Powstanie Pawluka () – antyfeudalne i antyszlacheckie powstanie chłopsko-kozackie na Naddnieprzu w 1637 roku, pod wodzą Pawła Pawluka.
Sygnał do powstania dali Kozacy nierejestrowi, którzy w Korsuniu przechwycili artylerię Kozaków rejestrowych i wywieźli ją na Sicz Zaporoską. Powstańczy zagon kozacki bez kłopotów zapuścił się na Naddnieprze. W konsekwencji Paweł Pawluk wydał 12 (22 n. st.) sierpnia 1637 roku uniwersał do Kozaków i czerni, w którym ogłosił się „hetmanem wojska zaporoskiego” i wzywał do powstania.
Hetman Mikołaj Potocki szybko zebrał armię koronną do stłumienia antyfeudalnego powstaniaJerzy Danielewicz, Demokraci polscy, bojownicy o wyzwolenie narodowe i społeczne, 1815-1846. Wyższa Szkoła Nauczycielska w Bydgoszczy, 1971, s. 115.. Pawluk prowadził swe wojska od Czerkas na Moszny, gdzie czekał na niego emisariusz Karpo Skidan z posiłkami. Wbrew nadziejom polskim, Kozakom udało się połączyć i siły kozackie wzrosły niepomiernie. Armia składała się jednak w znacznej mierze z chłopówJerzy Besala, Rewizja nadzwyczajna. Skazy na królach i inne historie. Warszawa 2018, s.184. – wojska niewyćwiczonego, słabo uzbrojonego i skłonnego do paniki. Dlatego zaraz w pierwszym większym starciu – pod Kumejkami (16 grudnia 1637), wojska polskie zwyciężyły Kozaków dowodzonych przez Pawluka i Skidana. Pawluk uszedł do Czehrynia, gdzie naprędce przeorganizował niedobitki swojej armii i przybyłe tam posiłki, a tabor pozostawił pod komendą Dymitra Huni, który jednak nie potrafił zachować armii i również poniósł porażkę, uchodząc w kierunku Borowicy.
Pod Borowicą doszło do połączenia sił Huni i Pawluka, które utworzyły nowy tabor. Kozacy otoczeni przez wojsko Rzeczypospolitej nie widzieli jednak szans na pomyślne zakończenie walk i dlatego zdecydowali się na kapitulację.
24 grudnia pisarz wojska zaporoskiego, Bohdan Chmielnicki, podpisał w Borownicy w imieniu Kozaków akt kapitulacjiTekst kapitulacji w: Szymon Okolski, Dyaryusz transakcyi wojennej między wojskiem koronnem i zaporoskiem w r. 1637, Kraków 1858, wyd. Kazimierz Józef Turowski, s. 66 - 68.:
Kozacy zgodzili się na zaprzestanie walki i amnestię w zamian za wydanie przywódców. Na wieść o tym Hunia i Skidan zbiegli, lecz Pawluka ujęto i przekazano w ręce polskie. W Warszawie wykonano na nim dawny wyrok śmierci. Część powstańców wziętych do niewoli nabito na pal.
Ordynacja wojska zaporoskiego regestrowego w służbie Rzeczypospolitej będącego uchwalona przez Sejm (marzec - kwiecień 1638) uznawała:
Rejestr kozacki ograniczono do 6 tysięcy. Dowództwo nad nim pełnił szlachecki komisarzZostał nim Piotr Komorowski wyznaczany przez Sejm na wniosek hetmanów koronnych, również stopnie pułkowników i asawułów zastrzeżono dla szlachty, setników zaś dla Kozaków, dobrze Nam [królowi] y Rzpltey zasłużonych (jednym z nich został Chmielnicki). Wprowadzono też inne ograniczenia, w tym zakaz wypływania na morze. Komisarz miał wydawać Kozakom paszporty, a za podróż na Zaporoże bez paszportu groziła kara śmierci. Za chwytanie lekceważących zakaz odpowiadał komendant KudakuVolumina Legum t. 3, s. 440. Władysław Konopczyński oceniał, iż ustawa ta, przyjęta na wniosek Koniecpolskiego, dogadzała mściwym instynktom ziemian kresowych (Dzieje s. 313).. Po kapitulacji taboru pod Borowicą walki tliły się całą zimę, by na wiosnę wybuchnąć ponownie, pod wodzą Ostrzanina (Ostranicy) (powstanie Ostranicy).
Represje popowstaniowe oraz zmiany prawne (konstytucja sejmowa z 1638 roku), zalecające, aby traktować Kozaków jak w chłopy obrócone pospólstwo, do których dołączono hasła religijne i narodowe, stały się głównymi przyczynami wybuchu w 1648 roku kolejnego powstania pod wodzą Bohdana ChmielnickiegoRomuald Romański, Błędy, które zmieniły bieg historii. Warszawa 2007, s. 163..
Przypisy
Bibliografia Natalia Jakowenko, Historia Ukrainy od czasów najdawniejszych do końca XVIII wieku Lublin 2000 Wyd. Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, , Wyd. II rozszerzone: Historia Ukrainy do 1795 roku, Warszawa 2011, Wydawnictwo Naukowe PWN, Władysław Konopczyński, Dzieje Polski nowożytnej, t. I, wyd. I Warszawa 1936, wiele wznowień. Władysław Serczyk, Na dalekiej Ukrainie: Dzieje Kozaczyzny do 1648 roku, Kraków 1984, Wydawnictwo Literackie,
Kategoria:Historia Polski 1572–1697 Pawluka Pawluka Kategoria:Wydarzenia 1637