thumb|Śmierć Egipcjanina (mal. Lawrence Alma-Tadema, 1872) thumb|Orszak pogrzebowy na Nilu (mal. Frederick Arthur Bridgman, 1877) Z legend dawnego Egiptu – nowela Bolesława Prusa z 1888 roku.

Nowela opublikowana równocześnie w "Kurierze Codziennym" i "Tygodniku Ilustrowanym" 1 stycznia 1888 r. w specjalnym dodatku „Premium” do tytułów prasowych wydawnictwa Gebethner i WolffNota do źródłowej edycji Opowiadań z 1935 r... Następnie wydana w 1895 przez warszawską księgarnię Teodora Paprockiego i S-ki w parokrotnie wznawianym później zbiorze nowel Opowiadania wieczorneKatalogi Biblioteki Narodowej..

Utwór tłumaczony na angielski jako From the Legends of Ancient Egypt (tłum. P. Selver, 1919) i jako From Legends of Ancient Egypt (tłum. anonimowe, 1959). Znane również tłumaczenia m.in. na bułgarski, chorwacki, czeski, francuski, hebrajski, rosyjski i węgierski.

Treść Osią fabuły są zdarzenia rozgrywające się wokół umierającego stuletniego faraona Ramzesa, który nieoczekiwanie odzyskuje zdrowie, oraz jego wnuka i następcy – przejętego dążeniem do reform 30-letniego Horusa, który przed czasem i niespodziewanie umiera.

Kiedy umierający Ramzes żąda od swego lekarza podania silnego leku, który go szybko uzdrowi albo uśmierci, wezwany tymczasem astrolog przepowiada mu śmierć członka jego dynastii. Przewidując swój rychły zgon, faraon wydaje polecenie, by wnuk teraz oczekiwał jedynie przekazania mu pierścienia władcy. Również oczekujący tej chwili lud gromadzi się licznie, wyczekując na pierwsze dobrodziejstwa ze strony nowego faraona. Dworzanie uprzedzający pierwsze polecenia księcia naprawiają niegodziwości starego faraona: przenoszą zwłoki matki Horusa do godnego grobowca, szykują powrót skazanego na wygnanie jego wychowawcy Jethrona oraz ukochanej Bereniki skazanej na izolację w klasztorze. Kiedy wódz armii przynosi faraoński rozkaz spełniania wszelkich poleceń księcia, ten czuje ukąszenie w nogę, które tłumaczy sobie jako nieszkodliwe. Tymczasem od umierającego Ramzesa nadchodzą kolejne polecenia wykonywania rozkazów Horusa, nawet najbardziej nieoczywistych i nieprawdopodobnych. Książę nakazuje przygotowanie odpowiednich edyktów zapewniających ich wykonanie. W tym czasie jego stan gwałtownie się pogarsza, a ból nogi staje się coraz dotkliwszy. Okazuje się, że są to skutki śmiertelnego ukąszenia jadowitego pająka. Horus ma jeszcze nadzieję, że zarządzone przez niego dobre zmiany zostaną wprowadzone po zatwierdzeniu edyktów świętym pierścieniem faraona. Umierający książę daremnie jednak czeka na jego przysłanie, kolejno odrzucając gotowe już dokumenty i pozostawiając tylko edykt o uwolnieniu ukochanej Bereniki. Ostatnia wiadomość, jaka nadchodzi, odbiera mu i tę nadzieję: ocalony silnym lekiem Ramzes niespodziewanie wyzdrowiał i wzywa go do siebie…Bolesław Prus: Wybór nowel. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1963, s. 53-61.

Cechy utworu Proza narratorska tej krótkiej noweli nacechowana jest prostotą, pozbawioną słownych ozdobników, lecz mimo to nadającą jej swoiste dostojeństwo podkreślone stylistyczną archaizacją wypowiedzi. Z dokładnością postronnego obserwatora autor przekazuje fakty o zdarzeniu nieprawdopodobnym i niezgodnym z ludzkimi przewidywaniami, a jednak zaistniałym i w otoczce tragizmu śmierci zawierającym odpowiedni morał. Podany w opowieści przykład odnosi się do prawdy ludzkiego serca, które jest w stanie poświęcić wielkie sprawy społeczne i los wielu ludzi dla osób najbliższych i najbardziej ukochanychJanina Kulczycka-Saloni: Posłowie [w] Bolesław Prus: Wybór nowel. Warszawa: PIW, 1963, s. 309..

Była to pierwsza nowela Prusa, w której pisarz posłużył się kostiumem historycznym.

Tło, inspiracja i przekaz thumb|Fryderyk III jako młody następca tronu (mal. Franz Xaver Winterhalter, 1857) Inspiracją powstania utworu były losy ówczesnego cesarza niemieckiego Wilhelma I oraz jego następcy Fryderyka III. Kiedy Wilhelm w październiku 1887 r. poważnie zachorował, przypuszczano, że niedługo tron po nim obejmie jego syn i następca Fryderyk, uważany za polityka o orientacji bardziej postępowej. Wkrótce jednak okazało się, że Fryderyk choruje na nowotwór gardła. Zdaniem Zygmunta Szweykowskiego, pod koniec grudnia 1887 r. „Prus napisał Z legend dawnego Egiptu, przerzucając temat współczesny w przeszłość. Prus musiał uznać ten zabieg za konieczność, aby w pełni dopowiedzieć to, co w rzeczywistości nie było jeszcze zakończone, uniknąć posmaku sensacji i uzyskać perspektywy uogólniające fakt jednostkowy na całość życia ludzkiego; atmosfera legendowa szczególnie temu sprzyjała”.

„Uśmiercając Horusa, gdy książę Fryderyk jeszcze żył” — jak twierdzi Szweykowski — „Prus uprzedził wypadki, ale pomylił się tylko w szczegółach, nie zaś w istocie zagadnienia, które miało udokumentować ideę, że 'marne są ludzkie nadzieje wobec porządku świata'. Fryderyk wstąpił wprawdzie na tron (jako Fryderyk III) w marcu następnego roku (cesarz Wilhelm I zmarł 9 marca 1888 r.) i na czas krótki wydawało się, że w Niemczech (a więc pośrednio i w Europie) nastanie nowa era”.

W rzeczywistości Fryderyk przeżył ojca tylko o 99 dni, umierając w Poczdamie 15 czerwca 1888 r. i pozostawiając tron Niemiec swemu synowi Wilhelmowi II.

Według Szweykowskiego, „bezpośredni kontakt noweli z wydarzeniami politycznymi ówczesnych Niemiec otwiera niewątpliwie nowe sugestie genezy Faraona”.

Według Macieja Glogera zaświatowy fatalizm losu stanowi dominujący element kompozycyjny utworu i jest przejawem rozwijanej przez Prusa po Lalce metafizycznej odmiany idealizmu.

Przypisy

Bibliografia Zygmunt Szweykowski: Geneza noweli "Z legend dawnego Egiptu". W Nie tylko o Prusie: szkice. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1967, s. 256-61, 299-300. Krystyna Tokarzówna i Stanisław Fita: Bolesław Prus, 1847-1912 Kalendarz życia i twórczości (pod redakcją Zygmunta Szweykowskiego), Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1969. Jakub A. Malik: Ogniste znaki Przedwiecznego. Szyfry transcendencji w noweli Bolesława Prusa "Z legend dawnego Egiptu". Próba odkodowania. W Poszukiwanie świadectw. Szkice o problematyce religijnej w literaturze II połowy XIX i początku XX wieku (red. Jakub A. Malik). Lublin: Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego KUL, 2009.

Linki zewnętrzne Z legend dawnego Egiptu (1938) w Cyfrowej Bibliotece Narodowej Polona

Kategoria:Twórczość Bolesława Prusa Kategoria:Polskie nowele Kategoria:Utwory literackie z 1888 Kategoria:Utwory literackie o starożytnym Egipcie