Tabulatury organowe w Polsce są jednymi z najważniejszych przykładów takiego rodzaju muzyki organowej na świecie. Pomiędzy 1420 i 1700 na terenie Polski powstało co najmniej 20 tabulatur. Pierwsza, która zachowała się w postaci kompletnej, to tabulatura Jana z Lublina, jedna z najstarszych i największych na świecie.

Najważniejsze wśród polskich tabulatur organowych (w kolejności chronologicznej):

Średniowiecze Tabulatura organowa z klasztoru augustianów w Żaganiu (Sagan) na Śląsku (ok. 1425 lub 1423–33). Jest jednym z najwcześniejszych źródeł muzyki na instrument klawiszowy, który wyprzedzają zaledwie dwa zabytkowe źródła: (ok. 1360–65) i (ok. 1400–1420). Zawiera trzy wersy anonimowego Gloria. Instrument, na którym te utwory były wykonywane, musiał posiadać co najmniej dwie klawiatury: Blockwerk i Burdon (o tym więcej ). fragment fundamentum organowego z Wrocławia (ok. 1430–40) Zawiera jedną z najwcześniejszych na świecie wskazówek dot. stosowania pedału organowego, a mianowicie Fundamentum bonum pedaliter in c d a. Tabulatura Wrocławska, "pierwsza" (ok. 1450). Pochodzi z klasztoru wrocławskich dominikanów. Zachowała się fragmentarycznie, zawiera m.in. opracowania pieśni i 27 kadencji 2- i 3- głosowych (tzw. clausule).

Renesans Tabulatura organowa z Bazilika Bożego Ciała w Krakowie (ok. 1517. W posiadaniu Andrzeja, organisty kościoła Bożego Ciała w Kazimierzu, znajdowała się tabulatura, którą po jego śmierci w 1517 r. przejął Augustyn z Kazimierza [Źródło: AKM, Off. 41, s. 360; wiadomość tę wprowadził do literatury ks. prof. Kazimierz Łatak (op. cit., s. 272)] Tabulatura organowa z klasztoru augustianów w Krakowie (ok. 1520–1528), zwana Tabulaturą na desce. Ma ogromne znaczenie, jeżeli chodzi o kulturę muzyczną augustianów krakowskich, o której wiadomości są szczątkowe. Deska (będąca pulpitem organowym) posłużyła jako usztywnienie okładki XVI-wiecznego mszału. Lwowska tabulatura organowa skryptora Łukasza (ok. 1520–30). Tabulatura pochodzi z klasztoru Dominikanów we Lwowie. Na osobę skryptora tabulatury, Łukasza, wskazuje napis: Et valde mane una sabbatorum / Finis p[er] me Luca[m] (ukończone przeze mnie, Łukasza). Tabulatura zawiera utwory m.in. Heinricha Fincka. Spotykana nieraz informacja (m.in. Katarzyna Morawska, Renesans...), jakoby owa tabulatura pochodziła z klasztoru augustianów we Lwowie, jest nieprawdziwa. NB. Lwowskiej tabulatury organowej nie należy mylić z tzw. Tabulaturą organową Marcina ze Lwowa (Leopolity), czyli Łowicką tabulaturą organową, por. niżej. Tabulatura Jana z Lublina (1537–1548) Jedna z największych tabulatur organowych w historii muzyki. Powstała w klasztorze w Kraśniku, lecz prawdopodobnie miała zastosowanie w środowisku krakowskim. Razem z krakowską tabulaturą z Kościoła św. Ducha jedyne źródło kompozycji Mikołaja z Krakowa oraz (być może identycznych z nim) monogramistów N.Z. oraz N.Z.Cracoviensis. Krakowska tabulatura z klasztoru Św. Ducha (ok. 1548). Wykazuje tematyczne, muzyczne, regionalne i skryptorskie podobieństwo z tabulaturą Jana z Lublina. Razem z tabulaturą Jana z Lublina jedyne źródło kompozycji Mikołaja z Krakowa oraz (być może identycznych z nim) monogramistów N.Z. oraz N.Z.Cracoviensis. Wrocławska tabulatura, "druga" (ok. 1573) Tabulatura zaginiona. Zawierała m.in. transkrypcję organową motetu Resurgente Christo Domino Marcina Leopolity, którego kopia się zachowała. Tabulatura Łowicka (ok. 1580) Dawniej znana jako Tabulatura Marcina Leopolity lub Tabulatura Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego. Pochodzi z Kapituły katedralnej w Łowiczu. Zawierała m.in. transkrypcję organową motetu Spiritus Domini Leopolity oraz utwory Krzysztofa Klabona, Marcina Warteckiego (Marcina z Warty), Jakuba Sowy; zaginiona, zachowała się kopia mikrofilmowa. Tabulatura tzw. Zamkowa, prawdopodobnie część tabulatury Łowickiej (ok. 1590) Zaginiona; zawierała m.in. transkrypcje organowe motetów Cibavit eos oraz Mihi autem Marcina Leopolity i motetu Nunc scio vere Wacława z Szamotuł (zachowała się kopia mikrofilmowa). Gdańska tabulatura organowa (1591) Jej przynależność do polskiej kultury muzycznej wzbudza wątpliwości. Prawdopodobnie jej autorem był organista Cajus Schmiedtlein (ok. 1566–1611). Ryska tabulatura organowa, "pierwsza" (koniec XVI w.) Pochodzi z byłych Inflant, z kolegium jezuitów w Rydze (istniało w latach 1582–1621; zostało rozgrabione przez Szwedów). Aktualnie przechowywana w Uppsali w Szwecji. Zawiera m.in. Mihi autem - introit Marcina Leopolity. Tabulatura Toruńska (Johannesa Fischera z Morąga) (1591–1604). Oryginalna jej nazwa: Ex libris Johannis Fischeri Borussi Morungensis. Liber Secundus. Kunstlich Tablatur Buch (zachowała się jedynie księga druga). Johann Fischer był nie tylko skryptorem, lecz również i autorem wielu utworów, zamieszczonych w tabulaturze. Żmudzka tabulatura z Kroż (również znana jako Tabulatura Adama z Wągrowca) (ok. 1618). Twórczość Adama z Wągrowca w znacznym stopniu należy do wczesnego baroku. Sama tabulatura pochodzi ze zbiorów kolegium jezuickiego. Tabulatura oliwska, tzw. Pierwsza (1619) Na Litwie i w szeregu opracowań funkcjonuje pod nazwą Tabulatury z Brunsbergi - "Braniewskiej". Dopuszczalna jej nazwa to oliwsko-braniewska. Zawiera m.in. wszystkie znane dzisiaj utwory Petrusa de Drusina (Piotra Drusińskiego; Piotra z Drużna). Ryska tabulatura organowa, "druga" (1620) Pochodzi z byłych Inflant, z kolegium jezuitów w Rydze (istniało w latach 1582–1621; zostało rozgrabione przez Szwedów). Aktualnie przechowywana w Uppsali w Szwecji. Zawiera utwory Jana Branta (1554–1602), m.in. Jesu dulcis memoria i Coelestes merces.

Barok Tabulatura pelplińska (1620–80). Należy do muzykaliów opactwa cystersów w Pelplinie. Zawiera w sobie utwory tak barokowe, jak i renesansowe - chóralne, na zespół instrumentalny, organowe, w tym do użytku w kościele ewangelickim. Tabulatura wileńska(ok. 1626) Również znana jako Album Sapiehy; należy do zbiorów wileńskich bernardynów (Kościół św. Franciszka i św. Bernarda). Tabulatura ostromeczewska (ok. 1640) Pochodzi prawdopodobnie z Ostromeczewa na Białorusi; jest jednym z zaledwie kilku zabytków organowych z terenu Białorusi, jak również całego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Drugim możliwym miejscem pochodzenia jest Połock. Pewnym jest, iż została użyta jako usztywnienie okładki unickiego mszału z cerkwi w Ostromeczewie. Owa tabulatura jest również znana jako Zeszyt Połocki lub Silva rerum; jest niemalże jedynym znanym dzisiaj pomnikiem instrumentalnej muzyki obrządku unickiego (greckokatolickiego), zawiera m.in. jedyny znany dziś utwór Piotra Żelechowskiego - Fantasio del sol primo tono. Tabulatura Warszawska (ok. 1680) Miejsce pochodzenia tabulatury - prawdopodobnie północne Mazowsze, okolice Ostrołęki. Do wybuchu II wojny światowej była przechowywana w Bibliotece Narodowej w Warszawie, uległa zniszczeniu w czasie Powstania WarszawskiegoJan Podbielski.

NB. Na liście obecne są również zabytki kultury muzycznej Śląska, których przynależność (terytorialna i kulturowa) do muzyki polskiej może być dyskusyjna.

Przypisy

Bibliografia Katarzyna Morawska. Średniowiecze (w serii Historia muzyki polskiej), Sutkowski Edition Warsaw, 1998, Katarzyna Morawska. Renesans (w serii Historia muzyki polskiej), Sutkowski Edition Warsaw, b.r., Album Sapieżyńskie. Wileńska tabulatura organowa z XVII wieku obrazami żywota św. Franciszka zdobiona. Pod red. P. Poźniaka (w serii Sub Sole Sarmatiae, tom 9), Musica Iagellonica, Kraków, 2004, Jerzy Gołos. Polskie organy i muzyka organowa, Instytut Wydawniczy PAX 1972. Jerzy Gołos. Muzyczne silva rerum z XVII wieku. Rękopis 127/56 Biblioteki Jagiellońskiej, PWM, 1970

Linki zewnętrzne Warszawska tabulatura organowa [Tabulatura organowa], [Kraków, ante 1528]. Rękopis na desce bukowej, zapis atramentem. Reprodukcja cyfrowa na stronie Polona.pl