thumb|Wojciech Bonowicz, Michał Heller, VIII Festiwal Góry Literatury (2022)
Michał Kazimierz Heller (ur. 12 marca 1936 w Tarnowie) – polski duchowny katolicki, uczony i popularyzator nauki; kapłan w stopniu prezbitera, profesor zwyczajny, autor lub współautor przeszło 70 książek i laureat ponad 40 wyróżnień polskich i zagranicznych, w tym Nagrody TempletonaW 2008 roku, jako pierwszy Polak i do tej pory (2024) jedyny tej narodowości. i Orderu Orła Białego.
Michał Heller to fizyk teoretyk, filozof, teolog, historyk tych dyscyplin oraz matematyki. Wieloletni wykładowca Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II (UPJP2) w Krakowie; pomysłodawca, fundator i pierwszy dyrektor Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych (CKBI), związanego z tą uczelnią i z Uniwersytetem Jagiellońskim (UJ); członek Papieskiej Akademii Nauk, Polskiej Akademii Umiejętności (PAU) oraz działającej w jej ramach Komisji Filozofii Nauk Komisja Filozofii Nauk PAU, pau.krakow.pl [dostęp 2022-02-13].. Publikacje badawcze Hellera dotyczą głównie czterech dziedzin: jako fizyk teoretyk rozwijał głównie ogólną teorię względności Einsteina, zwłaszcza kosmologię relatywistyczną. Analizował m.in. zasadę Macha, zjawisko osobliwości czasoprzestrzennych, zastosowania geometrii nieprzemiennej do tych problemów i do kwantowania grawitacji, w tym do ; jako filozof specjalizuje się w filozofii nauki, przyrody i religii, zwłaszcza w filozofii matematyki, fizyki i w relacjach nauka–wiara; zabierał przy tym głos na tematy, które można zaliczyć do ontologii, metafizyki, epistemologii i . Broni platonizmu matematycznego, matematycznej struktury świata, poznawczego realizmu i filozofii w nauce – będącej w żywym kontakcie z naukami szczegółowymi. Uważa, że nauka i religia bywają w konflikcie, ale nie są nań skazane. Nie uznaje ich jednak za całkiem niezależne, gdyż jego zdaniem oddziałują na siebie poprzez twórcze napięcie. Heller zwalcza przy tym konkordyzm – nie wierzy w potwierdzenie wierzeń religijnych przez naukę; wielokrotnie krytykował apologetyczne interpretacje Wielkiego Wybuchu oraz hipotezy inteligentnego projektu; w teologii bronił koncepcji stworzenia ciągłego, łac. creatio continua. Krytykował też kreacjonizm biologiczny – nie tylko jako pseudonaukę, ale też herezję manichejską; bada też dzieje nauki – zwłaszcza matematyki, fizyki i – oraz dzieje filozofii i . Bada głównie wzajemne oddziaływanie tych wszystkich dyscyplin.
Wszystkie te dziedziny – fizykę z astronomią, filozofię, teologię i ich dzieje – zaczął popularyzować w latach 60., tworząc łącznie dziesiątki książek, setki artykułów i publicznych wystąpień. Opublikował też kilka dzieł homiletycznych – tomików swoich kazań.
Życiorys Dzieciństwo i młodość Rodzicami Michała Hellera byli Kazimierz i Zofia. Ojciec miał polsko-austriackie korzenie, pracował jako inżynier w Zjednoczonych Fabrykach Związków Azotowych w Mościcach k. Tarnowa. Matka Zofia była Polką urodzoną na Ukrainie, gdzie jej szlachecka rodzina posiadała ziemię. Z wykształcenia była nauczycielką. Po rewolucji październikowej w 1917 osiadła w Polsce, gdzie poznała swojego przyszłego męża. Oprócz Michała, małżeństwo Hellerów miało cztery córki oraz drugiego syna, który zmarł w pierwszym roku życia.
Uczony zaznacza, że wiele zawdzięcza ojcu. Mimo inżynierskiego zawodu był on też humanistą, artystą malarzem, poliglotą oraz intelektualistą katolickim. To stanowiło dla syna wzór wszechstronności i interdyscyplinarności. Kazimierz Heller miał w czasach międzywojennych kontakt z myślą neopozytywistyczną propagowaną przez Koło Wiedeńskie, z którym się jednak nie zgadzał. Podobny krytycyzm do tego nurtu widać u Michała Hellera. Ojciec mówił młodemu Michałowi o potrzebie duszpasterzy dla inteligencji.
Po wybuchu II wojny światowej rodzina Hellerów uciekła do Lwowa. W 1940 roku została stamtąd wysiedlona przez radzieckie władze na wschodnią Syberię. Wywieziono ich do Jakucji, w okolice Ałdanu, do obozu pracy przy wyrębie tajgi. Zostali potem uwolnieni, ale w latach 1941–1942 cierpieli głód. W 1944 zostali przesiedleni na południe Rosji, niedaleko Wołgi – do Urbachu w okolicach Saratowa. Heller poznał tam język rosyjski, w którym pozostał biegły przez całe życie. Siostra Michała, Maria Mierzyńska z d. Heller, opisała zesłanie ich rodziny w książce Nie pytajcie dlaczego.
Po powrocie do Polski (1946) podjął naukę w IV Liceum Ogólnokształcącym w Tarnowie. W 1953 roku zdał tam maturę.
Kariera naukowa Michał Heller ukończył Wyższe Seminarium Duchowne w Tarnowie. Święcenia kapłańskie przyjął 26 kwietnia 1959 z rąk bpa Karola Pękali, a następnie został wikariuszem w Ropczycach. Pracę magisterską, obronioną już po święceniach, napisał pod kierunkiem Stanisława Łacha; traktowała ona o egzegezie Księgi Rodzaju. W 1960 podjął dalsze studia na Wydziale Filozofii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Obronił tam magisterium z filozoficznych interpretacji szczególnej teorii względności Einsteina. W 1966 roku obronił doktorat z kosmologii relatywistycznej promowany przez Stanisława Mazierskiego. Został wtedy wykładowcą logiki i filozofii nauki w macierzystym seminarium, a jednocześnie wolnym słuchaczem Wydziału Fizyki UJ. W 1969 roku uzyskał habilitację na podstawie rozprawy Zasada Macha w kosmologii relatywistycznej. Od roku 1967 popularyzował też fizykę i astronomię w „Tygodniku Powszechnym”, a z jego artykułów powstała w 1970 pierwsza książka (Wobec Wszechświata).
Na początku lat 70. był jednym z założycieli Krakowskiej Grupy Kosmologicznej. Stworzyła m.in. czasopismo naukowe „Acta Cosmologica”, wydawane przez Obserwatorium Astronomiczne UJ od 1973, wyłącznie po angielsku. W 1972 został też docentem na Papieskim Wydziale Teologicznym (potem PAT). W 1976 po raz pierwszy wyjechał na Katolicki Uniwersytet w Louvain-la-Neuve (Belgia) jako visiting professor – dzięki stypendium zdobytemu przez Karola Wojtyłę.
W 1980 przebywał na stypendium na Catholic University of America w Waszyngtonie (USA). Od 1981 jest pracownikiem Watykańskiego Obserwatorium Astronomicznego w Castel Gandolfo i uczestniczył w organizowanych tam seminariach interdyscyplinarnych. W 1982 po raz drugi wyjechał na stypendium naukowe do Louvain-la-Neuve. W roku 1985 został profesorem nadzwyczajnym Wydziału Filozoficznego Papieskiej Akademii Teologicznej (obecnie UPJPII). Wraz z Józefem Życińskim założył tam Ośrodek Badań Interdyscyplinarnych i został jego dyrektorem. Przebywał na stypendiach naukowych w Oxfordzie, Cambridge i Leicester (Anglia) i w Bochum (Niemcy).
W 1990 został profesorem zwyczajnym PAT, a w 1994 prałatem honorowym Ojca Świętego.
W 2000 został pierwszym dziekanem Wydziału Teologicznego w Tarnowie. W 2008 roku jako pierwszy Polak został laureatem Nagrody Templetona, przyznawanej za pokonywanie barier między nauką a religią. Jednym z powodów przyznania miał być m.in. wzorowo przygotowany wniosek. Uroczystość wręczenia przez księcia Filipa odbyła się w Londynie 7 maja, dwa miesiące po ogłoszeniu. Dzięki nagrodzie został fundatorem i dyrektorem Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych (UPJP2-UJ), pod którego auspicjami działa też Copernicus Center Press.
W latach 1982–2007 kierował 21 przewodami doktorskimi, głównie z kosmologii i z filozofii nauki. Jego doktorantami byli m.in. Marek Biesiada (1991), Michał Kokowski (1997) i Tadeusz Pabjan (2007). Jego uczniami, współpracownikami i kontynuatorami są też m.in. Wojciech Grygiel i Bartosz Brożek.
Życie prywatne Michał Heller interesuje się lotnictwem oraz komputerowymi symulatorami lotów. Wakacje chętnie spędza na wędrówkach górskich. Lubi czytać kryminały. Unika gier umysłowych jak szachy i brydż.
Po otrzymaniu Nagrody Templetona w 2008 roku nadeszła męcząca fala wywiadów, wykładów i spotkań. Michał Heller doznał wtedy zawału serca.
Badania naukowe Kosmologia klasyczna Początkowo Michał Heller pracował nad klasyczną kosmologią relatywistyczną. Jego doktorat na KUL (1966) traktował o Koncepcji seryjnych modeli Wszechświata i jej filozoficznych implikacjach. Był recenzowany przez prof. Andrzeja Trautmana. Opisywał efekty podobne do kosmicznej inflacji. Habilitacja (1969) dotyczyła zasady Macha w kosmologii, a konkretniej niemożności jej spełnienia przez ogólną teorię względności Einsteina. Recenzował ją Jerzy Rayski i była podstawą dwóch publikacji.
W 1972 razem z Leszkiem Suszyckim i Zbigniewem Klimkiem opublikował pracę Imperfect fluid Friedmannian cosmology (Kosmologia Friedmana z płynem niedoskonałym) na łamach pisma „Astrophysics and Space Science”. W tych i innych pracach uczeni badali m.in. wpływ efektów lepkości na pojawianie się osobliwości kosmologicznych.
W 1987 Heller zastosował do problemu osobliwości teorię przestrzeni różniczkowych opracowaną przez Romana Sikorskiego. Następnie pracował z Wiesławem Sasinem nad wykorzystaniem ogólniejszych przestrzeni strukturalnych M. A. Mostowa oraz algebr Einsteina. Wreszcie w 1995, za namową Trautmana, skorzystał z geometrii nieprzemiennej Alaina Connes’a. Ta ostatnia rozwiązuje problem osobliwości w oryginalny sposób. Nie eliminuje ich, ale usuwa wyraźne rozróżnienie między punktami osobliwymi a nieosobliwymi. Rozwiązuje też problem w modelu Friedmana – zwijanie się osobliwości początkowej i końcowej do jednego punktu.
Heller jest też autorem specjalistycznych monografii – Teoretyczne podstawy kosmologii (1988, PWN) i Osobliwy Wszechświat (1991, PWN).
Kosmologia kwantowa W 1997 razem z Wiesławem Sasinem i Dominikiem Lambertem opublikował pracę Groupoid approach to noncommutative quantization of gravity (Grupoidowe podejście do nieprzemiennego kwantowania grawitacji). Z Wiesławem Sasinem, a także z Leszkiem Pysiakiem i Zdzisławem Odrzygóździem w latach 2005–2006 opublikowali model nieprzemiennego wszechświata, który też opiera się na geometrii nieprzemiennej. Eliminuje on lokalne pojęcia takie jak położenie, zdarzenie, czy nawet indywidualna tożsamość ciał takich jak cząstki. Wyjaśnia paradoks EPR. W tym modelu splątanie kwantowe jest reliktem nieprzemiennej i nielokalnej ery Plancka. Geometria nieprzemienna rozwiązuje problem horyzontu bez kosmicznej inflacji, chociaż nie wyklucza tej ostatniej. Wyjaśnia też kwantowy postulat pomiaru Borna. Zdaniem Hellera model nieprzemienny spełnia zasadę Macha w najsilniejszym sensie. Wyłanianie się materii z geometrii to też realizacja programu Johna Wheelera.
Jednak nie wiadomo, czy ta albo jakakolwiek teoria kwantowej grawitacji usunie problem osobliwości. W geometrii nieprzemiennej nie opracowano też nieprzemiennego modelu kwantowego stworzenia z nicości analogicznego do modelu Hartle’a-Hawkinga. To podejście nowatorskie i alternatywne do teorii superstrun, pętlowej grawitacji kwantowej, prac Stephena Hawkinga czy Rogera Penrose’a. Heller określał etap rozwoju tego modelu jako bardzo wstępny, a sam model jako mało popularny. Wyraził jednak nadzieję, że ten program zdobędzie uznanie. Stwierdził możliwość konwergencji (zbieżności) różnych dróg do kwantowej grawitacji. W szczególności zwrócił uwagę, że niektórzy badacze superstrun zaczęli korzystać z geometrii nieprzemiennej.
Historia i popularyzacja kosmologii Heller badał też historię kosmologii w XX w. Pracował m.in. na Katolickim Uniwersytecie w Louvain, gdzie urzędował wcześniej wybitny kosmolog Georges Lemaître. Kilka lat po jego śmierci Heller uczestniczył w podsumowaniu jego prac i stworzeniu archiwum razem z Odonem Godartem. Dorobek naukowy Lemaître’a Heller opracował w osobnej książce Kosmologia Lemaître’a (1985).
Michał Heller popularyzował w licznych dziełach oraz wystąpieniach odkrycia i hipotezy współczesnej kosmologii. Poruszał zarówno zagadnienia teoretyczne, nad którymi sam pracuje, jak i napływające wciąż dane obserwacyjne. Zwraca uwagę na historyczny rozwój kosmologii, upadek teorii stanu stacjonarnego i ostateczne potwierdzenie Wielkiego Wybuchu przez obserwacje astronomiczne. Pisze też o społeczno-kulturowych aspektach kosmologii. Uważa ją za jedno z największych osiągnięć XX wieku.