Kościół św. Marcina z Tours – neogotycki kościół położony w zachodniej części centrum Krzeszowic nad Krzeszówką.
Historia Wcześniejsza drewniana świątynia pw. św. Marcina istniała w Krzeszowicach prawdopodobnie w 1337. W 1829 została rozebrana, aby na tym samym miejscu można było wznieść nowy kościół. Artur Potocki, który odziedziczył Krzeszowice po swojej babce Izabelli Lubomirskiej, w 1819 zamówił projekty kościoła u francuskich architektów – Karola (Charlesa) Perciera i Pierre-François-Léonarda Fontaine. Projekty te nie został zrealizowane. Kolejny projekt Potocki zamówił u Karola Fryderyka Schinkla. Szkic, uwzględniający plany poprzednich architektów, był gotów w 1823. Według projektu miał być to dwupoziomowy kościół z podziemną kondygnacją przeznaczoną na mauzoleum rodu Potockich, w którą wkomponowana została przepływająca obok Krzeszówka (dolna kondygnacja miała być dostępna tylko przez wodę). Ostatecznie zrezygnowano z kondygnacji podziemnej i skrócono kościół o jedno przęsło. Budowę rozpoczęto w 1832. Prace przerwano w związku ze śmiercią Artura Potockiego. Budowa została wznowiona w 1840, prace prowadził niemiecki budowniczy Hoffbauer. Kościół poświęcono w 1844, prace przy wyposażaniu jego wnętrza trwały do 1872.
W 1874 roku nastąpiła konsekracja kanoniczna przez biskupa Antoniego Gałeckiego. Od czasu wybudowania kościół był własnością fundatorów i ich spadkobierców, którzy pokrywali wydatki na utrzymanie i remonty. W 1921 hrabina Krystyna Andrzejowa Potocka oddała kościół na własność parafii. Kościół wielokrotnie poddawany był remontom, renowacji, zmianie wystroju wnętrza: w 1938 przebudowano ołtarz główny – przeniesiono obraz „Adoracja Najświętszej Matki” z ołtarza głównego do kaplicy wschodniej, a w ołtarzu głównym umieszczono „Pokłon Trzech Króli”, który dotychczas znajdował się w kaplicy wschodniej; posadzka z 1847 z czarnego, dębnickiego „marmuru” została wymieniona w latach 80. XX wieku; okna, pierwotnie wypełnione białym szkłem, w latach 1936-1943 i w latach 70. XX wieku zamieniono na witraże (witraże w maswerkach w kaplicach bocznych wykonano w 1979); w 1961 lub 1962 ściany kościoła pokryto polichromią niefiguratywną; w 1974 ambonę przeniesiono z tęczy do partii nasady apsydy; w 2002 w ścianie kaplicy po stronie prawej wmurowano kamień pochodzący z grobu św. Marcina z Tours; obraz „Matka Boska” namalowany przez Kupelwiesera, który w rzeźbionych ramach z dębnickiego „marmuru” znajdował się w kaplicy zachodniej został usunięty.
Architektura Świątynia została wybudowana na osi północ-południe. Kościół w stylu neogotyckim jest murowany z cegły, jednonawowy, na planie krzyża łacińskiego, o krótkich, zamkniętych trójbocznie ramionach. Trójprzęsłowa nawa zamknięta jest jednoprzęsłowym, zamkniętym pięciobocznie prezbiterium, o szerokości nawy. Za prezbiterium znajduje się prostokątna zakrystia z trapezowatymi przedsionkami po bokach. W ścianach bocznych, wzmocnionych przyporami, znajdują się wysokie, dwudzielne, ostrołukowe okna, z maswerkami w formie trójliścia, wypełnione witrażami. W ramionach pozornego transeptu mieszczą się kaplice. Nad kaplicami, w części północnej kościoła, wybudowano czworoboczne wieże połączone widokową galeryjką. Wieże nakryte są ośmiobocznymi hełmami w formie smukłych ostrosłupów, obiega je górą ażurowa balustrada. Wieża wschodnia pełni rolę dzwonnicy, zachodnia to wieża zegarowa, która posiada trzy tarcze zegarowe skierowane na północ, południe i zachód. Dach nad korpusem nawowym jest dwuspadowy, kryty blachą. Cały kościół obiega górą arkadowa galeryjka(ażurowa attyka z motywem ostrołuku).
Nawa kościoła posiada przedsionek i chór muzyczny. Fasada licowana jest piaskowcem. W przyziemiu fasady mieści się otwarty przedsionek, poprzedzony trzema ostrołukowymi arkadami (potrójny, ostrołukowy portyk wejściowy)). Powyżej, na konsolach umieszczono figury czterech ewangelistów wykonane przez Ferdynanda Kuhna. Centralnym elementem fasady jest rozeta wypełniona maswerkiem, w dekoracyjnym obramieniu, po bokach której znajdują się herby fundatorów: Pilawa Potockich i Korczak Branickich. Niski, trójkątny szczyt zwieńczony jest ażurową kamienną balustradą, na której umieszczono figurę św. Michała Archanioła walczącego z szatanem. Fasada flankowana jest przez niewydatne przypory, przechodzące ponad dachem w ażurowe wieżyczki w formie cyboriów (według innego źródła fasada flankowana jest przez płaskie lizeny, które zwieńczone są pinaklami o prostokątnym przekroju, z ażurową arkadą i kolumienkami oraz krzyżem na szczycie.
Wnętrze Nawa, kaplice i prezbiterium są nakryte sklepieniem krzyżowo-żebrowym, w apsydzie i transepcie występują sklepienia promieniste. Nawa przy wejściu do świątyni ma wydzielony przedsionek i posiada chór muzyczny. Chór muzyczny, z maswerkową balustradą, jest wsparty na dwóch międzyarkadowych filarach. W łukach arkad w przedsionku wmurowane są trzy płaskorzeźby autorstwa Karola Ceptowskiego: Boże Narodzenie, Ukrzyżowanie i Wniebowstąpienie. Ściany świątyni wzmocnione są od wewnątrz przyściennymi filarami. Jednoprzestrzenne wnętrze jest podzielone na przęsła ostrołukowymi arkadami.
Ołtarze w świątyni wykonano z wielobarwnych marmurów sprowadzonych z Włoch. W ołtarzu głównym wyrzeźbionym z drewna znajduje się obraz włoskiego malarza Santi di Tito z 1596 przedstawiający Pokłon Trzech Króli. Został on zakupiony przez Artura Potockiego w 1832. Obraz w kaplicy po prawej stronie („Adoracja Najświętszej Matki”) przedstawia Matkę Bożą z Dzieciątkiem, siedzącą na tronie w otoczeniu świętych i aniołów. U Jej stóp klęczą fundatorzy świątyni – Zofia i Artur Potoccy. Obraz został namalowany przez Leopolda Kupelwiesera. W tej kaplicy znajduje się także wmurowany w ścianę renesansowy nagrobek Sebastiana Lubomirskiego, który zmarł w 1613 roku. Płyta z reliefem przedstawia leżącą postać rycerza. Wykonano ją z czerwonego marmuru, neogotyckie obramienie wykonano z czarnego dębnickiego „marmuru”. Nagrobek ten został znaleziony w 1828 w Pałacu Spiskim w Krakowie i przeniesiony do kościoła w Krzeszowicach w 1851. W kaplicy po lewej stronie umieszczono obraz przedstawiający św. Marcina z Tours oddającego połowę swojego płaszcza żebrakowi. Obraz ten namalował Franciszek Paszkowski w latach 1843–1845. W ścianie tej kaplicy znajduje się wmurowany kamień pochodzący z grobu św. Marcina z Tours.
Posadzka w kościele wykonana została z płytek kamiennych ułożonych rombowo w czarno-białą szachownicę. Witraże i polichromię kościoła wykonali Julian Krupski oraz Bolesław Szpecht.
W 1908 w kościele pochowano Andrzeja Potockiego. W podziemiu znajduje się nekropolia z grobami 15 przedstawicieli krzeszowickiej linii Potockich, m.in. Katarzyny Potockiej (1825–1907), Artura Władysława Potockiego (1850-1890), Adama Józefa Potockiego (1822-1872), oraz Róży z Potockich Branickiej (1782-1862), teściowej Zygmunta Krasińskiego.
Kościół znajduje się na obszarze Krzeszowice (Natura 2000), projektowanego specjalnego obszaru ochrony siedlisk, aktualnie obszaru mającego znaczenie dla Wspólnoty. Utworzony został w celu ochrony kolonii rozrodczej nietoperzy (nocka orzęsionego) zlokalizowanej właśnie na terenie kościoła św. Marcina oraz na okolicznych miejscach żerowania (Park Miejski, Aleja Spacerowa). Jest to kluczowa kolonia rozrodcza nocka orzęsionego – druga pod względem liczebności tego nietoperza w Polsce.
Galeria zdjęć
Przypisy . . .
Bibliografia Tadeusz Broniewski, Historia architektury dla wszystkich, Zakład Wyd. Ossolińskich, Wrocław 1990
Kategoria:Architektura neogotycka w województwie małopolskim Kategoria:Dzieła Karla Friedricha Schinkla Kategoria:Kościoły w archidiecezji krakowskiej Kategoria:Obiekty sakralne w Krzeszowicach Kategoria:Świątynie pod wezwaniem św. Marcina Kościół św. Marcina w Krzeszowicach Kategoria:Zabytkowe kościoły w powiecie krakowskim Kategoria:Budynki w Polsce oddane do użytku w 1832 Kategoria:Chrześcijaństwo w Krzeszowicach