Tytus Liwiusz Burattini

Tytus Liwiusz Burattini () (ur. 8 marca 1617 w Agordo, zm. 17 listopada 1681 w Wilnie) – polski wynalazca włoskiego pochodzeniaVolumina legum. T.4 str. 265 p. 117 „Indygenat Urodzonym Boratinim”., fizyk, architekt, geograf, egiptolog, mincerz, dyplomata, meteorolog, twórca miary powszechnej, administrator olbory olkuskiej w latach 1658–1664Hieronim Łabęcki, Spisy chronologiczne dawnych żupników w Polsce, w: Biblioteka Warszawska 1859, t. I, s. 830., burgrabia krakowski w 1668, prekursor awiacji, starosta osiecki od 1664 rokubył nim jeszcze w 1671 roku, Krzysztof Chłapowski, Starostowie niegrodowi w Koronie 1565-1795 Materiały źródłowe, Warszawa, Bellerive-sur-Allier 2017, s. 285..

Życiorys Burattini urodził się w 1617 roku w Agordo w Republice Weneckiej, w rodzinie zubożałej włoskiej szlachty. Prawdopodobnie zdobył wszechstronne wykształcenie z zakresu nauk matematyczno-fizycznych, architektury w Padwie oraz Wenecji. W latach 1637–1641 odbył podróż naukową do Egiptu w celu wykonania pomiarów piramid i sporządzenia planów miast, m.in. Aleksandrii, Memfis i Heliopolis. Sporządził mapę triangulacyjną Egiptu, prowadził wykopaliska w Gizie i Memfis oraz podjął próbę klasyfikacji zabytków. Efekty jego prac zaginęły – znane są jego rysunki z dzieła Johna Greaviusa (Greavesa) Pyramidographia (1646), z jego szkiców korzystali także Athanasius Kircher oraz Stefano della Bella, ilustrując egipską wyprawę Pietro della Valle.

W 1641 roku nauczył się w Wiedniu mincerstwa. Prawdopodobnie w tym samym roku przybył do Polski. Od 1642 mieszkał w Krakowie, a około 1646 przeniósł się do Warszawy, gdzie pełnił służbę na dworze królewskim. Brał udział w wielu misjach dyplomatycznych zlecanych mu przez królową Marię Gonzagę. Z jej polecenia odwiedzał Florencję oraz Bolonię. Za swoje usługi, zgodnie z testamentem Ludwiki Marii, otrzymał od niej duże kwoty oraz starostwo tucholskie.

W 1650 został mianowany królewskim architektem i budowniczym Pałacu Kazimierzowskiego w Warszawie przy Krakowskim Przedmieściu. Następnie prowadził prace remontowe przy Zamku Ujazdowskim.

W 1656 w czasie potopu szwedzkiego udzielił pożyczki skarbowi Rzeczypospolitej, wystawił własnym sumptem oddział wojska, na którego czele pod komendą Stefana Czarnieckiego bił się ze Szwedami. W roku 1658 wraz z bratem Filipem wystąpił na własną prośbę o przyznanie polskiego szlachectwa. Wniosek został rozpatrzony pozytywnie, co zatwierdził w głosowaniu sejm Rzeczypospolitej. Burattini stał się pełnoprawnym obywatelem polskim, otrzymując indygenat oraz własny herb – „Boratini”, stając się członkiem polskiej szlachty. Fakt potwierdza historyczny spis prawa, konstytucji i przywilejów Królestwa Polskiego – Volumina Legum, zawierający wszystkie przywileje królewskie i konstytucje sejmowe z lat 1347–1793Volumina legum. T.4, str. 265, p. 117 „Indygenat Urodzonym Boratinim”..

Został dzierżawcą królewskich mennic w Krakowie, Ujazdowie, Wilnie i Brześciu Litewskim, z których czerpał pokaźne zyski. Oskarżano go o nadużycia finansowe, w tym m.in. o fałszowanie pieniądza. W mennicach bił ponad wyznaczone limity (tzw. boratynki) – monety o niskiej zawartości kruszcu. Obarczano go współodpowiedzialnością za kryzys monetarny w Polsce.

W 1669 roku był elektorem Michała Korybuta Wiśniowieckiego z ziemi warszawskiejPorządek na seymie Walnym Electiey. Między Warszawą a Wolą przez opisane artykuły do samego tylko aktu Elekcyey należące uchwalony y postanowiony, roku [...] 1669 [słow.] dnia wtorego [...] maia, [b.n.s.].. Utrzymywał kontakty z królem Janem III Sobieskim oraz z Janem Heweliuszem. Od 1680 roku był sekretarzem królowej Marii Sobieskiej. W jej imieniu wielokrotnie posłował do Paryża.

Zmarł w Wilnie 17 listopada 1681 roku. Wdowa po nim podarowała Janowi III Sobieskiemu wielki kwadrant astronomiczny z obserwatorium ujazdowskiego. Burattini miał syna Zygmunta, zmarłego bezpotomnie w 1732 roku.

Wynalazki i odkrycia thumb|Burattini podróżował po całym świecie, projektując różnego rodzaju maszyny, przykładowy szkic fr. Dragon Volant (dosłownie: Smok latający). thumb|Projekt 60-metrowego teleskopu z listu Burattiniego wysłanego 4 września 1665 roku do sekretarza królowej Marii Gonzagi – Pierre’a Des Noyers. Burattini był konstruktorem kilku wynalazków, m.in. przypisuje mu się wynalezienie mikromierza. Wynalazł również machinę do czerpania wody napędzaną przez wiatr, służącą do nawadniania ogrodów. Urządzenie to działało samoczynnie i bezobsługowo dzięki systemowi obrotowych wiatraków umieszczonych w pałacowej wieży, które zawsze same ustawiały się zgodnie z kierunkiem wiejącego wiatru. Według opisów działały nawet przy słabym wietrze. Po raz pierwszy system nawadniający Burattiniego zainstalowano w nowym pałacu Jana Andrzeja Morsztyna w Warszawie. Zamówili go także wojewoda lubelski Władysław Rej oraz Stanisław Herakliusz Lubomirski, który polecił go zainstalować w Ujazdowie.

W 1641 roku w Krakowie Burattini zbudował czułą wagę hydrostatyczną do procentowego określania stopów metali. Podjął również próbę skonstruowania maszyny do liczenia.

Przed rokiem 1637 wykonał nieudaną próbę zbudowania skrzydeł do latania. Uznał wówczas, że najlepszą koncepcją, jaka sprawdzi się w locie, jest ornitopter, czyli maszyna latająca dzięki ruchomym skrzydłom. Napisał na ten temat traktat „Il volare non e imposible come fin hora universalmente e stato creduto” (pol. „Latanie nie jest niemożliwe, tak jak to dotychczas powszechnie sądzono”). W pracy tej, na 133 lata przed balonem braci Montgolfier, wysunął koncepcję wykonywania lotów z wykorzystaniem gazu lżejszego od powietrzaGdyby zatem znalazła się materia lżejsza od powietrza, moglibyśmy bardzo łatwo zrobić urządzenie i z jego pomocą latać jak ptaki (Karolina Targosz, "Latający smok" Tita Livia Burattiniego s. 277). W tych czasach gazy takie nie były jeszcze znane, p. odkrycie wodoru..

W 1647 r. przedstawił swój traktat lotniczy królowi polskiemu Władysławowi IV, prosząc go o fundusze na budowę własnej machiny latającej. Na przełomie 1647–1648 zbudował latający model ornitoptera, który nazwał Latającym smokiem. Machina ta była jedną z pierwszych w historii oraz pierwszą aerodyną zbudowaną w Polsce. Liczyła około 1,5 metra długości, uruchamiana była przez pociągnięcie sznurka, a sam model napędzany był samoczynnie działającym mechanizmem złożonym z dźwigni oraz kół zębatych poruszanych sprężynami. Skrzydłowiec wyposażony był w busolę oraz spadochron.

W 1664 roku w Ujazdowie Burattini urządził obserwatorium astronomiczneDziś w budynku Wydziału Biologii UW., gdzie w 1665 odkrył plamy na Wenus. Założył warsztat optyczny, w którym projektował oraz konstruował własne mikroskopy i teleskopy. W 1665 konstruował w nim zespolone obiektywy złożone z kilku soczewek, wypełnione przezroczystą cieczą. Wykonał w nim m.in. soczewki do wielkiego teleskopu budowanego przez Heweliusza.

W 1666 zbudował na Wiśle most dla wojsk ciągnących przeciwko wojskom rokoszanina Jerzego Sebastiana Lubomirskiego. W drugiej połowie lat 60. XVII wieku ponownie zajął się działalnością naukową, m.in. zagadnieniami dotyczącymi wylewów Nilu, szlifowaniem soczewek optycznych, pomiarem południków oraz wyznaczaniem miary uniwersalnej za pomocą długości wahadła sekundowego.

W 1675 opublikował w Wilnie traktat Misura universale (pol. Miara uniwersalna), gdzie rozwinął teorię miary powszechnej, jednolitej dla całego świata, nazwanej przez niego metrem katolickimOd łac. terminu „catholicus” z gr. καθολικός oznaczającego „powszechny”.. W swoim traktacie jako pierwszy w czasach nowożytnych użył słowa „metr” na określenie miary długości, za miarą starożytnych Greków – „metron”. Dzięki opracowaniu powszechnego systemu miar położył podwaliny m.in. pod dzisiejszy układ jednostek SI.

Dzieła 1647 r. Il volare non e imposible come fin hora universalmente e stato creduto (pol. Latanie nie jest niemożliwe, tak jak to dotychczas powszechnie sądzono), 1675 La bilancia sincera, Wilno, traktat poprawiający, a częściowo też zmieniający Galileuszową teorię równowagi hydrostatycznej, określający z większą dokładnością ciężary właściwe metali szlachetnych. 1675 Misura Universale, Wilno, gdzie autor określa miarę powszechną długości liniowej: metr katolicki; miarę tę definiuje jako długość wahadła poruszającego się z pół-okresem jednej sekundyT.L. Burattiniego Miara powszechna: traktat wydany w roku 1675 w Wilnie po włosku a obecnie przetłomaczony na polski staraniem Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego Akademii; Autorzy Tito Livio Burattini, Poland. Polska Akademia Nauk. Wydział Matematyczno-Przyrodniczy; Wydawca Nakładem Akademii Umiejętności, 1897; stron 32..

Opracowania Tancon Ilario, Lo scienziato Tito Livio Burattini, Università di Trento, Trento 2005, s. 193, . Savorgnan di Brazzà F., T.L. Burattini precursore del sistema metrico – Sapere, anno III, vol. V, n. 52, pag. 117–118, 28 /2/1937. Favaro Antonio, Intorno alla vita ed ai lavori di Tito Livio Burattini fisico Agordino del secolo 17° – Venezia: Tipografia Carlo Ferrari, 1896.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Biogram Miara powszechna, czyli traktat, w którym się wykazuje jako na każdem miejscu ziemi daje się znaleść jedna miara i jeden ciężar powszechny, nie wymagające odnoszenia się do żadnej innej miary lub ciężaru, które wszędzie będą te same, nie podlegające zmianom i wiekuiste tak długo jak świat istnieć będzie przez Tytusa Liwiusa Burattiniego – anonimowy przekład rozprawy wydanej w r. 1675, w Wilnie wydał Ludwik Birkenmajer, Wydział Matematyczno-Przyrodniczego Akademii Umiejętności, Kraków (1897) Antoni Hniłko, Tytus Liwjusz Boratyni, dworzanin króla Jana Kazimierza, mincarz i uczony, Kraków 1922 Krotka Informacya Długu winnego u Rzeczypospolitey Wielkiego Xięstwa Litewskiego, Sukcessorom Titusa Liviusa Boratyniego, y Kredytorom, na Seym in Anno 1719 podana Tytus Liwiusz Boratyni - twórca miary uniwersalnej Architektura przedwojennej Warszawy: Tytus Livius Boratyni Egiptomania w Polsce, Leszek Zinkow

Kategoria:Architekci związani z Warszawą (I Rzeczpospolita) Kategoria:Artyści związani z Janem II Kazimierzem Wazą Kategoria:Dworzanie Władysława IV Wazy Kategoria:Dyplomaci I Rzeczypospolitej Kategoria:Elektorzy Michała Korybuta Wiśniowieckiego Kategoria:Elektorzy władców Polski (ziemia warszawska) Kategoria:Kartografowie I Rzeczypospolitej Kategoria:Ludzie związani z mennicami I Rzeczypospolitej Kategoria:Nadworni architekci władców Polski Kategoria:Olbornicy olkuscy Kategoria:Polscy architekci Kategoria:Polscy egiptolodzy Kategoria:Polscy indygeni pochodzenia włoskiego Kategoria:Polscy konstruktorzy lotniczy Kategoria:Polscy metrolodzy Kategoria:Polscy przedsiębiorcy XVII wieku Kategoria:Polscy wynalazcy Kategoria:Polska szlachta Kategoria:Starostowie osieccy (województwo mazowieckie) Kategoria:Uczestnicy wojny polsko-szwedzkiej 1655–1660 (strona polska) Kategoria:Włoscy architekci Kategoria:Włoscy archeolodzy Kategoria:Włoscy geografowie Kategoria:Włoscy wynalazcy Kategoria:Włosi w I Rzeczypospolitej Kategoria:Urodzeni w 1617 Kategoria:Zmarli w 1681