Czesław Marchaj (ur. 9 lipca 1918 w Słomnikach, zm. 21 lipca 2015 w Warszawie) – polski ekspert w dziedzinie aero- i hydrodynamiki oraz teorii żeglowania. Autor znanego podręcznika Teoria żeglowania. Członek brytyjskiego Królewskiego Stowarzyszenia Architektów OkrętowychRoyal Institution of Naval Architects..
Pionier badań aerodynamiki ożaglowania w tunelach aerodynamicznychTeoria żeglowania, wyd. VI, s. 11 i naukowego podejścia, wzorowanego na aerodynamice lotniczej, do własności aerodynamicznych statków żaglowych. Polski zawodnik w klasie Finn w latach 50. i 60Teoria żeglowania, wyd. VI. Konsultant budowy jachtów startujących w regatach Pucharu AmerykiTeoria żeglowania, wyd. VI, s. 127 (Lionheart, 1980).
Okres przedwojenny i II wojna światowa W młodości interesował się lotnictwem i szybownictwem. Do gimnazjum uczęszczał w Kielcach, lecz w 1933 roku przeprowadził się z rodziną do Warszawy i zdał maturę w Gimnazjum im. Tadeusza Reytana. Studiował w Państwowej Wyższej Szkole Budowy Maszyn i Elektrotechniki w Warszawie, po czym podjął pracę w Instytucie Aerodynamicznym Politechniki Warszawskiej.
W czasie wojny ukończył podchorążówkę ZWZ-AK, wykonywał w Warszawie zadania wywiadowcze dla AK (obserwacja „folksdojczów” itp.). Zetknął się ze środowiskiem ruchu Zadruga i został jej członkiem, przyjmując imię „Władybor”. Był też członkiem Stronnictwa Zrywu Narodowego i brał udział w kolportażu pisma „Zryw” – organu tej partii.
Okres powojenny Po II wojnie światowej Czesław Marchaj miał zablokowany dostęp do instytucji i organizacji związanych z lotnictwem, ze względu na podejrzenia władz o nieprzychylność dla ustroju PRL. Związał się wtedy z żeglarstwem, jako dziedziną najbliższą lotnictwu i aerodynamice. Pracował m.in. jako dziennikarz tygodnika „Wieś”. W 1949 roku został aresztowany za próbę ucieczki do Szwecji, tj. nielegalnego przekroczenia granicy, i przebywał w areszcie przez półtora roku, do czerwca 1951 roku. Orzeczoną dodatkowo karę grzywny obniżono w 1953 roku na mocy amnestiiPostanowienie Prokuratora Wojewódzkiego w Gdańsku z dnia 15 stycznia 1953 r., sygn. akt W 1715/51.
W 1953 roku, korzystając ze swej wiedzy w dziedzinie aerodynamiki, zmodyfikował (w ramach przepisów klasowych) jacht klasy Finn i wygrał na nim regaty-maraton na trasie Warszawa-Gdańsk, pokonując krajową czołówkę zawodnikówTeoria żeglowania, wyd. VI, Przedmowa do wyd. IV, s. 14. Poproszony o wyjaśnienie niespodziewanego sukcesu, wygłosił w zimie 1953/54 serię wykładów dla członków warszawskich klubów żeglarskich, zebranych i opublikowanych następnie w 1957 w formie książki Teoria żeglowania. Książkę tę Czesław Marchaj w późniejszym okresie wielokrotnie przeredagowywał i rozbudował do serii opracowań z teorii budowy i użytkowania statków żaglowych, publikowanych regularnie w wielu językach.
Swoje dokonania potwierdził wygraną w 1956 roku międzynarodowych regat w klasie Finn w Sopocie. Był aktywnym zawodnikiem regatowym i działaczem Polskiego Związku Żeglarskiego, a od 1959 roku pełnił w Związku funkcję wiceprezesa ds. szkoleniowych. W latach 60. rozpoczął działalność na forum międzynarodowym. W roku 1960 wyjechał po raz pierwszy na Uniwersytet w Southampton, gdzie został zatrudniony i spędził 2,5 roku (od czerwca 1960 do stycznia 1963). Powrócił do Polski w 1963. W latach 1962–1969 był przedstawicielem Polskiego Związku Żeglarskiego w YIRU (obecnie: ISAF – International Sailing Federation). W 1969 został odwołany z tej funkcji, być może za krytyczne uwagi wobec polityki władz PRL. W 1965 roku rozpoczął współpracę z magazynem „Żagle”. Od roku 1967 ponownie przebywał w Southampton i miał tam pozostać do roku 1970.
Działalność poza granicami Polski mały|Grób Czesława Marchaja na cmentarzu Powązkowskim (kw. 54, rz. 6) W roku 1970 otrzymał w Anglii azyl polityczny. W 1976 roku ukończył studia na Uniwersytecie w Southampton, otrzymując tytuł magistra filozofii na podstawie rozprawy Unsteady motion of sailing craft (rolling)A Select Bibliography of British and Irish University Theses about Maritime History, 1792–1990, Liverpool University Press 1991, s. 122. Rozpoczął też intensywną działalność naukową. Publikował szereg prac z teorii budowy i użytkowania statków żaglowych, był konsultantem przy budowie morskich jachtów regatowych (jacht „Lionheart”, Puchar Ameryki 1980) oraz przy dochodzeniach w sprawie morskich katastrof żaglowców (tragedia regat Fastnet Race w 1979 roku)Teoria żeglowania, wyd. VI, Bibliografia.
W swoich książkach analizował wiele zjawisk wcześniej znanych z żeglarskiego doświadczenia, ale nieopisanych matematycznie, jak np. zjawisko dynamicznej niestabilności niektórych jachtów przy pełnych wiatrachCo było m.in. wynikiem współprowadzonego przez niego dochodzenia o przyczynach śmierci 15 zawodników w regatach Fastnet w 1979 roku. W wyniku dochodzeń na temat przyczyn tej tragedii zmodyfikowano formuły ustalające tzw. handicapping w regatach, w kierunku promowania jachtów o większej dzielności morskiej.. Prezentował także doświadczalne i teoretyczne (badania w tunelu i modelowanie matematyczne) weryfikacje (lub obalenia) faktów i mitów żeglarskich, jak np. mit o roli foka w powstawaniu efektu dyszy.
28 lipca 2015 roku został pochowany na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.
Odznaczenia i wyróżnienia Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Medal Wojska (trzykrotnie) Krzyż Armii Krajowej „Small Craft Group Medal” przyznawany przez Royal Institution of Naval Architects (1998) Srebrny medal Międzynarodowej Federacji Żeglarskiej (2009) Członkostwo honorowe Polskiego Związku Żeglarskiego
Upamiętnienie 19 lipca 2019 roku w Alei Żeglarstwa Polskiego w Gdyni na południowym falochronie przystani jachtowej Marina Gdynia odsłonięto tablicę pamiątkową poświęconą Czesławowi Marchajowi.
Publikacje książkowe Marchaj, Czesław A., Teoria żeglowania, Warszawa, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej na zlec. Ligi Przyjaciół Żołnierza, 1957 Мархаи Ч., Теория плавания под парусом, Пер. с польского. М., Физкультура и спорт, 1963, 381 с. Marchaj, Czesław A., Teoria żeglowania, Sport i Turystyka, Warszawa, 1966 Мархай Ч., Теория плавания под парусами, 1970, 405 c. Marchaj, Czesław A., Teoria żeglowania, Sport i Turystyka, Warszawa, 1970 C. A. Marchaj, Sailing Theory and Practice, Adlard Coles Ltd, 1964, Library of Congress Catalogue Card Number 64-13694 Czeslaw A. Marchaj, Die Aerodynamik der Segel. Theorie und Praxis, Delius, Klasing, 1997, C. A. Marchaj, Aerodynamik und Hydrodynamik des Segelns, Delius, Klasing, 1982, C. A. Marchaj, Aero-hydrodynamics of sailing, Adlard Coles Nautical, 2000, 3rd ed, C. A. Marchaj, Sail performance: techniques to maximize sail power, C. A. Marchaj, Seaworthiness: the forgotten factor, Cz. Marchaj, Dzielność morska: zapomniany czynnik, Alma-Press, Warszawa, 2002, Cz. Marchaj, Teoria żeglowania Aerodynamika żagla, wyd. IV, Alma-Press, Warszawa, 2016, Wydania w Alma-Press z lat 2000, 2004, 2009, 2016, wcześniej dwa wydania w Sport i Turystyka. Czesław Marchaj, Teoria żeglowania. Hydrodynamika kadłuba, wyd. I, Alma-Press, Warszawa, 2013, Jacek Zyśk, Życiorys wiatrem pisany: wywiad rzeka z Czesławem Marchajem, wyd. I, Alma-Press, Warszawa, 2013,
Uwagi
Przypisy
Linki zewnętrzne Biografia w „Słowniku Biograficznym Żeglarzy Pomorskich”
Kategoria:Absolwenci i uczniowie szkoły imienia Tadeusza Reytana w Warszawie Kategoria:Absolwenci uczelni w Wielkiej Brytanii Kategoria:Członkowie Ruchu Nacjonalistów Polskich Zadruga Kategoria:Członkowie Stronnictwa Zrywu Narodowego Kategoria:Polska emigracja polityczna Kategoria:Ludzie urodzeni w Słomnikach Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Armii Krajowej Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski Kategoria:Odznaczeni Medalem Wojska Kategoria:Pochowani na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie Kategoria:Polscy działacze żeglarscy Kategoria:Polscy dziennikarze Kategoria:Polscy inżynierowie Kategoria:Polscy żeglarze sportowi Kategoria:Więźniowie polityczni w Polsce Ludowej 1944–1956 Kategoria:Nauczyciele akademiccy uczelni w Wielkiej Brytanii Kategoria:Żołnierze Armii Krajowej Kategoria:Urodzeni w 1918 Kategoria:Zmarli w 2015