Debora Vogel (ur. 4 stycznia 1900 w Bursztynie, zm. 1942 we Lwowie) – dwujęzyczna żydowska pisarka, filozofka, krytyczka literacka i krytyczka sztuki, pisząca po polsku i w jidysz (także, w mniejszym stopniu, po hebrajsku).
Życiorys Pochodziła z galicyjskiej inteligenckiej rodziny żydowskiej. Urodziła się w niewielkim miasteczku Bursztyn, gdzie jej ojciec sprawował funkcję dyrektora szkoły żydowskiej. Podczas I wojny światowej rodzina Voglów przebywała w Wiedniu, zaś po jej zakończeniu osiadła we Lwowie. Debora ukończyła niemieckie gimnazjum jeszcze w Wiedniu. W 1919 podjęła studia w zakresie filozofii, psychologii i polonistyki na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, które od 1924 kontynuowała na Uniwersytecie Jagiellońskim, gdzie w 1926 obroniła pracę doktorską Znaczenie poznawcze sztuki u Hegla i jego modyfikacji u Józefa Kremera. Po studiach została wykładowczynią psychologii i literatury polskiej w seminarium hebrajskim we Lwowie. Podczas okupacji sowieckiej uczelnia została przekształcona w seminarium dla nauczycieli jidysz i Vogel wykładała tam także literaturę żydowską.
Debiutowała po polsku, jednak w latach dwudziestych zaczęła pisać w jidysz i w tym języku powstała znaczna część jej twórczości; tłumaczyła także teksty z jidysz na polski (teksty własne oraz twórczość poetów jidysz) oraz z języka polskiego na jidysz (głównie teksty własne). W latach 30. była współpracowniczką licznych czasopism, m.in. „Chwili”, „Naszej Opinii”, pism „Cusztajer” i „Inzich” ukazujących się w jidysz oraz „Sygnałów” i „Wiadomości Literackich”.
Była znawczynią kubizmu, konstruktywizmu, śledziła i opisywała twórczość żydowskich malarzy wzorujących się na Fernandzie Léger związanych z lwowską grupą „Artes”, wśród których był ilustrator jej twórczości Henryk Streng. Pośród jej serdecznych przyjaciół był pisarz, malarz i grafik Bruno Schulz. Schulza poznała przez Stanisława Ignacego Witkiewicza (Witkacego), z którym była zaznajomiona i który jest autorem jej – niezachowanego w oryginale – portretu. W listach Schulza kierowanych do Vogel powstała pierwsza wersja Sklepów cynamonowych.
Pisała poezję, montażową prozę i eseje teoretyczne. Uważała się za „ambasadorkę modernizmu” i misję tę realizowała wygłaszając liczne wykłady. Współpracowała z artystami lwowskiego „artesu” i Grupy Krakowskiej, była również związana z nowojorskimi introspektywistami jidysz z grupy „Inzich” (Wsobie). We wstępie do katalogu wystawy Montaże. Debora Vogel i nowa legenda miasta, która miała miejsce w 2017 roku w Muzeum Sztuki w Łodzi, kuratorzy pisali:
Była jedną z pokolenia budowniczych świata, którym to mianem Andrzej Turowski określił awangardzistów wierzących, mówiąc za samą Vogel w „legendę konstruktywności”, a zarazem naznaczonych piętnem nadciągającej katastrofy i ją też w sztuce przeczuwających. A jednak długo pozostawała nieznana. Co najwyżej wzmiankowana przy okazji paru nazwisk polskiej, męskiej awangardy i modernizmu, jak Witkacy czy Schulz, z którymi była zaprzyjaźniona. Powodów po temu jest kilka, a marginalizacja kobiet w historii tych nurtów to jeden z nich i to wcale niebłahy. Siła i nowatorstwo teorii-praktyki Vogel, eksperymentu artystycznego i krytyki społecznej zarazem, nie zostały w swoim czasie dostatecznie rozpoznane. Był to projekt tworzony w materii wielojęzycznej (co stało się kolejną przeszkodą dla jego recepcji), w języku polskim, hebrajskim, niemieckim, a przede wszystkim jidysz, o którym wciąż zapominamy, że współtworzył pole historii awangardy polskiej i międzynarodowej.
Zginęła w lwowskim getcie w sierpniu 1942 roku podczas akcji likwidacyjnej Żydów, wraz z matką, mężem (architektem Szulimem Barenblüthem) i synkiem Aszerem. Pisarkę wraz z rodziną znalazł Henryk Streng, który pracował wówczas przy sprzątaniu ciał zamordowanych podczas akcji sierpniowej.
Twórczość Poezja Tog figurn (1930) Manekinen (1934)
Polskie tłumaczenia wybranych wierszy znajdują się w aneksie do pracy Karoliny Szymaniak Być agentem wiecznej idei...
Proza Akacjes blien (w jidysz) (1935) Akacje kwitną przekład autorski na język polski (1936), najnowsze wydanie Austeria 2006 (zawiera dodatkowo współczesne tłumaczenia nieprzełożonych dotychczas późniejszych montaży), .
Krytyka Pozycja Stanisława Ignacego Witkiewicza we współczesnej kulturze polskiej Temat i forma w sztuce Chagalla [w jidysz] Genealogia fotomontażu i jego możliwości Statyka, dynamika i aktualność w sztuce [w jidysz] „Białe słowa” w poezji [w jidysz] Montaż jako gatunek literacki [w jidysz]
Trzy pierwsze teksty ukazały się w piśmie „Ogród” (tekst o Chagallu w tłumaczeniu Tomasza Kuberczyka). Tłumaczenia trzech ostatnich esejów oraz kilku innych teoretycznych prac znajdują się w aneksie do pracy Karoliny Szymaniak, Być agentem wiecznej idei...
Opracowania Karolina Szymaniak: Być agentem wiecznej idei. Przemiany poglądów estetycznych Debory Vogel, Universitas, Kraków 2006, .
Zobacz też Obóz janowski
Przypisy
Bibliografia
Między światami w: „Tygodnik Powszechny” Debora Vogel: Odwaga bycia samotnym Wirtualny Sztetl [dostęp 2021-05-03].
Linki zewnętrzne „Debora Vogel. W Powiększeniu”
Kategoria:Filozofowie XX wieku Kategoria:Ludzie urodzeni w Bursztynie Kategoria:Mieszkańcy getta lwowskiego Kategoria:Pisarze jidysz Kategoria:Pisarze związani ze Lwowem Kategoria:Pisarze XX wieku Kategoria:Polscy pisarze dwudziestolecia międzywojennego Kategoria:Polscy tłumacze literatury hebrajskiej i jidysz Kategoria:Polscy Żydzi zamordowani podczas Zagłady Kategoria:Tłumacze literatury polskiej Kategoria:Urodzeni w 1900 Kategoria:Zmarli w 1942