Krzyżownica (Polygala L.) – rodzaj roślin należący do rodziny krzyżownicowatych. Obejmuje około 650 gatunków występujących na całym świecie z wyjątkiem Nowej Zelandii. W Polsce w zależności od ujęcia systematycznego rośnie pięć lub cztery gatunki. Niektóre krzyżownice uprawiane są jako ozdobne, wykorzystywane jako lecznicze lub olejodajne.
Rozmieszczenie geograficzne Rodzaj jest kosmopolityczny, rozprzestrzeniony jest na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy. Brak jego przedstawicieli także w Nowej Zelandii, w północnej części Ameryki Północnej (aczkolwiek reprezentowany jest na Grenlandii), na Islandii i północno-wschodniej części Azji.
W Polsce rośnie (wszystkie jako rośliny rodzime), w zależności od ujęcia systematycznego, pięć gatunków lub cztery (w tym ujęciu jeden w dwóch podgatunkach). Gatunki flory Polski Pierwsza nazwa naukowa według listy krajowej, druga – obowiązująca według bazy taksonomicznej Plants of the World online (jeśli jest inna) krzyżownica czubata Polygala comosa Schkuhr krzyżownica gorzka Polygala amara L. krzyżownica gorzkawa Polygala amarella Crantz krzyżownica ostroskrzydełkowa Polygala oxyptera Rchb. ≡ Polygala vulgaris subsp. oxyptera (Rchb.) Schübl. & G.Martens krzyżownica zwyczajna, k. pospolita Polygala vulgaris L.
Morfologia thumb|Polygala myrtifolia Pokrój Rośliny bardzo zróżnicowane pod względem form wzrostu. W tropikach występują drzewa, w południowej Afryce krzewy, na preriach Ameryki Północnej rodzaj reprezentowany jest przez rośliny jednoroczne, a w Europie przez niewielkie byliny. Liście Pojedyncze, opadające lub zimozielone, zwykle skrętoległe, rzadko naprzeciwległe. Kwiaty Zebrane w luźne kłosy na końcach pędów. Działek kielicha jest 5, przy czym 2 są okazałe, a pozostałe drobne. Płatki korony 2, rzadko 5, przy czym górne dwa są zrośnięte, a dolny tworzy łódeczkę, na brzegu często podzieloną na dwa płaty lub frędzlowatą. Pręcików jest zwykle 8, z nitkami połączonymi w rurkę. Zalążnia górna, dwukomorowa, z krótką szyjką. Owoce Spłaszczone torebki zawierające nasiona z osnówką, u części gatunków zredukowaną do kępy włosków.
Systematyka Pozycja systematyczna Rodzaj z plemienia Polygaleae, rodziny krzyżownicowatych Polygalaceae w rzędzie bobowców Fabales. W niektórych ujęciach systematycznych rodzaj jest dzielony na szereg innych, co skutkuje zmniejszeniem liczby zaliczanych tu gatunków do ok. 200.
Wykaz gatunków
Zastosowanie Korzenie Polygala arillata w wyniku fermentacji dają napój alkoholowy spożywany w Nepalu. Polygala butyracea jest rośliną włóknodajną. Polygala paniculata stosowana jest jako lecznicza, chroniąca przed skutkami ukąszeń węży (w tym celu rozpowszechniona została z amerykańskich tropików także w Azji i Afryce, gdzie zdziczała). Podobnie wykorzystywana jest krzyżownica wirginijska Polygala senega, z kolei Polygala sibirica służy do leczenia depresji i bezsenności. Polygala tenuifolia jest ważnym zielem wykrztuśnym w tradycyjnej medycynie chińskiej. Jako ozdobne uprawiane są: krzyżownica Dalmasiego Polygala × dalmaisiana, Polygala calcarea, Polygala chamaebuxus, Polygala myrtifolia, Polygala virgata.
Przypisy
Kategoria:Krzyżownicowate Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza