sentymentalnego w liryce polskiej. Tworzył: sielanki (Laura i Filon), wiersze miłosne (Do Justyny. Tęskność na wiosnę), dumy, elegie, wiersze patriotyczne: Żale Sarmaty nad grobem Zygmunta Augusta Pieśń dziada sokalskiego pieśni religijne (zawarte w zbiorze Pieśni nabożne), które stały się bardzo popularne: Kiedy ranne wstają zorze (oryg. Pieśń poranna) Wszystkie nasze dzienne sprawy Zróbcie mu miejsce, Pan idzie z nieba Bóg się rodzi – moc truchleje (oryg. Pieśń o Narodzeniu Pańskim, muz. polonez) Nie zna śmierci Pan żywota (też polonez, choć zazwyczaj śpiewana na nutę chorda cum oleo) Bracia patrzcie jeno Inne utwory: tłumaczenie Psałterza Dawida, Ogrodów Delille’a autobiografia Historia mego wieku i ludzi, z którymi żyłem (1801–1822, wyd. 1844) komedia łzawa Czynsz tragedia Bolesław III rozprawa O wymowie w prozie albo wierszu (1782)

Dzieła (chronologicznie) Do Justyny. Tęskność na wiosnę, powst. około 1762–1765 (według R. Sobola; według R. Pilata 1756 lub 1757; według K.M. Górskiego 1755–1760), wyd. zobacz poz. 4, wyd. następne: zobacz poz. 30; zobacz: Wydania zbiorowe poz. 2–14; (ten najpopularniejszy wiersz liryczny Karpińskiego zamieszczano ponadto w licznych antologiach poetyckich i wypisach literackich); przekłady: czeski (1797), francuski (1792) i serbski (1929) Laura i Filon, wyd. zobacz poz. 4, wyd. następne: zobacz poz. 30; zobacz: Wydania zbiorowe poz. 2–5, 7–8, 10–14; Estreicher notuje ponadto 3 osobne wydania bez roku i miejsca wydania – jedno z XVIII w., dwa z wieku XIX (jedno z nich miało się ukazać w Krakowie, pomiędzy latami 1820 a 1825); autograf dedykowany I. Stryjeńskiej w Bibliotece Jagiellońskiej, sygn. 4998 (utwór przedrukowywany równie często jak poz. 1); przekł. serbski (1939) Sumienie, wyd. zobacz poz. 4 i wyd. osobne (Lwów) brak roku wydania (najprawdopodobniej był to rok 1780) wraz z wierszem dedykowanym: Do J.W.J. Księdza Adama Naruszewicza B.K.S., oddając mu wiersze na Sumienie; wyd. następne: zobacz poz. 30; zobacz: Wydania zbiorowe poz. 2–5, 8, 14 (wiersz dedykowany) Zabawki wierszem i przykłady obyczajne, Lwów 1780, wyd. następne: wyd. 2 Lwów 1782; od wyd. 3: Zabawki wierszem i prozą, t. 1, Warszawa 1782; wyd. 4 rozszerzone Warszawa 1785; wyd. 5 Warszawa 1790; Warszawa 1796 (wyd. obecnie nieznane, choć wymienia je Estreicher); Warszawa(?) 1803; (teksty tu zawarte weszły w całości lub w wyborze i zmienionym układzie do poz. 30 i Wydań zbiorowych; dedykowane A.K. Czartoryskiemu); zawartość m.in.: poz. 1–3, pozostałe Sielanki, Tęskność do kraju, Do przyjaciela, Matka syna wyprawia do obozu; przekł. niemiecki (1800) Krótko zebrane życie Stefana Czarneckiego (oraz wiersz:) Z okoliczności czasów Czarneckiego, wyd. zobacz Przekłady poz. 1, wyd. następne życiorysu i wiersza zobacz poz. 9; wyd. następne wiersza: zobacz poz. 30; zobacz: Wydania zbiorowe poz. 2–5, 11, 13 O wielkości Boga. Wiersz..., brak miejsca i roku wydania (najprawdopodobniej Grodno 1781), wyd. następne: zobacz poz. 9, 30; zobacz: Wydania zbiorowe poz. 2–5, 11, 12 O powinnościach obywatela... Na rocznicę urodzin... J.O. Książęcia (A.K. Czartoryskiego), powst. 1781, wyd. zobacz poz. 9, wyd. następne: zobacz poz. 30; zobacz: Wydania zbiorowe poz. 2–3; wyd. osobne: Wiersz... o powinnościach obywatela, przedrukowany kosztem E.S. i ofiarowany młodzieży polskiej 1830 roku, Kraków 1830 (wydawca zastąpił 10 ostatnich strof oryginału 3 nowymi, dodanymi „z powodu obecnych wypadków”); zobacz: Wydania zbiorowe poz. 4–5 O wymowie w prozie albo wierszu, powst. najprawdopodobniej w latach 1781–1782, wyd. zobacz poz. 9, wyd. następne: zobacz poz. 30; zobacz Wydania zbiorowe poz. 2–5, 8, 12 (fragmenty) Zabawki wierszem i prozą t. 2, Warszawa 1782; wyd. następne: Warszawa 1785, Warszawa 1790, Warszawa(?) 1803 (teksty tu zawarte weszły w całości lub w wyborze i zmienionym układzie do poz. 30 i Wydań zbiorowych); zawartość m.in.: poz. 5–8 oraz Do Wolności; Duma Luidgardy, czyli Lukierdy; Sen; Przekłady poz. 1; przekł. niemiecki (1800); Zabawki... t. 3 (zobacz Przekłady poz. 2–4) Mowa na pochwałę Jana Sobieskiego... do młodzieży szkolnej, powst. 1783, wyd. zobacz poz. 11; wyd. następne w zbiorze: Mowy wyborne t. 2, Wilno 1784; zobacz poz. 30; zobacz: Wydania zbiorowe poz. 2–5; autograf: Biblioteka Akademii Nauk Lwów (Archiwum Chreptowiczów, sygn. I 6061) Zabawki wierszem i prozą t. 4, Warszawa 1783; wyd. następne: Warszawa 1792; Warszawa(?) 1803 (teksty tu zawarte weszły w całości lub w wyborze i zmienionym układzie do poz. 30 i Wydań zbiorowych); zawartość m.in. wiersze: Mazurek, Już ja nie ten, Przeciwko pojedynkom, Głos zabitego do sądu; Bajki; proza: poz. 10; Przywary; O szczęściu człowieka; przekł. niemiecki (1799); Zabawki... t. 5–6 (zobacz Przekłady poz. 5) Powrót z Warszawy na wieś Autora „Zabawek wierszem i prozą”, Grodno 1784 (tekst w jęz. polskim i niemieckim), wyd. następne: Magazyn Warszawski 1784, t. 2, s. 319–322; zobacz poz. 15; wyd. osobne: Powrót na wieś p. Karpińskiego brak miejsca i roku wydaniaKatalog Grölla z roku 1790 wymienia również wyd. osobne: Powrót z Warszawy na wieś Autora „Zabawek wierszem i prozą” – nie można jednoznacznie stwierdzić, czy zapis ten świadczy o istnieniu 3 osobnego wydania wiersza, czy też należy identyfikować go ze wspomnianym wydaniem bez roku i miejsca.; zobacz poz. 30; zobacz: Wydania zbiorowe poz. 2–5, 8–14; ponadto w licznych antologiach i wypisach literackich; przekł.: czeski (1853), niemiecki (1784) Przeciwko fanatyzmowi, wyd. zobacz poz. 15; wyd. następne: zobacz poz. 30; zobacz: Wydania zbiorowe poz. 2–5, 8, 13 (K. Estreicher zamieścił ten tekst wśród wierszy Węgierskiego, choć we wstępie sam podał w wątpliwość słuszność swej decyzji wspominając, iż współcześni przypisywali autorstwo Karpińskiemu. Autorstwo Karpińskiego jest bezsporne: wiersz znajduje się bowiem w edycji zbiorowej jego pism, która powstała przy współudziale poety – zobacz poz. 30) List do... Szczęsnego Potockiego, wojewodzica ruskiego. O szczęściu człowieka w towarzystwie, czyli o Rzeczypospolitej, powst. w latach 1784–1787, wyd. zobacz poz. 15; wyd. następne: zobacz poz. 30 (pt. O Rzeczypospolitej); wyd. zbiorowe poz. 2–5; Estreicher (XIX) wymienia wyd. osobne (odbitkę?): Rzeczpospolita czym jest, czym być powinna, uważając ją względnie za szczęście człowieka w towarzystwie; list z tej okazji do Szczęsnego przez Karpińskiego (W 12-ce)